!index (25)


Bolesław Prus "Lalka"
Aleksander Głowacki, herbu Prus I, później używający pseudonimu Bolesław Prus
urodził się 20 VIII 1847 r. w Hrubieszowie nieopodal Lublina, zmarł zaś w 19 V
1912 r. w Warszawie którą uczynił bohaterem swoich licznych opowiadań, nowel,
powieści, felietonów i artykułów.
"Lalka" jest jedną z trzech, obok "Faraona" i "Emancypantek", jego
najważniejszych powieści. W nich najpełniej wyraził swoje pozytywistyczne
poglądy, które sprowadzają się do stwierdzenia, iż pisarz poprzez dzieło
powinien prezentować postawę obywatelską, a tym samym kreować bohaterów
reprezentujących ludzi czynu i pożytecznej, przede wszystkim w kategoriach
społecznych, pracy. Ukazywać człowieka sukcesu, bogacącego się, dostarczającego
dóbr materialnych społeczeństwu i narodowi, dbającego o innych, przede
wszystkim o tych, którzy są od nich zależni.
Prus będąc zwolennikiem prozy realistycznej, stronił od literatury
tendencyjnej, a wyrazem tego jest "Lalka".
Kompozycja powieści
Osią kompozycyjna jest miłość Wokulskiego do Izabelli. Wokół wątku miłosnego
autor koncentrycznie rozbudował akcję utworu, konsekwentnie stosując "technikę
nawarstwaiania motywów". Taka budowa fabuły dała Prusowi możność ukazania
różnorodnych środowisk, konfliktów, sytuacji i związanych z nimi osób.
Obok narracji odautorskiej, bezpośredniej, mamy do czynienia z narracją
bezpośrednią (pamiętnik Rzeckiego).

"Lalka" to powieść dwutomowa składająca się z 37 tytułowanych rozdziałów, z
których każdy stanowi zamknięta całość fabularną. Wśród nich 9 rozdziałów to
"Pamiętnik starego subiekta" (t.I: rozdz.3, 10, 20, 21; t.II: rozdz.7, 8, 9,
14, 16)
Akcję powieści, czasowo i problemowo, otwiera rok 1878 a kończy 1879. Pamiętnik
Rzeckiego opowiada przede wszystkim o przeszłości i sięga do lat trzydziestych
(dzieciństwo subiekta), a poprzez wspomnienia ojca do okresu jeszcze
wcześniejszego - "czasów napoleońskich".
Ignacy Rzecki - ostatni przedstawiciel postawy romantycznej
Ignacy Rzecki, człowiek sumienny i wymagający od innych systematycznej pracy,
mieszka samotnie w skromnym pokoiku za sklepem. Jest to reprezentant
poprzedniego romantycznego pokolenia, wierzy w gwiazdę Bonapartych, a swoje
przemyślenia, wspomnienia oraz relacje z bieżących wydarzeń zapisuje w
pamiętniku. Dzięki tym notatkom poznajemy dzieje autora pamiętnika.
Pochodzi z ubogiej rodziny, wychowywał go ojciec, woźny w Komisji Spraw
Wewnętrznych i ciotka. To ojciec wpoił mu kult Napoleona I - cesarza
rozdającego chłopom ziemię, obalającego trony i przynoszącego ludziom wolność.
Od najmłodszych lat pracował w sklepie Jana Mincla, Niemca z pochodzenia, który
prowadził swój interes na sposób patriarchalny. Wraz z przyjacielem, Augustem
Katzem, próbował w czyn wprowadzić romantyczne hasła wolności, równości i
braterstwa i walczył w 1848 r. na Węgrzech. Po samobójczej śmierci Katza
(patrioty, który nie mógł znieść myśli o klęsce powstania styczniowego) przez 2
lata tułał się po Europie, wreszcie schwytany podczas próby przekroczenia
granicy Królestwa rok spędził w więzieniu. Dzięki pomocy syna Mincla powrócił
do Warszawy i sklepu. Do końca życia pozostał wierny swoim ideałom, naiwnie
oczekując nowej koniunktury politycznej, w której raz jeszcze będzie można
podjąć walkę o wolność. Idealistyczny, nierealny stosunek do życia przenosi
również na sprawy prywatne. Uwielbiana przez starego subiekta pani Stawska
wychodzi za mąż nie za Stacha, a za "lekkoducha" Mraczewskiego. Podziwiany
Wokulski, który mógłby być, w zamyśle Rzeckiego, przywódcą w wielkiej narodowej
sprawie, ginie z miłości do niegodnej go kobiety. Sklep, któremu oddał swe siły
przeszedł w ręce Henryka Szlangbauma (Żyd, któego ojciec lichwiarz z powodu
odejścia syna od religii przodków wydziedziczył). Cały świat, wyhodowany w
wyobraźni starego subiekta, runął. Umiera w przekonaniu, iż "non omnis moriar"
(nie wszystek umrę).
Stanisław Wokulski - bohater łączący w sobie cechy romantyka i pozytywisty.
Główny bohater "Lalki" reprezentuje idealistów epoki pośredniej, z pogranicza
romantyzmu i pozytywizmu. Od wczesnej młodości życie nie szczędziło mu
cierpień, krzywd i poniżenia. Wybitnie zdolny został przez własnego ojca
(szlachcica) zmuszony do upodlającej pracy w jadłodajni Hopfera. Tu jednak
zetknął się ze studentami akademii medycznej, którzy zaszczepili mu romantyczny
rewolucjonizm. To z kolei pchnęło go do powstania styczniowego. Otrzeźwiał na
Syberii, zrozumiał, że idee romantyzmu przebrzmiały. Na wygnaniu zetknął się z
wybitnymi uczonymi (Czerski, Czekanowski, Dybowski) i dzięki nauce poczuł się
wreszcie człowiekiem wolnym. Szanowano go i podziwiano, a jego wynalazki
znalazły uznanie w petersburskich towarzystwach naukowych. Pełen nowych sił i
optymizmu powrócił do kraju, by mu służyć swą wiedzą. Tu jednak spotkało go
rozczarowanie, nie zapomniano, że był subiektem. Z głodu i nędzy postanowił
ożenić się z bogatą kupcową i u boku zazdrosnej i ograniczonej żony spędził 4
lata. Czterdziestopięcioletniego kupca z apatii wyrwała miłość, którą pojmował
na sposób romantyczny. Obiektem uczuć była panna Izabella. Mając świadomość
dzielącej go od ideału różnicy społecznej, całą energię wykorzystywał, by
zbliżyć się do ukochanej. Postanowił wzbogacić się (narażał życie, by zarobić
300 tysięcy rubli), przyjął sposób życia sfer arystokratycznych (kupno klaczy
wyścigowej, pojedynek z Krzeszowskim, udział w rautach, konieczność
eksponowania blichtru zamożności, nauka j. angielskiego). Jednak zaślepienie
miłosne nie zabiło w nim człowieka myślącego, dlatego też miłości towarzyszy
rozdarcie wewnętrzne. Bezustannie walczy w nim pozytywista z romantykiem,
społecznik ze skrajnym indywidualistą, idealista z racjonalista. Potrafił
krytycznie ocenić wartość klasy do której popychało go uczucie. Jednak miłość
spowodowała katastrofę. Kiedy zrezygnował z walki o uczucie panny Izabelli,
zrezygnował też z egzystencji w społeczeństwie, które go nie rozumiało i
odepchnęło. Stwarzając pozory samobójstwa (wysadzenie kamienia w ruinach
zasławskiego zamku), testamentem pożegnał się z przyjaciółmi. Z wielu
niedomówień można wnioskować, że wybrał pracownię Geista (uczonego dziwaka,
który w Paryżu pracował nad wynalezieniem metalu lżejszego od powietrza) jako
już jedyny życiowy cel.
Julian Ochocki - najmłodszy idalista
Tak jak dla Rzeckiego i Wokulskiego nie było miejsca w ówczesnym
społeczeństwie, tak i nie znalazło się ono dla najmłodszego reprezentanta
niepoprawnych marzycieli, Juliana Ochockiego. Urodził się w rodzinie
spkrewnionej z arystokratycznymi rodami, wprawdie zbiedniałej, ale utrzymujące
przyzwoity poziom życia. W porę dostrzeżono jego zdolności i umożliwiono
zdobycie dyplomu dwu wyższych uczelni (wydziału przyrodniczego na uniwersytecie
i mechanicznego na politechnice). Wychowany w pozytywistyvznym kulcie nauki,
Ochocki wierzy w nieograniczone możliwości ludzkiego rozumu. Wrażliwy, zdolny i
wykształcony marzy o zbuodwaniu latającej machiny. Marzenie to nie było
fantastyczną mżonką, ale niedorzecznością była wiara wynalazcy o nadzwyczajnych
możliwościach techniki w sferze pzrekształceń ustrojowych - młody człowiek
wierzy, że cudowne odkrycie uszczęśliwi ludzkość.
Obraz społeczeństwa polskiego
Na kartach powieści ukazani sa reprezentanci różnych grup społecznych,
środowisk i zawodów Warszawy lat siedemdziesiatych XIX w.
Mieszczaństwo:
stare pokolenie: Jan Mincel, spolszczony Niemiec, kupiec, który własną praca
dorobił się sklepu w centrum Warszawy. Uczciwy i pracowity wzbogacił się,
wychowując pokolenie równie jak on oszczędnych i zpobiegliwych handlowców (syn
Jan, Rzecki);
średnie pokolenie: Ignacy Rzecki, August Katz. Pracują, ale i walczą "za
wolność naszą i waszą" realizując swój romantyczny światopogląd;
nowe pokolenie: Stanisław Wokulski. Przedsiębiorczy i energiczny, robi
błyskawiczna karierę, dziesięciokrotnie powiększając pozostawiony przez żonę
majątek. Dorabia się na handlu, na dostawach międzynarodowych dzięki sytuacji
jaka wytworzyła się na ziemiach polskich po powstaniu styczniowym.
Grupę te cechuje brak energii, bezruch, rezygnacja ze zdobywania majątku i
pozycji społecznej. Każdy objaw większej przedsiębiorczości uważany jest w tym
środowisku z czyn niepoczytalny. Nic więc dziwnego, że pozycję pierwszoplanową
w życiu ekonomicznym kraju zdobywają Żydzi posiadający energię, pracowitość i
cierpliwość w zdobywaniu zamierzonych celów i poczucie solidarności w grupie.
Arystokracja: pani Wąsowska(piękna i nieco cyniczna wdowa) baronowstwo
Krzeszowscy (skłócone małżeństwo, w którym baron roztrwonił majątek grając na
wyścigach, a baronowa, po stracie jedynej córczki, popadła w histerię)
prezesowa Zasławska (mądra staruszka, którą ze stryjem Wokulskiego łączyło
wielkie uczucie. Jej wzorowo prowadzony majątek, z ochronkami dla chłopskich
dzieci, dbałością o służbę i fornali to wyjątkowa szczęśliwa wysepka wśród
ogólnego niedbalstwa), Tomasz Łęcki (bankrut, przekonany o swej wybitnej
wartości i energii w rzeczywistości reprezentuje poziom umysłowy graniczący z
tępotą. Zajmuje go jedynie salonowa etykieta) i jego córka Izbella (jej
osobowość to klasyczny produkt salonów. Rozpieszczona egoistka nie potrafi z
niczego sobie odmówić ani z niczego zrezygnować), Ochocki, Kazimierz Starski
(amoralny i cyniczny), baron Dalski narzeczony wnuczki prezesowej, zaślepiony
miłością, zdziecinniały i naiwny), książę (najbardziej wartościowa postać,
popiera projekt założenia Spółki do handlu ze Wschodem, pragnie coś zrobić dla
"nieszczęsnego kraju", ale brak mu energii i zdolności umysłowych)
Tę grupę społeczną oskarża pisarz o doprowadzenie kraju do upadku, o zanidbanie
interesów narodowych. Cechuje ją: pasożytnictwo, próżniactwo, zbytkowy
tryb zycia, gonitwa za rozrywkami, brak patriotyzmu, nieuzasadniona pycha z
powodu swego arystokratycznego pochodzenia, pogarda dla ludzi pracy, brak
godności własnej (gonitwa za posagiem).
Lud: Wysoccy, Węgiełek (kamieniarz, Magdalenka (młoda dzieczyna, prostytutka,
którą zajał się Wokulski wpierw posyłając do zakonnic na naukę szycia, a
następnie umieścił pod opieką rodziny furmana Wysockiego) - ukazany jest
wyłącznie marginesowo. W czasie spaceru Wokulskiego po Powiślu.
Ukazany jest jako warstwa ustawicznie krzywdzona, bez możliwości rozwojowych.
Przedstawiciele innych środowisk: Żydzi (Henryk Szlangbaum, doktor Szuman,
który na skutek młodzieńczej miłości zrezygnował z praktyki i zjął się badaniem
ludzkich włosów), studenci (Patkiewicz i Maleski), subiekci (Mraczewski,
Lisiecki, Zięba), socjaliści (mizerny Klejn) oraz nieliczni reprezentanci
inteligencji miejskiej (sprytny adwokat prowadzący sprawy Wokulskiego, pani
Misiewiczowa - matka Heleny Stawskiej zarabiającej na życie lekcjami muzyki,
żyjąca z pośrednictwa eks-nauczycielka p. Meliton)



Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
index 25 dat
index 25
INDEX (25)
index 25
index 25
index
index
index

więcej podobnych podstron