Praca lic Zarys rozwoju簄kowo艣ci w Polsce

Temat: Zarys rozwoju bankowo艣ci w Polsce

Wst臋p

  1. Historia bankowo艣ci

    1. Podstawowe poj臋cia zwi膮zane z bankowo艣ci膮

    2. Geneza i rozw贸j bankowo艣ci na 艣wiecie i w Polsce

    3. Wsp贸艂czesne systemy bankowe

      1. Funkcje systemu bankowego

      2. 艢wiatowe systemy bankowe

  2. Rozw贸j bankowo艣ci centralnej na ziemiach polskich

    1. Bankowo艣膰 centralna w Polsce przed 1945 rokiem

    2. Narodowy Bank Polski

    3. Europejski System Bank贸w Centralnych

  3. Rozw贸j bankowo艣ci komercyjnej na ziemiach polskich

    1. Cele i zadania bankowo艣ci komercyjnej

    2. Banki komercyjne w Polsce przed rokiem 1918

    3. Bankowo艣膰 komercyjna w III Rzeczypospolitej Polskiej

Zako艅czenie

Wst臋p

Historia bankowo艣ci si臋ga czas贸w staro偶ytnych i jest nieod艂膮cznie zwi膮zana z histori膮 gospodarki. Im wi臋kszy by艂 obr贸t gospodarczy, tym wi臋ksze stawa艂o si臋 zapotrzebowanie na pieni膮dz, kt贸ry oferuj膮 w艂a艣nie banki. W chwili obecnej 偶adna organizacja gospodarcza nie dysponuje dostatecznym kapita艂em, aby sfinansowa膰 sw贸j rozw贸j, a bez ci膮g艂ego rozwoju nie ma szans utrzyma膰 si臋 na konkurencyjnym rynku. Im wy偶szy rozw贸j technologiczny, tym wi臋ksze zapotrzebowanie na pieni膮dz ze strony producent贸w.

Jednocze艣nie zwi臋ksza si臋 zapotrzebowanie na kredyty w艣r贸d ludno艣ci. Rozw贸j technologii prowadzi do pojawiania si臋 na rynku wci膮偶 nowych i produkt贸w i zwi臋ksza zapotrzebowanie klient贸w na got贸wk臋. Wszelkie sprz臋ty, szczeg贸lnie z bran偶 zaawansowanych technologicznie szybko staj膮 si臋 przestarza艂e, a producenci proponuj膮c nowocze艣niejsze produkty, cz臋sto wymuszaj膮 na konsumentach ich zakup (stare po prostu nie mog膮 by膰 eksploatowane w nowych warunkach 鈥 np. komputery).

Celem niniejszej pracy by艂o ukazanie, w jaki spos贸b rozwija艂a si臋 bankowo艣膰 na przestrzeni wiek贸w i w jaki spos贸b zmienia艂a si臋 jej rola w zwi膮zku z rozwojem pa艅stwowo艣ci i sektora produkcji. Jednocze艣nie chciano przedstawi膰 olbrzymi膮 rol臋, jak膮 spe艂niaj膮 banki we wsp贸艂czesnej gospodarce.

Tez膮 pracy jest stwierdzenie, 偶e rola bankowo艣ci wzrasta艂a systematycznie od jej powstania, a obecnie sjest ona niezb臋dnym ogniwem pa艅stwowo艣ci i gospodarki.

Praca sk艂ada si臋 z trzech rozdzia艂贸w. Rozdzia艂 pierwszy zatytu艂owany jest Historia bankowo艣ci. W pierwszym podrozdziale om贸wiono podstawowe poj臋cia zwi膮zane z bankowo艣ci膮, szczeg贸lnie du偶o miejsca po艣wi臋caj膮c historii i znaczeniu pieni膮dza jako podstawowego produkty b臋d膮cego przedmiotem dzia艂alno艣ci bank贸w. W drugim rozdziale om贸wiono genez臋 i rozw贸j bankowo艣ci na 艣wiecie i w Polsce, w trzecim natomiast zaprezentowano 艣wiatowe systemy bankowe, w tym anglosaski, francuski, niemiecki, ameryka艅ski i japo艅ski oraz om贸wiono wsp贸lne ich cechy oraz r贸偶nice istniej膮ce pomi臋dzy nimi.

Rozdzia艂 drugi nosi tytu艂 Rozw贸j bankowo艣ci centralnej na ziemiach polskich. W pierwszej jego cz臋艣ci om贸wiono okres od powstania pierwszego banku emisyjnego na ziemiach polskich do roku 1918, czyli odzyskania niepodleg艂o艣ci, w drugiej przedstawiono histori臋 bankowo艣ci centralnej w czasach II Rzeczypospolitej, a w trzeciej okres po II wojnie 艣wiatowej i dzieje Narodowego Banku Polskiego.

Rozdzia艂 trzeci po艣wi臋cony jest bankom komercyjnym na ziemiach polskich. Om贸wiono w nim cele i zadania bankowo艣ci komercyjnej, zaprezentowano histori臋 bank贸w komercyjnych dzia艂aj膮cych na terenach polskich pod zaborami do roku 1918 oraz bankowo艣膰 komercyjn膮 w III Rzeczypospolitej Polskiej po roku 1989.

Przy pisaniu pracy korzystano z du偶ego wyboru literatury dotycz膮cej zar贸wno historii bankowo艣ci, jak i jej wsp贸艂czesno艣ci. Cz臋艣膰 rozdzia艂贸w opracowano na podstawie akt贸w prawnych wydanych po 1918 roku, znajduj膮cych si臋 na stronie internetowej Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej.

  1. Historia bankowo艣ci

    1. Podstawowe poj臋cia zwi膮zane z bankowo艣ci膮

Aby zdefiniowa膰 poj臋cia zwi膮zane z bankowo艣ci膮, trzeba wpierw okre艣li膰, czym jest pieni膮dz, gdy偶 jest to podstawowy produkt, kt贸rym obracaj膮 banki. Wszystkie spo艂ecze艅stwa od niepami臋tnych czas贸w u偶ywaj膮 pieni膮dza w聽takiej czy innej postaci. Pieni膮dz jest bardzo specyficznym rodzajem aktyw贸w czy 艣rodkiem przechowywania bogactwa. Przych贸d z posiadania pieni膮dza jest zazwyczaj bardzo niski 鈥 banknoty nie przynosz膮 偶adnego oprocentowania 鈥 a mimo to jest przedmiotem po偶膮dania, a tak偶e ostateczn膮 form膮, w kt贸r膮 przekszta艂ca si臋 ka偶dy inny rodzaj aktyw贸w. Pieni膮dz ma bowiem za zadanie u艂atwia膰 transakcje mi臋dzy podmiotami gospodaruj膮cymi i jest niezb臋dny do prawid艂owego funkcjonowania wsp贸艂czesnej gospodarki.

Przez d艂ugi czas definicja pieni膮dza by艂a przedmiotem dyskusji, a ostatnio w膮tpliwo艣ci zosta艂y jeszcze spot臋gowane w efekcie rewolucji komputerowej. Niegdy艣 pieni膮dzem nazywano z艂oto, srebro czy niekt贸re inne towary. Powoli, ale zdecydowanie pieni膮dz papierowy (banknoty) wypiera艂 pieni膮dz towarowy. Nast臋pnie przyszed艂 czas na szerokie wykorzystanie depozyt贸w na 偶膮danie. Obecnie szybko艣膰, 艂atwo艣膰 i niski koszt przekszta艂cenia jednego rodzaju aktyw贸w w inny zamazuj膮 tradycyjne rozr贸偶nienie mi臋dzy pieni膮dzem a innymi pokrewnymi formami bogactwa1.

Alternatywne i szeroko stosowane podej艣cie polega na definiowaniu pieni膮dza za pomoc膮 jego atrybut贸w, tj. przez to, co pieni膮dz robi i dlaczego si臋 nim pos艂ugujemy.

Pieni膮dz to 艣rodek wymiany. Ludzie wykorzystuj膮 go do regulowania rachunk贸w niezale偶nie od tego, co jest kupowane czy sprzedawane. Nadzwyczaj wygodnie pieni膮dz rozwi膮zuje problem podw贸jnej zbie偶no艣ci potrzeb. Pieni膮dz to tak偶e jednostka rozrachunkowa. W gospodarce pieni臋偶nej czy barterowej wszystkie dobra by艂yby wymieniane zgodnie z ich cenami wzgl臋dnymi (pomidory za jab艂ka, jab艂ka za ziemniaki, ziemniaki za pomidory). Wraz ze wzrostem ilo艣ci d贸br ro艣nie gwa艂townie liczba cen wzgl臋dnych. Dla聽dw贸ch d贸br jest jedna cena wzgl臋dna, dla trzech s膮 trzy takie ceny, a聽dla聽pi臋ciu dziesi臋膰. Potrzeba znalezienia wsp贸lnego mianownika czy jednostki rozrachunkowej jest oczywista. Pieni膮dz s艂u偶y jako miernik warto艣ci lub podstawa wyceny wszystkich innych d贸br.

Pieni膮dz to r贸wnie偶 艣rodek przechowywania warto艣ci i miernik odroczonych p艂atno艣ci. Pieni膮dz rzeczywi艣ci jest rodzajem aktyw贸w i jako taki stanowi jeden ze sposob贸w przechowywania bogactwa. Przenosi on 艣rodki z chwili obecnej w聽przysz艂o艣膰 w celu p贸藕niejszej konsumpcji lub dalszej akumulacji. Warto艣膰 pieni膮dza mo偶e zmienia膰 si臋 w czasie, ale to mo偶e sta膰 si臋 z ka偶dym innym 艣rodkiem przechowywania warto艣ci. Podobnie, pieni膮dz mo偶e by膰 wykorzystywany jako miernik, za pomoc膮 kt贸rego okre艣la si臋 w umowach warto艣膰 po偶yczek. Wyst臋puje wtedy jako 艣rodek odroczonych p艂atno艣ci2.

W obozach je艅c贸w wojennych rol臋 pieni膮dza spe艂nia艂y papierosy. W XIX wieku pieni膮dz wyst臋powa艂 g艂贸wnie pod postaci膮 z艂otych i srebrnych monet. S膮聽to przyk艂ady pieni膮dza towarowego 鈥 dobra o zastosowaniu przemys艂owym (z艂oto) b膮d藕 konsumpcyjnym (papierosy), kt贸re r贸wnolegle spe艂niaj膮 funkcj臋 艣rodka wymiany. Wykorzystywanie na szerok膮 skal臋 pieni膮dza towarowego wymaga albo ograniczenia zakresu pozosta艂ych zastosowa艅 tego towaru, albo przeznaczenia zasob贸w rzadkich na produkcj臋 dodatkowych jego ilo艣ci. Istniej膮 jednak偶e mniej kosztowne sposoby umo偶liwiaj膮ce spo艂ecze艅stwu wytwarzanie pieni膮dza3.

Pieni膮dz symboliczny jest to 艣rodek p艂atniczy, kt贸rego warto艣膰, czy te偶 si艂a nabywcza, znacznie przewy偶sza koszt jego wytworzenia lub warto艣ci jako towaru w innych ni偶 pieni膮dz zastosowaniach.

Banknot o nominale 100 z艂otych ma o wiele wi臋ksz膮 warto艣膰 jako pieni膮dz ni偶 jako arkusik wysokiej klasy papieru o wymiarach 3x6 cali. Podobnie jest z聽bilonem; warto艣膰 wi臋kszo艣ci monet spe艂niaj膮cych funkcje pieni膮dza jest znacznie wi臋ksza od sumy, jak膮 mo偶na by uzyska膰 z ich stopienia i sprzeda偶y metali, z kt贸rych zosta艂y wykonane. Wyra偶aj膮c zbiorowo zgod臋 na聽pos艂ugiwanie si臋 pieni膮dzem symbolicznym, spo艂ecze艅stwo jest w stanie zaoszcz臋dzi膰 zasoby rzadkie konieczne do wyprodukowania pieni膮dza jako 艣rodka wymiany.

Istotnym warunkiem utrzymania funkcji pieni膮dza symbolicznego, jako po艣rednika w wymianie, jest ograniczenie kr臋gu podmiot贸w upowa偶nionych do聽jego wytwarzania. Produkcja pieni膮dza symbolicznego przez podmioty prywatne jest prawnie zabroniona.

Spo艂ecze艅stwo narzuca w pewnym sensie pos艂ugiwanie si臋 pieni膮dzem symbolicznym, nadaj膮c mu status prawnego 艣rodka p艂atniczego. Prawo stanowi, 偶e pieni膮dz taki nale偶y akceptowa膰 jako 艣rodek zap艂aty. Niemniej jednak nie聽zawsze mo偶na wymusi膰 stosowanie prawa. W okresach kiedy ceny rosn膮 bardzo szybko, krajowy pieni膮dz symboliczny mo偶e by膰 bardzo kiepskim 艣rodkiem przechowywania warto艣ci i ludzie niech臋tnie b臋d膮 go akceptowali jako 艣rodek wymiany. Sklepy i przedsi臋biorstwa b臋d膮 w贸wczas oferowa艂y rabaty przy zakupie ludziom p艂ac膮cym z艂otem lub w walutach obcych, tak jak to聽by艂o w ko艅cowych stadiach Wielkiej Inflacji w Niemczech w 1923 r. Przyk艂ady takie to jednak tylko wyj膮tki potwierdzaj膮ce regu艂臋.

We wsp贸艂czesnych gospodarkach rynkowych obok pieni膮dza symbolicznego wyst臋puje tak偶e pieni膮dz bezgot贸wkowy, inaczej: 偶yrowy lub wk艂adowy. Pieni膮dz bezgot贸wkowy jest to 艣rodek wymiany, kt贸rego podstaw膮 jest wierzytelno艣膰 przedsi臋biorstwa prywatnego lub osoby fizycznej. Jednym z聽przyk艂ad贸w takiego pieni膮dza jest: wk艂ad bankowy, poniewa偶 wk艂ad jest to聽zobowi膮zanie banku wobec klienta. Je艣li ulokowali艣my w banku pieni膮dze, to聽oznacza to, 偶e bank ma wobec nas d艂ug. Mo偶emy w ka偶dej chwili wypisa膰 czek, a bank jest zobowi膮zany do wyp艂acenia jego r贸wnowarto艣ci w momencie przedstawienia czeku do realizacji. Depozyty (wk艂ady) bankowe s膮 wi臋c 艣rodkiem wymiany, gdy偶 s膮 powszechnie akceptowane jako 艣rodek zap艂aty4.

Funkcja bank贸w polega na obrocie pieni膮dzem, to znaczy na zaci膮ganiu zobowi膮za艅 finansowych w postaci przede wszystkim lokat oraz po偶yczaniem pieni臋dzy czyli udzielaniem kredyt贸w. Poza tym banki s膮 po艣rednikiem w obrocie pieni臋偶nym, realizuj膮c na zlecenie swoich klient贸w p艂atno艣ci.

Bank jest przedsi臋biorstwem, kt贸re zaci膮ga i udziela kredytu, 艣wiadczy us艂ugi w obrocie pieni臋偶nym, kredytowym i kapita艂owym oraz oferuje inne us艂ugi finansowe. Bank jest osob膮 prawn膮 utworzon膮 zgodnie z przepisami ustaw: prawo bankowe, dzia艂aj膮ca na podstawie zezwole艅: koncesje i uprawniona do wykonywania czynno艣ci bankowych.

Z ekonomicznego punktu widzenia bank to osoba prawna, instytucja zaufania publicznego, kt贸ra spe艂nia nast臋puj膮ce funkcje5:

System bankowy tworz膮 bank centralny, banki komercyjne, banki dzia艂aj膮ce na terenie danego kraju, normy i przepisy prawne, kt贸re okre艣laj膮 wzajemne powi膮zania i stosunki bank贸w z otoczeniem.

Lokata jest to聽umieszczenie kapita艂u w jakiej艣 instytucji finansowo-handlowej lub nabycie jakiego艣 przedmiotu, nieruchomo艣ci dla zabezpieczenia kapita艂u lub osi膮gni臋cia zysku. Lokata bankowa za艣 to聽wp艂acenie do banku okre艣lonej kwoty pieni臋dzy na okre艣lony z g贸ry czas oraz na ustalony z g贸ry procent; po up艂ywie ustalonego w umowie czasu nast臋puje odebranie tej kwoty powi臋kszonej o odsetki. Podstawowe rodzaje lokat bankowych6:

Jedn膮 z podstawowych form dzia艂alno艣ci bankowej jest udzielanie kredyt贸w i po偶yczek pieni臋偶nych. Kredyt odgrywa olbrzymi膮 rol臋 zar贸wno jako instrument finansowania bie偶膮cej dzia艂alno艣ci jak i spos贸b pozyskiwania 艣rodk贸w na inwestycje. W bardzo syntetycznej definicji mo偶na powiedzie膰, 偶e kredyt bankowy wyra偶a stosunek ekonomiczny wynikaj膮cy z odst膮pienia przez bank (wierzyciela) d艂u偶nikowi okre艣lonej warto艣ci pieni臋偶nej, na warunkach zwrotu tej warto艣ci w okre艣lonym terminie, wraz z wynagrodzeniem (odsetki, prowizje). Wierzyciel zazwyczaj zabezpiecza si臋 materialnie przed niedotrzymaniem terminu sp艂aty kredytu lub niewyp艂acalno艣ci kredytobiorcy. W tym celu przyjmuje on od kredytobiorcy sk艂adniki maj膮tku, wierzytelno艣ci, towary lub prawa nadaj膮ce si臋 do gospodarczego u偶ytkowania.

Po偶yczka jest to operacja, kt贸ra polega na przyznaniu okre艣lonej kwoty pieni臋偶nej lub okre艣lonych przedmiot贸w na czas oznaczony, bez okre艣lenia celu przeznaczenia. Mo偶e by膰 odp艂atna lub nieodp艂atna. Wszystkie kwestie z ni膮 zwi膮zane reguluje kodeks cywilny.

Kredyt sta艂 si臋 istotnym elementem 偶ycia gospodarczego cz臋sto jest niezb臋dny do prowadzenia dzia艂alno艣ci gospodarczej i rozwoju przedsi臋biorstwa. Rola kredytu bankowego stale wzrasta. Wywo艂ane to zosta艂o g艂贸wnie rozwojem prywatnego przedsi臋biorstwa. Nap艂yw obcego kapita艂u spowodowa艂 r贸wnie偶, i偶 musia艂y ulec znacznej zmianie zasady kredytowania. Jeszcze do niedawna podstawow膮 grup臋 kredytobiorc贸w stanowi艂y jednostki gospodarki uspo艂ecznionej. Banki udziela艂y im kredyt贸w na podstawie wielokrotnych generalnych um贸w. Jednostki te w rzeczywisto艣ci by艂y permanentnie przez banki kredytowane. Drug膮 podstawow膮 grup膮 kredytobiorc贸w, by艂a ludno艣膰. Przy czym o ile kredyt贸w dla jednostek gospodarki uspo艂ecznionej udzielono praktycznie bez 偶adnego zabezpieczenia, o tyle w odniesieniu do kredyt贸w dla ludno艣ci wymagano zabezpiecze艅, g艂贸wnie przez por臋czenie. Rozw贸j sektora prywatnego sprawi艂 偶e do wymienionych wy偶ej dw贸ch grup kredytobiorc贸w dosz艂a trzecia; prywatne przedsi臋biorstwa polskie z kapita艂em zagranicznym. Fakt ten spowodowa艂 ogromne zmiany w systemie kredytowym. Przede wszystkim zwi臋kszy艂a si臋 r贸偶norodno艣膰 oferty kredytowej proponowanej przez r贸偶ne banki. Udzielenie kredytu poprzedzone jest dok艂adnym badaniem sytuacji finansowej i gospodarczej kredytobiorcy. Banki zacz臋艂y te偶 przywi膮zywa膰 du偶膮 wag臋 do w艂a艣ciwego zabezpieczenia zwrotu kredytu7.

Kwalifikacje kredytu na ich rodzaje ma charakter umowny. Zosta艂a ona wprowadzona w praktyce i w zasadzie jest przez poszczeg贸lne banki stosowania. W ostatnich latach wachlarz rodzajowy kredyt贸w jest stale rozszerzony.

Dokonuj膮c podzia艂u kredytu wed艂ug podmiotu wyr贸偶nienia si臋 trzy podstawowe typy kredyt贸w8:

Bior膮c pod uwag臋 d艂ugo艣膰 okresu kredytowania wyr贸偶niamy trzy rodzaje kredyt贸w: kr贸tkoterminowe, 艣rednioterminowe i d艂ugoterminowe.

Przyjmuj膮c za kryterium form臋 kredytu mo偶na je podzieli膰 na kredyty9:

Pierwsze wzmianki o bankach si臋gaj膮 czas贸w staro偶ytnych. Tzw. domy bankowe istnia艂y w Babilonie (XII w. p.n.e.), staro偶ytnej Grecji i Rzymie. 脫wczesne banki funkcjonowa艂y wykorzystuj膮c jako produkt weksle i kredyty. Upadek kultury staro偶ytnej przyni贸s艂 kres rozwojowi bankowo艣ci. Do ponownego rozkwitu instytucji finansowych dosz艂o w efekcie p贸藕niejszego rozwoju wymiany towarowo - pieni臋偶nej. Pierwsza znana forma operacji finansowej - zwana lichw膮 - polega艂a na po偶yczaniu pieni臋dzy lub towar贸w. Ze wzgl臋du na wysokie ryzyko niewyp艂acalno艣ci d艂u偶nik贸w, w zamian za po偶yczk臋 lichwiarze 艣ci膮gali bardzo du偶e odsetki. Do dalszego rozwoju bankowo艣ci przyczynili si臋 艣redniowieczni handlarze pieni臋dzmi oraz z艂otnicy. Ich dzia艂alno艣膰 finansowa polega艂a na wymianie miejscowych monet na zagraniczne, z艂oto lub srebro oraz na przechowywaniu z艂ota. Z艂otnicy zapocz膮tkowali stosowanie polecenia zap艂aty jako formy rozlicze艅 (polecenie dokonania wyp艂aty na rzecz osoby trzeciej)10.

Poprzednikami wsp贸艂czesnych bankier贸w byli 艣redniowieczni handlarze, kt贸rzy zajmowali si臋 wymian膮 pieni臋dzy. Sama nazwa 鈥瀊ank鈥 pochodzi od w艂oskiej nazwy 鈥瀊anco鈥, czyli 艂awki, przy kt贸rej pracowali w艂oscy handlarze pieni臋dzmi. Zajmowali si臋 oni przede wszystkim przekazywaniem pieni臋dzy od jednego klienta do drugiego, tak偶e w innych miejscowo艣ciach. W tym celu klienci deponowali u bankier贸w pieni膮dz kruszcowy, a ci w zamian wystawiali za艣wiadczenie 鈥 banknot (weksel) na bankiera w innym mie艣cie. Po艣redniczenie w p艂atno艣ciach swoich wk艂ad贸w przez wyr贸wnywanie ich nale偶no艣ci i zobowi膮za艅 nast臋powa艂o poprzez przenoszenie wk艂ad贸w z konta na konto. St膮d nazwa 鈥瀊anki 偶yrowe鈥(giro - kr膮g).

Pod koniec XIV wieku w p贸艂nocnych W艂oszech powsta艂y pierwsze banki handlowe. Ich lokalizacja da艂a pocz膮tek nazwie bank od w艂oskiego "banca" - oznaczaj膮cego st贸艂 s艂u偶膮cy wekslarzowi. Banki te zajmowa艂y si臋 zar贸wno udzielaniem po偶yczek jak i przyjmowaniem depozyt贸w. Najstarsze banki powstawa艂y w najwi臋kszych o艣rodkach handlu 艣wiatowego. By艂y to m. in. Casa di San Goirgio w Genui (1586 r.), Banco de Rialto w Wenecji (1587 r.), Banco di San Ambrosio w Mediolanie (1593 r.)11.

W XVII wieku w Anglii wprowadzono banknoty w formie bilet贸w. Stanowi艂y one zobowi膮zanie si臋 banku do wyp艂aty na 偶膮danie z艂otych monet lub z艂ota - z艂o偶onych wcze艣niej w depozyt. W celu zwi臋kszenia bezpiecze艅stwa obrot贸w finansowych, banki b臋d膮ce pod kontrol膮 pa艅stwa przej臋艂y emisj臋 banknot贸w pod zastaw z艂ota i srebra. Stopniowa rezygnacja z wymiany banknot贸w na z艂oto, spowodowa艂a ich przekszta艂cenie w pieni膮dz papierowy.

W Polsce w czasach Stanis艂awa Augusta funkcjonowa艂a mennica pa艅stwowa w Warszawie przy ulicy Biela艅skiej. Zosta艂a ona otwarta w 1766 roku, a zamkni臋ta po trzecim rozbiorze Polski. Swoj膮 dzia艂alno艣膰 wznowi艂a w roku 1810, 聽a w czasie Kr贸lestwa Polskiego bito tam bilon na nowoczesnych prasach sprowadzonych z Petersburga. 5 pa藕dziernika 1867 r. mennic臋 zamkni臋to, a urz膮dzenia przewieziono z powrotem do Petersburga. Co ciekawe, pod zaborami w latach 1864-1916 w Polsce nie wybito ani jednej monety przeznaczonej dla Polski, a ponadto w latach 1864-1867 w Mennicy Warszawskiej, a偶 do jej zamkni臋cia, bito monety z dat膮 1840. W 1907 r. budynek mennicy przy Biela艅skiej zosta艂 rozebrany12.

Historia polskich bank贸w przed XIX wiekiem jest ma艂o znana, mo偶na nawet uwa偶a膰, 偶e jest najmniej znan膮 kart膮 z dziej贸w gospodarczych. Ju偶 w 艣redniowieczu mieli艣my finansist贸w odgrywaj膮cych istotna rol臋, o czym 艣wiadczy cho膰by fakt otrzymania przez niekt贸rych z nich tytu艂贸w szlacheckich i wykupywania du偶ych maj膮tk贸w. S膮 to postacie dla nas zagadkowe, najcz臋艣ciej przybysze z zagranicy. Ludzie ci szybko si臋 asymilowali, a pami臋膰 o niekt贸rych z nich przetrwa艂a dzi臋ki kronikom. W sumie jednak niewiele wiemy o ich dzia艂alno艣ci finansowej. Dyskusyjny jest nawet charakter ich przedsi臋biorstw 鈥 obecnie bowiem nie nazwaliby艣my ich bankami, lecz przedsi臋biorstwami bankowo 鈥 handlowymi. Prowadzi艂y one zar贸wno typowe operacje bankowe, jak i inne operacje finansowe, a tak偶e zajmowa艂y si臋 handlem.

A偶 do pocz膮tku XIX wieku nie by艂o u nas praw 艣ci艣le okre艣laj膮cych charakter profesji bankowej. Bankowo艣ci膮 mog艂y zajmowa膰 si臋 wszystkie przedsi臋biorstwa. Istnia艂a natomiast reglamentacja niekt贸rych dziedzin bankowo艣ci, przez pewien czas pr贸bowano nawet ograniczy膰 g贸rn膮 wysoko艣膰 stopy procentowej kredytu, warunki wymiany walut itd. Przedsi臋biorstwa bankowo 鈥 handlowe w Polsce mia艂y zwykle charakter rodzinny(lub sp贸艂ek cywilnych). W odr贸偶nieniu od wielu kraj贸w zachodnich, a偶 do 1870 roku nie by艂o polskich sp贸艂ek akcyjnych13.

  1. Wsp贸艂czesne systemy bankowe

    1. Funkcje systemu bankowego

Poj臋cie 鈥瀞ystemu bankowego鈥 swym zasi臋giem obejmuje wszystkie instytucje bankowe w艂膮cznie z bankiem centralnym danego pa艅stwa, normy prawne okre艣laj膮ce obustronne zale偶no艣ci mi臋dzy instytucjami bankowymi jak i przepisy dotycz膮ce wzajemnych powi膮za艅 mi臋dzy tymi instytucjami a otoczeniem oraz regu艂y i normy reguluj膮ce dzia艂alno艣膰 instytucji bankowych. O systemie bankowym mo偶na jednak m贸wi膰 dopiero wtedy, gdy na rynku finansowym dojdzie do sprecyzowania zasad struktury tego systemu tzn. gdy powstanie wielopoziomowy uk艂ad (bank centralny 鈥 emisyjny oraz inne instytucje bankowe).聽

Funkcje systemu bankowego mo偶na scharakteryzowa膰 nast臋puj膮co14:

Na rozw贸j system贸w bankowych wywieraj膮 wp艂yw takie czynniki jak: porz膮dek spo艂eczny i gospodarczy, kt贸ry okre艣la spo艂eczne warto艣ci i cele gospodarcze, struktura i wielko艣膰 popytu na us艂ugi bankowe, regulacje prawne dzia艂a艅 bankowych, sk艂onno艣膰 bank贸w do innowacji. Czynniki te nale偶y rozpatrywa膰 we wzajemnym zwi膮zku gdy偶 s膮 ze sob膮 艣ci艣le powi膮zane.聽

Przeobra偶enia system贸w bankowych mo偶na w zr贸偶nicowany spos贸b warto艣ciowa膰, w zale偶no艣ci od tego czy za podstaw臋 tej oceny przyjmuje si臋 funkcjonaln膮 koncepcj臋 rozwoju system贸w bankowych, czy te偶 koncepcj臋 instytucjonaln膮.聽Pierwsza z koncepcji opiera si臋 na sta艂o艣ci funkcji systemu bankowego, pomimo zmienno艣ci form instytucjonalnych. A zatem ewolucja systemu bankowe go jest w jakim艣 stopniu pasywnym konsekwencj膮 rozwoju gospodarki rynkowej.聽

Podej艣cie instytucjonalne natomiast nak艂ada nacisk na zale偶no艣ci mi臋dzy kszta艂towaniem instytucji finansowych a wymuszaniem proefektywno艣ciowych dzia艂a艅 w gospodarce narodowej. Oznacza to, 偶e zmiana struktury instytucjonalnej dostosowuje system bankowy do przeobra偶e艅 w jego otoczeniu oraz do aktualnego zapotrzebowania na realizacj臋 funkcji bankowych. W uj臋ciu instytucjonalnym system bankowy stanowi sie膰 instytucji bankowych wzajemnie powi膮zanych poprzez rynki pieni臋偶ne. Obejmuje on zar贸wno banki, jak i parabanki. Przez system bankowy nale偶y rozumie膰 nie tylko same instytucje bankowe, ale tak偶e zasady ich dzia艂alno艣ci oraz funkcjonalne otoczenie instytucjonalne. Konkluduj膮c uj臋cie funkcjonalne przyjmuje, 偶e uniwersalne funkcje systemu finansowego narzucaj膮 zunifikowane rozwi膮zania instytucjonalne, za艣 zgodnie z uj臋ciem instytucjonalnym struktury instytucjonalne modeluj膮 spos贸b wykonywania uniwersalnych funkcji. Nale偶y zauwa偶y膰, i偶 na ukszta艂towanie systemu bankowego maj膮 wp艂yw takie czynniki, jak historyczne warunki powstania systemu bankowego i jego ewolucja w poszczeg贸lnych pa艅stwach w 艣wietle przyj臋tych unormowa艅 prawnych oraz mi臋dzynarodowa globalizacja zmierzaj膮ca do ujednolicania organizacji system贸w bankowych15.聽

3.1.2. 艢wiatowe systemy bankowe

Do typowych system贸w bankowych na 艣wiecie nale偶膮 przede wszystkim: brytyjski system bankowy, system bankowy Stan贸w Zjednoczonych, niemiecki system bankowy oraz japo艅ski system bankowy.

Brytyjski system bankowy by艂 do niedawna klasycznym przyk艂adem bankowo艣ci specjalistycznej z bardzo silnym rynkiem kapita艂owym. Jednak nowe tendencje na rynkach finansowych sprawi艂y, 偶e tradycyjne podzia艂y ulegaj膮 zatarciu. Ma on bardzo stare tradycje - mo偶e konkurowa膰 z bankami miast w艂oskich w 艣redniowieczu i bankami niderlandzkimi w XV i XVI wieku. W XIX wieku i do II wojny 艣wiatowej Wielka Brytania by艂a 艣wiatowym centrum finans贸w, ust臋puj膮c po wojnie USA, ale jeszcze dzisiaj londy艅skie City jest jednym z najwa偶niejszych na 艣wiecie rynk贸w finansowych.

System ten powstawa艂 historycznie przez wieki i s膮 tam pewne specjalistyczne typy bank贸w, nie maj膮ce swojego odpowiednika w Europie kontynentalnej. Co ciekawe, oddzielenie bankowo艣ci komercyjnej od inwestycyjnej (a tak偶e brak bezpo艣rednich powi膮za艅 kapita艂owych bank贸w z korporacjami przemys艂owymi) wynik艂o (nie jak w USA) z ostro偶no艣ciowych regulacji pa艅stwowych, ale z tradycji. Drog膮 ewolucyjn膮, ukszta艂towa艂o si臋 w tym systemie wiele r贸偶nych typ贸w bank贸w, kt贸re znalaz艂y swoje rynki (nisze) w brytyjskim systemie finansowym. Obok Banku Anglii (Bank of England), na system ten sk艂adaj膮 si臋16:

  1. Banki detaliczne (Retail Banks), zwane te偶 bankami rozliczeniowymi (clearingowymi). S膮 to banki komercyjne, gromadz膮ce wk艂ady na 偶膮danie i na kr贸tki termin od ludno艣ci i przedsi臋biorstw. Prowadz膮 ich rachunki i dokonuj膮 na nich rozlicze艅. Tak偶e ich aktywa maj膮 charakter kr贸tkoterminowy (weksle handlowe, weksle skarbowe, certyfikaty depozy-towe, kr贸tkie kredyty). S膮 to sp贸艂ki akcyjne posiadaj膮ce sie膰 oddzia艂贸w w ca艂ym kraju, a ich trzonem s膮 4 wielkie banki londy艅skie. W 2008 by艂o 21 bank贸w detalicznych operuj膮cych 艂膮cznie 445 827 mln 拢.

  2. Banki hurtowe, kt贸re obejmuj膮:

W rezultacie, brytyjski system bankowy mo偶e by膰 obecnie r贸wnie zasadnie podawany jako przyk艂ad systemu bankowo艣ci specjalistycznej, jak i opartego na bankach uniwersalnych.

System bankowy USA kszta艂towa艂 si臋, podobnie jak brytyjski, historycznie i ewolucyjnie, i wykazuje szereg odr臋bno艣ci w stosunku do rozwi膮za艅 europejskich. Dodatkowo, ze wzgl臋du na stanow膮 struktur臋 pa艅stwa i du偶e odr臋bno艣ci w regulacji bankowo艣ci w poszczeg贸lnych stanach, jest to system bardzo zr贸偶nicowany, je艣li idzie o typy bank贸w i zasady ich dzia艂ania. Rozwi膮zania ameryka艅skie kszta艂towa艂y si臋 w wyniku walki dwu sprzecznych tendencji. Z jednej strony potrzeby bardzo szybkiego rozwoju gospodarczego oraz wolno艣膰 gospodarcza prowadzi艂y do swobody tworzenia bank贸w i nieskr臋powanej emisji pieni膮dza bankowego, w tym tak偶e banknot贸w. W 1861, po wojnie secesyjnej, kursowa艂o na terenie Stan贸w Zjednoczonych 7000 r贸偶nego rodzaju bilet贸w emisyjnych, podczas gdy w tym czasie w Europie regu艂膮 by艂 ju偶 monopol emisyjny banku centralnego. Interes stan贸w, zw艂aszcza szybko rozwijaj膮cych si臋, by艂 w sprzeczno艣ci z d膮偶eniami w艂adzy federalnej do kontroli emisji pieni膮dza na terenie ca艂ego pa艅stwa. Z drugiej strony, rygorystyczne regulacje narzucane przez w艂adze centralne (federacji), zmierzaj膮ce do kontroli emisji pieni膮dza bankowego w skali ca艂ej federacji wywar艂y du偶y wp艂yw na dalsz膮 ewolucj臋 systemu (w tym i rozwi膮zania, kt贸re de facto zmierza艂y do obchodzenia obowi膮zuj膮cych rozwi膮za艅 prawnych). Zw艂aszcza chodzi o17:

- kasy oszcz臋dno艣ciowo-po偶yczkowe (saving and loans) zacz臋to powo艂ywa膰 w celu finansowania indywidualnego budownictwa mieszkaniowego. W zamian za d艂ugookresowe oszcz臋dzanie dawa艂y d艂ugookresowe po偶yczki, zw艂aszcza tym, kt贸rzy nie mieli szansy uzyska膰 du偶ego kredytu z banku. W wyniku nasilenia si臋 inflacji w latach 80-tych i wzrostu ceny pieni膮dza, d艂ugoterminowe po偶yczki zawarte wcze艣niej musia艂y by膰 finansowane przez depozyty o coraz dro偶szym oprocentowaniu. Aby mog艂y zachowa膰 rentowno艣膰, rz膮d na pocz膮tku lat 80-tych zezwoli艂 im na obr贸t papierami warto艣ciowymi, co mia艂o przynie艣膰 im zyski. Tymczasem kasy te wpad艂y w olbrzymie d艂ugi, kt贸re (kilkaset miliard贸w $) w rezultacie pokry艂o pa艅stwo. W 1990 dysponowa艂y ok. 3% aktyw贸w.聽

Obecnie typow膮 struktur膮 organizacyjn膮 w bankowo艣ci ameryka艅skiej s膮 holdingi finansowe, 艂膮cz膮ce pod wsp贸lnym zarz膮dem r贸偶ne typy bank贸w i niebankowych instytucji finansowych. Typowa struktura wsp贸艂czesnego holdingu w USA sk艂ada si臋 z trzech cz臋艣ci18:

Cz臋sto w holdingu znajduj膮 si臋 sp贸艂ki zajmuj膮ce si臋 tak膮 dzia艂alno艣ci膮 jak leasing, emitowanie kart kredytowych, factoring, kredyty hipoteczne, etc. Bankowe holdingi rozwijaj膮 si臋 niezwykle dynamicznie. O ile liczba holding贸w w 1970 wynosi艂a 121, to w 1987 ju偶 6,5 tys. W tym samym czasie liczba oddzia艂贸w wzros艂a z 3,2 tys. do 41 tys. Pod koniec lat 80-tych bankowe holdingi mia艂y 90% udzia艂u w aktywach systemu bankowego. O ile w 1980 istnia艂o 9,6 tys. bank贸w samodzielnych, to w 1993 ju偶 tylko 3 tys., a w roku 2008 鈥 4.7 tys.

Pomimo to mo偶na zauwa偶y膰, 偶e system bankowy USA jest nadal rozdrobniony, w por贸wnaniu np. z niemieckim czy brytyjskim, a skala potencja艂u gospodarczego USA nie odpowiada wielko艣ci bank贸w ameryka艅skich; pierwsze kilka miejsc pod wzgl臋dem aktyw贸w zajmuj膮 banki japo艅skie, a najwi臋kszy bank ameryka艅ski, Citicorp, zajmuje 30 pozycj臋 pod wzgl臋dem aktyw贸w.

W przeciwie艅stwie do system贸w anglosaskich, kt贸re wykazuj膮 du偶e odr臋bno艣ci, system niemiecki, podobnie jak polski, kszta艂towa艂 si臋 w tradycji prawa kontynentalnego. Ponadto bankowo艣膰 niemiecka kszta艂towa艂a si臋 w XIX wieku, pod du偶ym wp艂ywem pa艅stwa, kt贸re zmierza艂o do szybkiego uprzemys艂owienia i finansowania rozwoju gospodarczego. Z tego punktu widzenia rozwijaj膮cy si臋 obecnie polski system bankowy wykazuje du偶e podobie艅stwo i zosta艂y tak偶e przeniesione pewne instytucje i rozwi膮zania.
Niemcy, podobnie jak Wielka Brytania, maj膮 star膮 tradycj臋 bankowo艣ci. Rodziny bankierskie (np. Fugger贸w) prowadzi艂y banki kupieckie ju偶 w XVI wieku. Istnia艂y tak偶e kasy oszcz臋dno艣ciowe w miastach i banki sp贸艂dzielcze, kt贸re obs艂ugiwa艂y warstwy niezamo偶ne. Jednak rozbicie dzielnicowe (do 1870), a tak偶e dominuj膮ce stosunki feudalne (np. w Prusach) uniemo偶liwia艂y powstanie wielkich bank贸w i rynku finansowego19.

Druga po艂owa XIX wieku to okres szybkiego rozwoju gospodarczego i przemys艂u, zw艂aszcza po wygranej wojnie z Austri膮 i Francj膮. Pa艅stwo by艂o zainteresowane budow膮 infrastruktury scalaj膮cej kraj (koleje, drogi, kana艂y 偶eglugowe, zak艂ady zbrojeniowe), a finansowanie takich przedsi臋wzi臋膰 wymaga艂o du偶ego kapita艂u. Finansowanie takich przedsi臋wzi臋膰, kt贸rych promotorem by艂o cz臋sto pa艅stwo, by艂o atrakcyjne dla kapita艂u i obok starych bank贸w kupieckich powstawa艂y bankowe sp贸艂ki akcyjne. Sp贸艂ki te zak艂ada艂 cz臋sto kapita艂 spekulacyjny (grynderski), kt贸ry do艣膰 ryzykownie udziela艂 po偶yczek. Efektem tego by艂y bankructwa, ale i szybkie powstawanie wielkich fortun. Do 1872 powsta艂o pierwsze 100 bank贸w w formie sp贸艂ek akcyjnych, z tego a偶 70 zbankrutowa艂o w najbli偶szej depresji, ale kilka wielkich (Deutsche Bank, Dresner Bank) przetrwa艂o a偶 do dzisiaj. Na prze艂omie XIX i XX wieku na rynku dominowa艂o 9 wielkich bank贸w, a pomi臋dzy 1970 a 1994 warto艣膰 kapita艂u bank贸w wzros艂a z 600 mln do 17 mld marek.

Du偶e bankowe sp贸艂ki akcyjne by艂y silniejsze finansowo ni偶 przedsi臋biorstwa przemys艂owe i handlowe, kt贸re dla rozwoju ci膮gle potrzebowa艂y kredytu; banki mog艂y zatem narzuca膰 swoje warunki. Z regu艂y warunkiem finansowania przez banki by艂a kontrola tych przedsi臋biorstw poprzez znacz膮ce udzia艂y i delegowanie przedstawicieli banku do rad nadzorczych przedsi臋biorstw. W ten spos贸b powsta艂 niemiecki model bank贸w uniwersalnych - po艂膮czenie bankowo艣ci komercyjnej (depozytowo-kredytowej) z inwestycyjn膮. W rezultacie w systemie niemieckim (w przeciwie艅stwie do kraj贸w anglosaskich) nie istnieje do dzisiaj podzia艂 na banki inwestycyjne i banki kredytowe. O skali zaanga偶owania bank贸w w kapita艂 korporacji przemys艂owych 艣wiadczy np. 偶e Deutsche Bank posiada艂 w 1986 28% akcji Daimlera, Dresner Bank 5-10% BMW, a Commertz Bank 8% akcji MAN AG. Wielkie banki s膮 sp贸艂kami o bardzo rozproszonym kapitale (np. Deutsche Bank ma ponad 300 ty艣. akcjonariuszy), kontrolowanych g艂贸wnie przez inwestor贸w instytucjonalnych. Zapewnia to du偶膮 niezale偶no艣膰 fachowym mened偶erom tych bank贸w, kt贸rzy kumuluj膮 stanowiska w radach nadzorczych przedsi臋biorstw i tradycyjnie nale偶膮 do elity finansowej. Dodatkowo wzmacnia pozycj臋 bank贸w rozwi膮zanie polegaj膮ce na tym, 偶e drobni akcjonariusze deponuj膮 akcje w bankach i udzielaj膮 im pe艂nomocnictw.

Ciekaw膮 cech膮 systemu niemieckiego jest te偶 bardzo rozwini臋ta sie膰 bank贸w ludowych i sp贸艂dzielczych. Banki ludowe przyjmowa艂y nawet bardzo drobne wk艂ady i mo偶na powiedzie膰 rozwija艂y cnot臋 oszcz臋dno艣ci nawet w艣r贸d ubogich warstw. W XIX w. powsta艂y te偶 sp贸艂dzielcze banki samopomocy, zwane (od nazwiska za艂o偶ycieli) Bankami Raiffeisena (wiejskie) i kasy Schultzego-Delitzcha dla kredytowania drobnych rzemie艣lnik贸w. Pierwsze takie sp贸艂dzielnie kredytowe powsta艂y w po艂owie XIX wieku. Pomimo, i偶 powsta艂y oddolnie, w okresie napi臋膰 spo艂ecznych jako samoorganizacja ubogich warstw ludno艣ci, to z czasem by艂y popierane przez pa艅stwo pruskie, kt贸re by艂o zainteresowane ich stabilizacj膮 i rozwojem masowych oszcz臋dno艣ci. Warto wspomnie膰, 偶e do艣wiadczenia bank贸w ludowych i Raif feisena by艂y przenoszone w II po艂owie XIX wieku przez polskich patriot贸w na ziemie polskie; zas艂u偶y艂 si臋 zw艂aszcza ks. Wawrzyniak, kt贸ry organizowa艂 sie膰 takich bank贸w w zaborze pruskim. Banki sp贸艂dzielcze by艂y organizacjami nie nastawionymi na zysk, ale na umo偶liwianie swoim cz艂onkom kredyt贸w, zw艂aszcza d艂ugoterminowych, dzi臋ki wk艂adom. Z czasem konkurencja na rynku us艂ug mi臋dzybankowych zmusi艂a je (podobnie jak kasy oszcz臋dno艣ciowe) do szerokiej dzia艂alno艣ci, typowej dla bank贸w uniwersalnych; wi臋ksze operacje podejmowa艂y zw艂aszcza centrale regionalne.

Banki sp贸艂dzielcze tworz膮 obecnie kilkupi臋trow膮 sie膰 w ca艂ym kraju, z bankami regionalnymi i central膮, i posiadaj膮 ok. 20000 oddzia艂贸w. W sumie w bankach ludowych i sp贸艂dzielczych wk艂ady ludno艣ci przewy偶szaj膮 wk艂ady w bankach handlowych.
W rezultacie niemiecki system bankowy charakteryzuje si臋 wszechstronno艣ci膮 form organizacyjnych i w艂asno艣ciowych. Do podstawowych typ贸w bank贸w nale偶膮
banki handlowe (komercyjne) w formie sp贸艂ek akcyjnych. Jest ich ponad 300 (stale zachodzi koncentracja). Dominuj膮 3 wielkie banki: Deutsche Bank, Commertz Bank i Dresner Bank. Ich 艂膮czna suma bilansowa wynosi艂a w 2008 469 mld 鈧. Obs艂uguj膮 one g艂贸wnie wielkich klient贸w i przyjmuj膮 wk艂ady terminowe, co pozwala im na udzielanie 鈥瀌艂ugich" kredyt贸w.

Na szczycie niemieckiego systemu bankowego stoi bank centralny - Bundesbank, kt贸ry jest jednym z najbardziej znanych bank贸w centralnych na 艣wiecie. Cechuje si臋, jak ju偶 wspomniano wielk膮 niezale偶no艣ci膮 i jego bezwzgl臋dn膮 polityk膮 pieni臋偶n膮, nastawion膮 na utrzymanie warto艣ci marki. Tworzony centralny bank europejski, kt贸ry ma zarz膮dza膰 wsp贸ln膮 walut膮 - euro - jest w du偶ej mierze wzorowany na do艣wiadczeniach Bundesbanku. Natomiast nadz贸r bankowy nad wszystkimi bankami jest prowadzony przez niezale偶ny od Bundesbanku urz膮d nadzoru.

System niemiecki ma bardzo ciekaw膮 konstrukcj臋. Jego trzonem s膮 banki uniwersalne, bardzo aktywnie zaanga偶owane w zarz膮dzanie sektorem przedsi臋biorstw, ale jednocze艣nie posiada on banki wyspecjalizowane w pewnych czynno艣ciach bankowych (kredyty hipoteczne, rozliczenia, kredyty dla ma艂ych firm). Pomimo istnienia kilku bank贸w gigant贸w na skal臋 艣wiatow膮 obfituje on w wielk膮 ilo艣膰 ma艂ych bank贸w dla ludno艣ci i drobnych przedsi臋biorstw. W por贸wnaniu z systemem anglosaskim jest on g艂贸wnie zorientowany na przyjmowanie depozyt贸w i udzielanie kredyt贸w, a nie na operacje na rynku kapita艂owym, kt贸ry wci膮偶 odgrywa, w por贸wnaniu z sektorem bankowym w Niemczech, ma艂膮 rol臋20.

Historia japo艅skiej bankowo艣ci zaczyna si臋 w II po艂owie XIX wieku, kiedy to - w epoce Meid偶i - Japonia zerwa艂a z systemem feudalnym i pospiesznie przejmowa艂a wzory 贸wczesnych pa艅stw rozwini臋tych: Wielkiej Brytanii, Holandii, Niemiec, a po 1945 - g艂贸wnie do艣wiadczenia ameryka艅skie. Jednocze艣nie, dbaj膮c o zachowanie to偶samo艣ci narodowej, przejmuj膮c zewn臋trzne obce rozwi膮zania, pieczo艂owicie wkomponowa艂a je w nienaruszony wewn膮trz system stosunk贸w spo艂ecznych, wzor贸w zachowa艅 i kultury. To, a potem podobna dzia艂alno艣膰 tzw. 鈥瀉zjatyckich tygrys贸w" (Korea Po艂udniowa, Hong-Kong, Tajwan, Singapur, Malezja) - wytworzy艂a niepowtarzalny azjatycki model gospodarki. Motorem przemian w kierunku gospodarki rynkowej by艂 sojusz przywr贸conej silnej w艂adzy cesarskiej, d膮偶膮cej do unowocze艣nienia pa艅stwa, z rodami samurajskimi, kt贸rych dawne przywileje feudalne pa艅stwo niejako 鈥瀢ykupywa艂o", oferuj膮c im w zamian tytu艂y w艂asno艣ci d贸br dawniej cesarskich, kluczowe stanowiska w przemy艣le i kapita艂y pieni臋偶ne.

Czo艂owe rody samurajskie (zas艂u偶one dla restauracji w艂adzy cesarza) otrzymywa艂y tytu艂y w艂asno艣ci przedsi臋biorstw pa艅stwowych (cesarskich). Jednocze艣nie inni samurajowie byli sp艂acani r贸偶nymi sumami za utracone przywileje feudalne. Przedsi臋biorstwa potrzebowa艂y dla rozwoju pieni臋dzy i narzuca艂 si臋 maria偶 w艂asno艣ci przemys艂owej z w艂a艣cicielami tych wolnych sum do zainwestowania. Wolne sumy posiada艂y te偶 rody kupieckie, kt贸re, jako posiadaj膮ce ni偶szy status spo艂eczny ni偶 dawni samurajowie, nie bra艂y udzia艂u w procesie 鈥瀙rywatyzacji w艂asno艣ci cesarskiej". Dogodn膮 form膮 po艂膮czenie wysi艂k贸w by艂a, recypowana z Zachodu, nieznana przedtem w Japonii, forma sp贸艂ki akcyjnej. W sp贸艂ce takiej od pocz膮tku ust臋powa艂a centralizacja w艂adzy w r臋ku jednego rodu i wewn膮trz odtwarza艂a si臋 hierarchiczna struktura autorytetu i daleko posuni臋ta, tradycyjna lojalno艣膰 uczestnik贸w. W ten spos贸b powstawa艂y zaibatsu - wielkie holdingi finansowe, kt贸re grupowa艂y przedsi臋biorstwa przemys艂owe, handel hurtowy i detaliczny oraz banki. Holdingi by艂y budowane w taki spos贸b, aby mog艂y by膰 maksymalnie samodzielne, tak偶e je艣li idzie o pozyskiwanie kapita艂u wewn膮trz. Sp贸jno艣膰 zapewnia艂 system krzy偶owych udzia艂贸w i obsadzania cz艂onkami kierownictwa kluczowych stanowisk wewn膮trz holdingu. Najwy偶sz膮 w艂adz膮 w holdingu by艂a rada rodzinna, kt贸ra decydowa艂a o strategii rozwoju i polityce finansowej.
Te zaibatsu, kt贸re 艂膮czy艂y si臋 w coraz pot臋偶niejsze grupy kapita艂owe, odegra艂y du偶膮 rol臋 w przygotowaniu Japonii do II wojny 艣wiatowej. Po wojnie okupacja ameryka艅ska usi艂owa艂a je rozbi膰, ale czysto formalne podzia艂y (np. poprzez ustawodawstwo antymonopolowe), odtworzy艂y si臋 wkr贸tce poprzez nieformalne wi臋zi i powi膮zania personalne. W sensie czysto formalnym konstrukcja holdingu wymaga sp贸艂ki-matki, kt贸ra ma pozycj臋 dominuj膮c膮 w udzia艂ach sp贸艂ek-c贸rek. Ale japo艅ski wynalazek grup kapita艂owych polega艂 na mno偶eniu wewn臋trznych powi膮za艅, kapita艂owych i personalnych, bez jednej sp贸艂ki-matki. W ten spos贸b omijano ustawodawstwo antymonopolowe. To wszystko by艂o dodatkowo wzmocnione sieci膮 wewn臋trznych powi膮za艅 i uzgodnie艅 (spotkania prezes贸w). Obecna, zmodyfikowana struktura tych grup kapita艂owych, przemys艂owo - bankowo - finansowych nosi nazw臋 keiretsu.

W sensie formalnym Japonia, po okupacji ameryka艅skiej, przej臋艂a podzia艂 na banki komercyjne i inwestycyjne. Sens tego rozr贸偶nienia by艂 inny jednak, ni偶 w USA. W USA ustawa Glassa-Steagalla mia艂a na celu stworzy膰 odr臋bne sfery dzia艂ania tak, aby banki komercyjne konkurowa艂y wy艂膮cznie cen膮 kredytu, a banki inwestycyjne cen膮 mar偶y za us艂ugi i by nie narazi膰 depozytariuszy ryzykiem operacji na rynku kapita艂owym. Jest to rozr贸偶nienie ze wzgl臋du na funkcj臋 banku w gospodarce.

Tymczasem w systemie japo艅skim, celem podzia艂u na bankowo艣膰 komercyjn膮 i inwestycyjn膮, by艂o nie zaostrzenie konkurencji i unikni臋cie ryzyka upad艂o艣ci banku (do niedawna upad艂o艣ci bank贸w w Japonii si臋 nie zdarza艂y, banki by艂y ratowane b膮d藕 przez konsorcja innych bank贸w, b膮d藕 przez rz膮d), ale swoisty podzia艂 pracy. Mianowicie szereg instytucji finansowych, bankowych i pozabankowych, kt贸re w Japonii zalicza si臋 do sektora bank贸w inwestycyjnych, specjalizowa艂o si臋 w udzielaniu preferencyjnie oprocentowanych kredyt贸w i innych instrument贸w finansowych. Preferencyjne - a wi臋c ta艅sze - oprocentowanie kredyt贸w na wielkie przedsi臋wzi臋cia inwestycyjne by艂o mo偶liwe dzi臋ki istnieniu specjalnego programu (Fiskal lnvestment and Loan Program - FILP) finansowania inwestycji kapita艂owych i kredyt贸w inwestycyjnych. Ten kredyt by艂 g艂贸wnie adresowany do w膮skiego grona wielkich holding贸w. W istocie by艂o to finansowanie pozarynkowe, odzwierciedlaj膮ce preferencje rz膮du i wielkich korporacji. Podobn膮 rol臋 bankowo艣膰 inwestycyjna odegra艂a w innych szybko rozwijaj膮cych si臋 gospodarkach Azji Po艂udniowo-Wschodniej, np. w Korei Po艂udniowej21.聽

Taki spos贸b rozumienia bankowo艣ci inwestycyjnej, by艂 typowy dla kraj贸w szybko nadrabiaj膮cych op贸藕nienie w rozwoju i aspiruj膮cych do czo艂贸wki 艣wiatowej.
Ten system stymulowania rozwoju odegra艂 swoj膮 historyczn膮 rol臋 i sko艅czy艂 si臋 w latach osiemdziesi膮tych, kiedy Japonia sta艂a si臋 potentatem na 艣wiatowych rynkach pieni臋偶nych i kapita艂owych.聽

Przyst膮pienie do OECD wymusi艂o szereg regulacji otwieraj膮cych gospodark臋 i zapewniaj膮cych r贸wno艣膰 dost臋pu do kapita艂u, zw艂aszcza gdy Tokio sta艂o si臋 jednym z centr贸w 艣wiatowego rynku pieni臋偶nego i kapita艂owego. Obecnie w systemie bankowo艣ci Japonii zachodz膮 podobne procesy przenikania si臋 bankowo艣ci komercyjnej i inwestycyjnej, jak na 艣wiecie.

  1. Rozw贸j bankowo艣ci centralnej na ziemiach polskich

    1. Bankowo艣膰 centralna w Polsce przed 1945 rokiem

Bank centralny jest instytucj膮, bez kt贸rej nie mo偶na sobie wyobrazi膰 funkcjonowania gospodarki, a zw艂aszcza prowadzenia polityki pieni臋偶nej. Warto jednak u艣wiadomi膰聧 sobie, 偶e przez wiele stuleci by艂o inaczej. Historia pieni膮dza liczy sobie przynajmniej kilka tysi臋cy lat, a pisz膮c o nim cofamy si臋 do czas贸w staro偶ytnych. Historia banku centralnego jest zdecydowanie m艂odsza. Europejskie banki centralne maj膮 przeci臋tnie mniej ni偶 200 lat. Kiedy chcemy odtworzy膰聧 okoliczno艣ci ich powstania, w wi臋kszo艣ci przypadk贸w wystarczy, 偶e cofniemy si臋 do XIX wieku.

Zanim dosz艂o do uformowania si臋 systemu bankowego, w kt贸rym centralne, a wi臋c szczeg贸lne miejsce b臋dzie zajmowa艂 jeden bank, up艂yn臋艂o sporo czasu, a ka偶de z pa艅stw mia艂o w tej dziedzinie w艂asne do艣wiadczenia. Najcz臋艣ciej bankami centralnymi stawa艂y si臋 instytucje, kt贸rym w przesz艂o艣ci pa艅stwo powierzy艂o wy艂膮czne prawa w dw贸ch dziedzinach: emisji krajowego pieni膮dza papierowego i obs艂udze d艂ugu publicznego. Dlatego w XIX wieku (ale te偶 w okresie mi臋dzywojennym) nie m贸wiono o banku centralnym, ale o banku emisyjnym. By艂 nim zar贸wno Bank Anglii, jak i banki Europy kontynentalnej powsta艂e w XIX wieku1. Prawie wsz臋dzie by艂y to sp贸艂ki akcyjne, czasem z udzia艂em pa艅stwa, czasem ca艂kowicie prywatne, kt贸rym pa艅stwo powierzy艂o okre艣lone zadania.

Wraz z powstawaniem licznych bank贸w prywatnych (g艂贸wnie w II po艂owie XIX wieku) rozpocz膮艂 si臋 proces, kt贸ry doprowadzi艂 do powierzenia bankom emisyjnym zada艅 czyni膮cych z nich banki bank贸w, przez co przesta艂y wykonywa膰聧 czynno艣ci typowe dla normalnych bank贸w handlowych. Najpe艂niej cechy te osi膮gn膮艂 w ko艅cu XIX wieku Bank Anglii. W ten spos贸b banki emisyjne zacz臋艂y stawa膰聧 si臋 bankami centralnymi we wsp贸艂czesnym tego s艂owa znaczeniu. Dopiero wtedy, tj. w warunkach dwupoziomowego systemu bankowego, u偶ywanie okre艣lenia bank centralny nabra艂o nowego znaczenia22.

Patrz膮c na histori臋 bank贸w centralnych, powinno si臋 zwr贸ci膰 uwag臋 przede wszystkim ich status i funkcje, kt贸re uczyni艂y z nich instytucje inne od pozosta艂ych bank贸w. Czynno艣ci emisyjne wyra藕nie wi膮偶膮 histori臋 bank贸w centralnych z histori膮 pa艅stw, wszak posiadanie w艂asnego pieni膮dza by艂o jednym z wyznacznik贸w pa艅stwowo艣ci. Pozosta艂e czynno艣ci s膮 odbiciem poziomu rozwoju systemu finansowego, a nawet cech systemu gospodarczego. W przypadku Polski jest to szczeg贸lnie widoczne. W ko艅cu XIX wieku wi臋kszo艣膰聧 pa艅stw europejskich mia艂a w艂asne banki emisyjne. Nie dotyczy艂o to Polski, poniewa偶 na mapie Europy nie by艂o pa艅stwa polskiego. Niemniej Polacy mieli w tej dziedzinie swoje w艂asne do艣wiadczenia. Wi膮za艂y si臋 one z istnieniem w latach 1828 - 1886 na obszarze Kr贸lestwa Polskiego instytucji emisyjnej nazwanej Bankiem Polskim. Kr贸lestwo Polskie, stworzone na Kongresie Wiede艅skim w 1815 r. z okrojonego Ksi臋stwa Warszawskiego, nie by艂o pa艅stwem suwerennym. Jego kr贸lem by艂 ka偶dorazowo car Rosji. Do roku 1830 cieszy艂o si臋 jednak dosy膰聧 szerok膮 autonomi膮 polityczn膮 i gospodarcz膮. Po nieudanym powstaniu listopadowym i przegranej wojnie z Rosj膮 w roku 1831 nast膮pi艂a stopniowa utrata owej autonomii oraz integracja z Cesarstwem Rosyjskim. Powy偶sza sytuacja wp艂yn臋艂a na losy polskich instytucji publicznych, w tym r贸wnie偶 Banku Polskiego.

O potrzebie stworzenia banku narodowego dyskutowano w Polsce od lat 70. XVIII wieku, ale p贸藕niejszy bieg wydarze艅 i upadek pa艅stwa polskiego nie pozwoli艂y na realizacj臋 pojawiaj膮cych si臋 koncepcji. Sta艂o si臋 to mo偶liwe ponad p贸艂 wieku p贸藕niej. Dzi臋ki staraniom i determinacji ksi臋cia Ksawerego Druckiego-Lubeckiego w 1828 r. powo艂ano w Warszawie Bank Polski. Bank Polski by艂 bankiem pa艅stwowym. Jego kapita艂 zak艂adowy pochodzi艂 z funduszy rz膮dowych. Mia艂 prawo emisji bilet贸w - z艂otego polskiego - do wysoko艣ci kapita艂贸w zak艂adowych. Emisja odbywa艂a si臋 wed艂ug tzw. monometalizmu srebrnego. Znaczy艂o to, 偶e emitowane z艂ote by艂y wymienialne na monety srebrne, przez co rozmiary emisji zale偶a艂y od zasob贸w srebra Banku Polskiego. Opr贸cz emisji Bank zajmowa艂 si臋 obs艂ug膮 d艂ugu publicznego, pomaga艂 rz膮dowi w zaci膮ganiu po偶yczek, przechowywa艂 depozyty i fundusze instytucji publicznych. Prowadzi艂 ponadto operacje charakterystyczne dla banku handlowego tamtej epoki: depozytowo-kredytowe (m.in. przyjmowa艂 wk艂ady os贸b prywatnych), skup dewiz, inkaso weksli. Jednak szczeg贸lnie istotn膮 rol臋 odgrywa艂 w sferze kredytowania 偶ycia gospodarczego, udzielaj膮c po偶yczek kr贸tko- i d艂ugoterminowych prywatnym przedsi臋biorcom oraz przedsi臋biorstwom i instytucjom pa艅stwowym. Anga偶owa艂 si臋 bezpo艣rednio w dzia艂alno艣膰 inwestycyjn膮, zar贸wno rz膮dow膮, jak i w艂asn膮. Wspiera艂 w ten spos贸b rozbudow臋 przemys艂u, hutnictwa, g贸rnictwa i infrastruktury, a w ko艅cu sta艂 si臋 administratorem b膮d藕 w艂a艣cicielem niekt贸rych przedsi臋biorstw rz膮dowych, kt贸re wcze艣niej finansowa艂23.

Bank Polski by艂 wi臋c nie tylko bankiem emisyjnym czy bankiem pa艅stwa. Mia艂 szczeg贸lne zadania w dziedzinie kredytowania gospodarki, daleko wykraczaj膮ce poza dzia艂ania wsp贸艂czesnego banku centralnego. Wynika艂o to przede wszystkim z zamiar贸w sfer rz膮dowych, dotycz膮cych rozbudowy sektora publicznego. Bank sta艂 si臋 najwa偶niejsz膮 instytucj膮 kredytow膮 r贸wnie偶 dlatego, 偶e nie by艂o w贸wczas innych du偶ych bank贸w prywatnych. Zacz臋艂y powstawa膰 dopiero w latach siedemdziesi膮tych XIX wieku.

Opisany wy偶ej zakres dzia艂alno艣ci rozwija艂 si臋 do lat czterdziestych XIX wieku, potem by艂 stopniowo ograniczany. Bieg wydarze艅 by艂 przy tym r贸偶ny w odniesieniu do sfery kredytowej i emisyjnej. W pierwszym przypadku istotn膮 rol臋 odgrywa艂y przyczyny ekonomiczne, w drugim - polityczne. Od po艂owy wieku Bank Polski zacz膮艂 si臋 wycofywa膰 z dzia艂alno艣ci, kt贸r膮 mo偶na nazwa膰 w艂a艣cicielsko-zarz膮dcz膮. Ostatecznie przynios艂a ona du偶e straty i wraz z reorientacj膮 polityki rosyjskiej na bardziej liberaln膮, dzia艂alno艣膰 za艂o偶ycielsk膮 pozostawiono kapita艂owi prywatnemu, w tym zagranicznemu. Bank Polski pozosta艂 instytucj膮

kredytu kr贸tkoterminowego, osi膮gaj膮c w tej dziedzinie znaczny post臋p.

Czynno艣ci zwi膮zane z emisj膮, obs艂ug膮 rz膮du i instytucji publicznych by艂y przejmowane przez instytucje rosyjskie. By艂o to nast臋pstwem likwidacji odr臋bno艣ci Kr贸lestwa Polskiego i coraz g艂臋bszej integracji z cesarstwem. Zmiany w systemie pieni臋偶nym rozpocz臋艂y si臋 w latach czterdziestych. Od 1841 r. podstawow膮 jednostk膮 pieni臋偶n膮 by艂 rubel, pojawi艂y si臋 te偶 dwuj臋zyczne napisy na biletach Banku Polskiego. Ostatnia emisja pieni膮dza Kr贸lestwa nast膮pi艂a w 1866 r., a cztery lata p贸藕niej Bankowi Polskiemu ostatecznie odebrano przywilej emisyjny. Prawo to przekazano powsta艂emu w 1860 r. rosyjskiemu Bankowi Pa艅stwa.

Po roku 1860 Bank Polski dzia艂a艂 jeszcze przez ponad 20 lat. W tym czasie by艂 po prostu bankiem handlowym zajmuj膮cym si臋 normalnymi operacjami depozytowo-kredytowymi. Sprawa jego likwidacji by艂a jednak kwesti膮 czasu. Warto odnotowa膰, 偶e w tych warunkach polscy finansi艣ci z Leopoldem Kronenbergiem na czele pracowali nad koncepcj膮 przekszta艂cenia go w bank akcyjny o handlowym profilu dzia艂ania. W艂adze rosyjskie nie zgodzi艂y si臋 na to i 1 stycznia 1886 r. Bank Polski postawiono w stan likwidacji. Jego maj膮tek i agendy przej膮艂 rosyjski Bank Pa艅stwa24.

Jednym z bardziej oczywistych cel贸w dzia艂a艅 pierwszych w艂adz II Rzeczypospolitej po odzyskaniu niepodleg艂o艣ci w 1918 roku sta艂o si臋 d膮偶enie do stworzenia w艂asnej instytucji emisyjnej i powierzenie jej emisji pieni膮dza nowego pa艅stwa. W okresie przej艣ciowym, (...) zanim na mocy uchwa艂y sejmowej nie zostanie powo艂any do 偶ycia Bank Polski25, czynno艣ci te mia艂a wype艂nia膰 powo艂ana przez Niemc贸w w czasie wojny Polska Krajowa Kasa Po偶yczkowa. Zosta艂a ona powo艂ana przez w艂adze niemieckie w roku 1916, a rozpocz臋艂a dzia艂alno艣膰 w roku 1917. Walut膮 obiegow膮 mia艂a pozostawa膰 marka polska, dop贸ki nie zast膮pi jej z艂oty.

Przygotowania podj臋to ju偶 w 1919 r. Latem 1919 r. sejm zapozna赂 si臋 z projektem statutu Banku Polskiego oraz wymiany obcych znak贸w pieni臋偶nych na z艂ote. Zam贸wiono za granic膮 druk nowych bilet贸w z艂otowych, zorganizowano tzw. skarb narodowy (fundusz na kapita艂 zak艂adowy Banku), PKKP rozpocz臋艂a zakupy z艂ota i srebra. Ostatecznie nie dosz艂o w贸wczas do powo艂ania Banku Polskiego, a Polska Krajowa Kasa Po偶yczkowa pe艂ni艂a funkcj臋 instytucji zast臋pczej przez pi臋膰聧 lat, a偶 do 1924 r.

Dzia艂alno艣膰聧 PKKP przypad艂a na szczeg贸lnie trudne lata polskiej niepodleg艂o艣ci, do 1920 r. zdominowanych przez wojn臋 o granice kraju, potem przez odbudow臋, unifikacj臋 i integracj臋 niemal wszystkich dziedzin 偶ycia. Przejawem problem贸w spo艂ecznych i ekonomicznych tego okresu by艂a niestabilna sytuacja polityczna i cz臋ste zmiany rz膮d贸w, a tak偶e pot臋偶ne potrzeby finansowe i niemo偶no艣膰 ich sfinansowania ze zwyczajnych dochod贸w podatkowych. W tych warunkach instytucj膮, z kt贸rej pomocy kredytowej zacz膮艂 korzysta膰 zar贸wno rz膮d, jak i przedsi臋biorcy sta艂a si臋 PKKP. Kredyty te pochodzi艂y z emisji, co wywo艂a艂o inflacj臋, kt贸ra w 1923 r. przerodzi艂a si臋 w hiperinflacj臋.

Wyst臋powanie deficytu bud偶etowego w okresie bezpo艣rednio powojennym mo偶na usprawiedliwia膰 wieloma przyczynami: zniszczeniami, dezorganizacj膮 aparatu skarbowego, wydatkami na prowadzenie wojny o granice pa艅stwa czy tworzenie aparatu pa艅stwowego itd. Jednak wraz ze stabilizacj膮 przyczyny te powinny ustawa膰, a rozmiary deficytu wyra藕nie zmniejsza膰 si臋. W Polsce sytuacja wygl膮da艂a inaczej. Z roku na rok rozmiary deficytu w uj臋ciu nominalnym ros艂y, a Skarb Pa艅stwa zad艂u偶a艂 si臋 w PKKP. O ile w ko艅cu 1920 r. deficyt bud偶etu wynosi赂 58,5 mld marek polskich, to trzy lata p贸藕niej ju偶 113.704 mld marek. Z kolei zad艂u偶enie skarbu w PKKP wzros艂o w tym samym czasie z 59,6 mld marek do 111.332,0 mld marek, a obieg pieni膮dza z 49,4 mld marek do 125.372,0 mld marek. Deficyt stanowi艂 ponad 70% wydatk贸w bud偶etowych w 1920 r. i 55% w 1923 r.26 Odpowiedzialno艣膰 za ten stan rzeczy ponosi艂 przede wszystkim sejm, kt贸ry nie godzi艂 si臋 na radykalne decyzje ani w sferze urealnienia obci膮偶e艅 podatkowych, ani na obni偶enie wydatk贸w bud偶etowych. Upada艂y kolejne gabinety, zmieniali si臋 ministrowie skarbu, pojawiaj膮ce si臋 programy sanacji finans贸w pa艅stwa i zaostrzenia polityki fiskalnej nie znajdowa艂y szerszego poparcia politycznego. Nast臋pstwem rosn膮cej emisji by艂a coraz wi臋ksza nier贸wnowaga na rynku d贸br i na rynku pieni臋偶nym przejawiaj.ca si臋 we wzro艣cie cen hurtowych towar贸w i cen walut obcych. Inflacja nabra艂a przyspieszenia w 1923 r., przekszta艂caj膮c si臋 w hiperinflacj臋. Koszty inflacji by艂y ogromne i dotyczy艂y bardzo wielu dziedzin 偶ycia. Od strony finansowej ponosili

je wszyscy posiadacze marki polskiej, staj膮c si臋 p艂atnikami podatku inflacyjnego. Rozw贸j sytuacji na rynku pieni臋偶nym przyni贸s艂 destabilizacj臋 gospodarki oraz niepokoje wewn臋trzne. Wszystko to zmusi艂o w艂adze do stanowczych i szybkich dzia艂a艅. Reforma finans贸w pa艅stwa i reforma walutowa sta艂y si臋 zasadniczym celem nowego gabinetu sformowanego w grudniu 1923 r. przez W艂adys艂awa Grabskiego.

Przygotowania do reform rozpocz臋to ju偶 w 1923 r. w rz膮dzie Wincentego Witosa (m.in. gdy W艂adys艂aw Grabski by艂 ministrem skarbu opracowano projekty niekt贸rych ustaw podatkowych i statutu banku emisyjnego). O swoich planach i sposobach ich realizacji pisa艂 Grabski nast臋puj膮co: 鈥To, 偶e najwa偶niejszym czynnikiem naprawy skarbu jest r贸wnowaga bud偶etu realnego taka, kt贸ra by stale, miesi膮c po miesi膮cu, pozwala艂a pokrywa膰 wydatki dochodami bie偶膮cymi, sta艂o si臋 to powszechnie wyznawanym postulatem. (...) Plan m贸j polega赂 na tym, by pobiera膰 podatek maj膮tkowy w przyspieszonym trybie, tak by starczy艂 on na pokrycie deficytu pierwszych kilku miesi臋cy. W ci膮gu za艣 tych kilku miesi臋cy nale偶a艂o dokona膰 reformy walutowej, kt贸ra by po艂o偶y艂a kres ci膮g艂ej gro藕bie ponownego spadku waluty. Obliczy艂em za艣 (...) 偶e przy sta艂ej walucie r贸wnowaga jest zasadniczo mo偶liwa do utrzymania, byleby postawi膰 nasze koleje tak, a偶eby do nich nie dop艂aca膰, oraz byleby rozwin膮膰 dochodowo艣膰聧 naszych monopoli27.

Zintegrowany polski system bankowy powsta艂 w 1924 roku, wraz z reformami Grabskiego. Doprowadzi艂y one do stabilizacji finansowej, powo艂ano prawdziwy bank centralny 鈥 Bank Polski, wprowadzono now膮 walut臋 鈥 z艂oty(zamiast marki polskiej), opracowano pierwsze polskie prawo bankowe.

Realizacja reform wymaga艂a, w przekonaniu Grabskiego, specjalnych uprawnie艅 dla jego gabinetu. Uzyska赂 je od sejmu na 6 miesi臋cy. W tym czasie mia艂a by膰 zrealizowana zasadnicza cz臋艣膰聧 jego programu. Dzia艂ania mia艂y by膰 prowadzone r贸wnolegle w kilku dziedzinach, a ich celem by艂o: przywr贸cenie r贸wnowagi bud偶etowej, osi膮gni臋cie r贸wnowagi na rynku pieni臋偶nym poprzez ustabilizowanie kursu marki i wymian臋 jej na now膮 walut臋 (z艂otego) oraz zorganizowanie nowego banku emisyjnego. Program ten zosta艂 zamieszczony w ustawie 鈥濷 naprawie Skarbu Pa艅stwa i reformie walutowej鈥 z 11 stycznia 1924 r28.

Jeden z punkt贸w ustawy dotyczy赂 powo艂ania do 偶ycia banku emisyjnego: 鈥(...) na mocy specjalnego statutu jako banku akcyjnego z udzia艂em Pa艅stwa podlegaj膮cego nadzorowi pa艅stwowemu z mianowaniem prezesa banku i zatwierdzeniem kierownik贸w, udzielenie bankowi emisyjnemu uprawnienia o emisji bilet贸w bankowych, b臋d膮cych prawnym 艣rodkiem p艂atniczym i pokrytych co najmniej w jednej czwartej do jednej trzeciej cz臋艣ci z艂otem lub zapasem z艂ota i dewiz (...) przekazanie mu w drodze alienacji maj膮tku pa艅stwowego znajduj膮cego si臋 w posiadaniu Polskiej Krajowej Kasy Po偶yczkowej, jak r贸wnie偶 maj膮tku Skarbu Narodowego, tudzie偶 zawarcie z bankiem emisyjnym umowy, ustalaj膮cej jego stosunek do Skarbu Pa艅stwa, kt贸ry nie mo偶e korzysta膰 z kredytu w banku emisyjnym ani na pokrycie bie偶膮cych potrzeb administracyjnych, ani inwestycyjnych鈥29.

Powy偶szy zapis przes膮dza艂 spraw臋 statusu nowego banku i jego relacje z rz膮dem. 20 stycznia 1924 r. statut Banku Polskiego SA zosta艂 podpisany przez Prezydenta RP, 25 stycznia og艂oszony w Dzienniku Ustaw, a zaraz potem rozpocz臋to subskrypcj臋 akcji. Za艂o偶ycielskie zebranie akcjonariuszy zawi膮zuj膮ce sp贸艂k臋 Bank Polski odby艂o si臋 15 kwietnia 1924 r. i w tym samym dniu ukaza艂o si臋 obwieszczenie ministra skarbu W艂adys艂awa Grabskiego ustalaj膮ce dat臋 rozpocz臋cia dzia艂alno艣ci banku na 28 kwietnia 1924 r.

Bank Polski SA rozpocz膮艂 dzia艂alno艣膰 28 kwietnia 1924 r. W tym dniu Polska Krajowa Kasa Po偶yczkowa przesz艂a w stan likwidacji, rozpocz臋to wymian臋 marek polskich na z艂ote (1.800.000 marek polskich = 1 z艂oty). Z dniem 1 lipca 1924 r. marka przesta艂a by膰 prawnym 艣rodkiem p艂atniczym na obszarze Polski.

Okoliczno艣ci, w jakich powstawa艂 Bank Polski, zawa偶y艂y nie tylko na przyj臋tych rozwi膮zaniach instytucjonalnych, ale te偶 na priorytetach w jego przysz艂ej dzia艂alno艣ci. Bank mia艂 by膰 przede wszystkim 鈥ostoj膮 艂adu pieni臋偶nego鈥, instytucj膮 stoj膮c膮 na stra偶y stabilno艣ci polskiej waluty. Drugim zadaniem Banku mia艂o by膰 鈥u艂atwienie kredytu鈥. Stabilno艣膰 z艂otego by艂a zapewniona dwojako: przez nadanie Bankowi daleko id膮cej autonomii w relacjach z rz膮dem oraz przez przyj臋te regu艂y polityki pieni臋偶nej. Niezale偶no艣膰 od rz膮du i ministra skarbu gwarantowa艂 przede wszystkim status sp贸艂ki akcyjnej. Za takim rozwi膮zaniem opowiada艂 si臋 Grabski i rzeczywisty autor statutu znany historyk skarbowo艣ci i ekonomista Roman Rybarski. Popiera艂y go tak偶e polski biznes i mi臋dzynarodowe ko艂a finansowe, kt贸re zaleca艂y niezale偶no艣膰 banku emisyjnego od Skarbu Pa艅stwa jako jeden z warunk贸w stabilizacji pieni膮dza30. Emisja z艂otego opiera膰 si臋 mia艂a na zasadach systemu nazwanego dewizowo - z艂otowym. System ten by艂 pr贸b膮 przywr贸cenia, w wersji zmodyfikowanej, przedwojennego mechanizmu waluty z艂otej. Obieg z艂otego mia艂 by膰 pokryty co najmniej w 30% zapasami z艂ota i srebra, walut zagranicznych i dewiz wymienialnych na z艂oto. Powi膮zanie rozmiar贸w emisji z zasobami kruszc贸w i dewiz, przy gwarancjach pe艂nej wymienialno艣ci waluty krajowej, oznacza艂o, 偶e zmniejszenie stanu rezerw spowoduje zaostrzenie polityki emisyjnej i na odwr贸t: wzrost stanu rezerw pozwoli na jej liberalizacj臋. Z艂oty mia艂 by膰 wymienialny na z艂oto i na waluty obce bez ogranicze艅 wed艂ug sta艂ych relacji. Jego parytet i kurs na poziomie franka szwajcarskiego mia艂y budzi膰 szerokie zaufanie. Jednocze艣nie dokonano pewnej liberalizacji obrot贸w handlowych dla przeciwdzia艂ania ewentualnemu wzrostowi cen, oczekiwano nawet ich spadku. Bank, na 偶膮danie ministra skarbu, mia艂 pe艂ni膰 pewne obowi膮zki na rzecz Skarbu Pa艅stwa: bezp艂atnie przyjmowa膰 na jego rachunki wp艂aty i dokonywa膰 z nich wyp艂at oraz prowadzi膰 zlecone operacje na rachunek Skarbu Pa艅stwa. W statucie okre艣lono rozmiary bezprocentowego kredytu dla Skarbu Pa艅stwa i zasady przyjmowania do zastawu papier贸w warto艣ciowych emitowanych przez pa艅stwo i instytucje pa艅stwowe. Bank Polski SA mia艂 te偶 dzia艂a膰 na rzecz u艂atwienia kredytu. Oznacza艂o to, i偶 m贸g艂 prowadzi膰 czynno艣ci kredytowe tak jak normalne banki komercyjne. Statut pozwala艂 mu na udzielanie kredyt贸w dyskontowych i lombardowych (pod zastaw okre艣lonych walor贸w: z艂ota, papier贸w warto艣ciowych o sta艂ym oprocentowaniu), dzia艂alno艣膰 przelewow膮, kupno oraz sprzeda偶 kruszc贸w i walut obcych, przyjmowanie wk艂ad贸w i depozyt贸w, zakup papier贸w procentowych (komunalnych, hipotecznych i pa艅stwowych) do okre艣lonych rozmiar贸w na rachunek w艂asnych funduszy rezerwowych i funduszu emerytalnego. W tych dziedzinach Bank by赂 wi臋c konkurentem bank贸w prywatnych. P贸藕niej uznawano to zreszt膮 za dzia艂alno艣膰 szkodliw膮 dla ich mo偶liwo艣ci rozwoju31.

Warto wspomnie膰, 偶e dla walki z lichwiarskimi zachowaniami bank贸w minister skarbu wyznacza艂 maksymaln膮 stop臋 procentow膮, wynosz膮c膮 w 1924 r. 24% (stopa Banku Polskiego wynosi艂a 12%), w nast臋pnych latach by艂a ona obni偶ana. Restrykcje w stosunku do bank贸w zawy偶aj膮cych swoje stopy procentowe m贸g艂 stosowa膰 tak偶e Bank Polski, m.in. odmawiaj膮c udzielania kredytu redyskontowego.

Opisany wy偶ej zakres czynno艣ci Banku Polskiego SA nie zmieni艂 si臋 a偶 do 1939 r. Zmiany sytuacji makroekonomicznej kilkakrotnie zmusza艂y jednak rz膮d i w艂adze Banku Polskiego do modyfikacji przyj臋tych w 1924 r. zasad polityki pieni臋偶nej, a偶 po ich cz臋艣ciowe zawieszenie w 1936 r. Rozwi膮zania przyj臋te w 1924 r. po raz pierwszy zosta艂y poddane pr贸bie ju偶 w roku 1925 , kiedy pojawi艂a si臋 recesja, zwana kryzysem poinflacyjnym. Towarzyszy艂y jej: deficyt bud偶etowy, ujemne saldo w bilansie handlowym, za艂amanie kursu z艂otego na rynku krajowym i za granic膮 oraz inflacja. Nakre艣lona wy偶ej sytuacja mia艂a kilka przyczyn. Wzrost cen wynika艂 z pojawienia si臋 na rynku du偶ych ilo艣ci pieni膮dza skarbowego (bilet贸w zdawkowych), kt贸rych emisja by艂a nast臋pstwem trudno艣ci sfinansowania deficytu bud偶etowego innymi sposobami. To przenios艂o si臋 na wzrost cen walut obcych, z艂oty za艂ama艂 si臋 te偶 na rynkach zewn臋trznych, a niski poziom rezerw dewizowych nie pozwala赂 na d艂ugotrwa艂膮 interwencj臋. Ca艂o艣ci obrazu dope艂nia艂y trudno艣ci w handlu zagranicznym zwi膮zane z konieczno艣ci膮 zwi臋kszonego importu rolnego, wojn膮 celn膮 z Niemcami i zawy偶onym kursem z艂otego. Recesja w gospodarce oznacza艂a pogorszenie sytuacji przedsi臋biorstw, a to przenios艂o si臋 na utrat臋 p艂ynno艣ci przez banki komercyjne.

Bank Polski, zobligowany do obrony warto艣ci z艂otego, podj膮艂 interwencj臋. Nie przynosi艂a ona efekt贸w - kurs z艂otego spada艂. W艂adze Banku uzna艂y, 偶e dalsza sprzeda偶 walut obcych doprowadzi jedynie do wyczerpania rezerw, i pozostawi艂y kurs rynkowi. Inne zdanie mia艂 na ten temat premier Grabski. Uwa偶a艂, i偶 dalsza obrona kursu z艂otego jest konieczna. Ostatecznie premier, uznaj膮c powsta艂膮 sytuacj臋 za swoje osobiste niepowodzenie - jak napisa艂 p贸藕niej 鈥Ca艂y m贸j autorytet oparty by艂 na z艂otym鈥 - nie mog膮c te偶 znale藕膰 wsp贸lnej p艂aszczyzny dzia艂ania z kierownictwem Banku Polskiego, krytykowany przez sfery rz膮dowe i opozycj臋, w listopadzie 1925 r. poda艂 si臋 do dymisji. Ocena jego dzia艂alno艣ci by艂a przedmiotem wielu spor贸w, szczeg贸lnie gor膮cych za jego 偶ycia. Up艂yw czasu studzi艂 emocje, pozwala艂 na szersz膮 perspektyw臋 i obiektywizm. Po prawie 80 latach od tamtych wydarze艅 docenia si臋 jego determinacj臋 oraz zas艂ugi w wyprowadzeniu polskich finans贸w z chaosu hiperinflacyjnego, w opanowaniu sytuacji gro偶膮cej katastrof膮 gospodarcz膮 i polityczn膮32.

Wprowadzony w 1924 r. system pieni臋偶ny, po do艣wiadczeniach z 1925 r., zosta艂 w 1927 r. zmodyfikowany. Poprzedzi艂y to pertraktacje z zachodnimi ko艂ami finansowymi. Wszystkie rozmowy i dzia艂ania z tym zwi膮zane zako艅czy艂y si臋 przyj臋ciem przez rz膮d Polski w pa藕dzierniku 1927 r. trzyletniego planu stabilizacyjnego. Zosta艂 on przygotowany w oparciu o zalecenia ameryka艅skiego rzeczoznawcy Edwina W. Kemmerera, od strony finansowej opiera艂 si臋 na po偶yczce w kwocie 62 mln dolar贸w i 2 mln funt贸w szterling贸w udzielonej przez mi臋dzynarodowe konsorcjum bankowe, w kt贸rym najwi臋kszy udzia艂 mia艂y banki ameryka艅skie. Rz膮d polski zobowi膮zywa艂 si臋 do utrzymania trwa艂ej r贸wnowagi bud偶etu pa艅stwa, zniesienia wszelkich ogranicze艅 dewizowych, utrzymania pe艂nej autonomii Banku Polskiego wobec rz膮du i podwy偶szenia jego kapita艂u akcyjnego do 150 mln z艂. Wszystko to mia艂o s艂u偶y膰 przede wszystkim prze艂amaniu nieufno艣ci zagranicy do Polski. Zmieniono te偶 nieco zasady pokrycia emisji z艂otego (minimum 40%, przy czym zapas z艂ota mia艂 wynosi聧 co najmniej 3/4 minimalnego pokrycia). Obni偶ony zosta艂 parytet z艂otego, przeprowadzono jego formaln膮 dewaluacj臋 z 5,18 do 8,91 z赂 za 1 USD33.

Zupe艂nie nowym do艣wiadczeniem, z kt贸rym mia艂y zmierzy聧 si臋 rz膮dy i banki centralne, by艂 Wielki Kryzys lat trzydziestych. G艂臋boko艣膰 za艂amania koniunktury, rozleg艂o艣膰 i zakres geograficzny recesji sprawi艂y, 偶e by艂a ona niepor贸wnywalna z wszystkimi poprzednimi kryzysami. Kurczenie si臋 gospodarki rozpocz臋艂o si臋 w 1929 r. i trwa艂o 4-5 lat, dno przypad艂o na lata 1933-1934, potem rozpocz臋艂o si臋 o偶ywienie. W Polsce, podobnie jak w innych krajach, objawem kryzysu by艂 spadek cen (艣rednio prawie o 50%), zw艂aszcza rolnych (o prawie 60%), spadek produkcji przemys艂owej (o prawie 40%), za艂amanie kurs贸w akcji (do poziomu 20% w stosunku do okresu przedkryzysowego) i obrot贸w w handlu zagranicznym (do 30%). Zmniejszy艂y si臋 inwestycje, problemem sta艂y si臋 deficyty bud偶etowe, bankructwa bank贸w i przedsi臋biorstw. Ten ponury obraz nale偶y uzupe艂ni膰 o spadek zatrudnienia i w wielu dziedzinach masowe bezrobocie (stopa faktycznego bezrobocia przekracza艂a 30%). Kryzys mia艂 te偶 inne oblicze. Byt tych, kt贸rzy nie zbankrutowali i mieli zatrudnienie, ulega赂 poprawie Rozw贸j wydarze艅 stawia艂 na porz膮dku dziennym pytania dotycz膮ce polityki pieni臋偶nej. Przez pierwsze lata usi艂owano przestrzega膰 zasad systemu dewizowo-z艂otego. Stawa艂o si臋 to coraz bardziej trudne, zw艂aszcza 偶e sytuacja na mi臋dzynarodowych rynkach finansowych przesta艂a by膰 przewidywalna. Metod膮 walki z kryzysem stawa艂y si臋 dewaluacje b膮d藕 ograniczenia w obrocie pieni臋偶nym, b膮d藕 jedno i drugie, a do posuni臋膰 takich ucieka艂y si臋 nawet pot臋gi gospodarcze: Niemcy wprowadzi艂y kontrol臋 niekt贸rych operacji na rynku pieni臋偶nym ju偶 w 1931 r., z kolei Brytyjczycy i Amerykanie dokonali dewaluacji swoich walut: funta (1931 r.) o 40%, dolara (1933 r.) o 41%. Polska pozostawa艂a wierna zasadom Bloku do kwietnia 1936 r. Wynika艂o to przede wszystkim z przekona艅 ekonomicznych polityk贸w obozu rz膮dz膮cego, a tak偶e z obaw przed za艂amaniem zaufania do z艂otego i inflacj膮. Pojawia艂y si臋 te偶 racje mi臋dzynarodowe, w tym problem obs艂ugi polskiego zad艂u偶enia. Przeciwna przeprowadzaniu eksperyment贸w pieni臋偶nych by艂a te偶 cz臋艣膰 w艂adz Banku Polskiego. Opowiadano si臋 raczej za wprowadzeniem reglamentacji dewizowej ni偶 dewaluacj膮 z艂otego. W tej sytuacji polityka Banku Polskiego oznacza艂a dostosowywanie dzia艂alno艣ci emisyjnej i kredytowej do zasob贸w z艂ota i dewiz, by utrzymana zosta艂a zasada pokrycia (dla powi臋kszenia zdolno艣ci emisyjnej obni偶ono je w 1933 r. do 30%.) Jednak pole manewru nie by艂o du偶e. Pogarszanie si臋 sytuacji walutowej, spadek zapas贸w dewiz i walut obcych oznacza艂y zmniejszanie podstaw pokrycia emisji z艂otego, a wi臋c obiegu, a za tym sz艂y ograniczenia kredytowe. Ostatecznie na naradzie u prezydenta Mo艣cickiego w dniu 21 kwietnia przes膮dzono o konieczno艣ci wprowadzenia reglamentacji dewizowej (uznano, 偶e dewaluacja by艂aby nieszcz臋艣ciem)34. 26 kwietnia zosta艂 wydany dekret o obrocie pieni臋偶nym z zagranic膮 oraz obrocie zagranicznymi i krajowymi 艣rodkami p艂atniczymi. Uzasadnienie tej decyzji znajduje si臋 m.in. w og艂oszonej deklaracji rz膮du: 鈥Od 10 lat polska polityka finansowa opiera si臋 na dw贸ch podstawowych zasadach: sta艂o艣ci waluty i swobodzie ruchu kapita艂owego. (...) W momencie zaznaczaj膮cej si臋 poprawy gospodarki krajowej zarysowa艂y si臋 ostatnio tendencje, nie pozostawaj膮ce w 偶adnym zwi膮zku z obiektywn膮 ocen膮 gospodarczej i finansowej sytuacji Polski. (...) Rz膮d uwa偶a赂 za sw贸j obowi膮zek zapobiec tego rodzaju os艂abianiu 偶ycia gospodarczego (...). W nowych warunkach obrotu dewizowego zobowi膮zania Polski z tytu艂u handlu zagranicznego, jak i zobowi膮zania kredytowe, b臋d膮 nadal respektowane. Wprowadzaj膮c przej艣ciowo kontrol臋 nad obrotami dewizowymi, rz膮d stwierdza kategorycznie, 偶e s膮 one pomy艣lane jedynie jako ochrona gospodarczo aktywnej cz臋艣ci spo艂ecze艅stwa przed zakusami spekulacji i defetyzmu ekonomicznego鈥35.

Zgodnie z prawem bankowym w nowym systemie bankowym funkcje nadzoru bankowego pe艂ni艂o Ministerstwo Skarbu. Banki musia艂y uzyskiwa膰 koncesje na dzia艂alno艣膰, obowi膮zywa艂y te偶 odr臋bne koncesje na wykonywanie pewnych czynno艣ci bankowych(np. przyjmowanie wk艂ad贸w na ksi膮偶eczki oszcz臋dno艣ciowe, udzielanie po偶yczek pod zastaw ruchomo艣ci). Ustalono kapita艂 minimalny bank贸w.

Pocz膮tkowo nadz贸r ze strony Ministerstwa Skarbu obejmowa艂 tylko banki komercyjne, ale w 1934 roku obj臋to nim tak偶e tzw. kasy komunalne(banki komunalne nale偶膮ce w wi臋kszo艣ci do samorz膮dowych w艂adz miejskich) i w pewnym zakresie 鈥 sp贸艂dzielczo艣膰 kredytow膮.

W nowym polskim systemie bankowym g艂贸wn膮 rol臋 odgrywa艂 Bank Polski. By艂 on pa艅stwowo 鈥 prywatn膮 sp贸艂k膮 akcyjn膮, 艂膮cz膮c膮 funkcje banku centralnego i banku komercyjnego. By艂 to bank emisyjny, reguluj膮cy obieg pieni膮dza, u艂atwiaj膮cy kredyt, prowadz膮cy liczne operacje zarobkowe.

Mimo statusu banku prywatnego, Bank Polski by艂 podporz膮dkowany rz膮dowi. Jego prezesa i wiceprezesa powo艂ywa艂 prezydent RP na wniosek Rady ministr贸w, a Minister Skarbu zatwierdza艂 dyrekcje Banku Polskiego i m贸g艂 sprzeciwi膰 si臋 nominacji cz艂onk贸w Rady Banku. Do zada艅 Banku Polskiego nale偶a艂a obrona z艂otego(walka z inflacja i dbanie o utrzymanie stabilnego kursu z艂otego wobec innych walut). Wiele rozwi膮za艅 obowi膮zuj膮cych w Polsce zosta艂o zaczerpni臋tych z francuskiego systemu bankowego.

Istotna rol臋 w polskim systemie bankowym odgrywa艂 rz膮d. Wynika艂o to tak偶e z faktu, 偶e rz膮d by艂 w艂a艣cicielem wielu du偶ych bank贸w, w tym 鈥 PKO, kt贸ra szybko przekszta艂ci艂a si臋 w pot臋偶ny bank, kanalizuj膮cy oszcz臋dno艣ci ludno艣ci. W 1929 roku PKO powo艂a艂a do prowadzenia operacji zagranicznych kolejny bank, kt贸rego by艂a w艂a艣cicielem 鈥 by艂 to Bank Polska Kasa Opieki(Bank PKO). Przekszta艂ci艂 si臋 on w obecne Pekao SA36.

2 wrze艣nia 1939 r., w drugim dniu nadzwyczajnej sesji parlamentarnej, zatwierdzono zmiany statutu, kt贸re przekazywa艂y uprawnienia walnego zebrania akcjonariuszy Radzie Banku, zwi臋ksza艂y limity zakup贸w papier贸w warto艣ciowych i rozmiary akcji kredytowej (co wi膮za艂o si臋 z finansowaniem wojennych wydatk贸w rz膮du). Ko艅czono przygotowania do ewakuacji, zabezpieczano do wywozu z艂oto, waluty obce, bilety z艂otowe, klisze i dokumenty. 5 wrze艣nia w艂adze Banku wyjecha艂y z Warszawy w kierunku Lublina, 15 wrze艣nia by艂y ju偶 w Bukareszcie, a kilka dni p贸藕niej w Pary偶u. Okres paryski nie trwa艂 nawet roku. Po agresji Niemiec na Francj臋 kolejnym etapem podr贸偶y, od 1 lipca 1940 r., sta艂 si臋 Londyn.

Wojenne losy Banku Polskiego splot艂y si臋 z losami polskiego rz膮du i wielu instytucji publicznych. Jego dzia艂alno艣膰 w czasie pobytu w Londynie koncentrowa艂a si臋 na finansowaniu niekt贸rych wydatk贸w rz膮du polskiego, administrowaniu sk艂adnikami maj膮tku i aktyw贸w zdeponowanych w bankach zagranicznych. Udzielano tak偶e pomocy materialnej pracownikom znajduj膮cym si臋 w wojsku, obozach jenieckich. Czyniono te偶 przygotowania do wznowienia dzia艂alno艣ci po wojnie. Wydrukowano np. nowe bilety, kt贸re mia艂y wej艣膰 do obiegu po powrocie Banku do kraju. Przedstawiciele Banku Polskiego SA uczestniczyli r贸wnie偶 w konferencjach finansowych, m.in. w spotkaniu w Bretton Woods w 1944 r.

W tym samym czasie w okupowanej Polsce, na terenach w艂膮czonych do Niemiec i ZSRR, oddzia艂y Banku Polskiego uleg艂y likwidacji, a z艂otego zast膮pi艂y w obiegu marka i rubel. Na terenie Generalnej Guberni, po epizodzie funkcjonowania kas kredytowych Rzeszy Niemieckiej, w艂adze okupacyjne podj臋艂y w grudniu 1939 r. decyzj臋 o utworzeniu Banku Emisyjnego. Do jego g艂贸wnych czynno艣ci nale偶a艂o dyskontowanie weksli, udzielanie kr贸tkoterminowych po偶yczek, przyjmowanie wk艂ad贸w w obrocie depozytowym i 偶yrowym. Bank emitowa艂 wprowadzon膮 do obiegu na terenie Guberni walut臋 zwan膮 z艂otym krakowskim (po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej w 1941 r. zosta艂a ona wprowadzona r贸wnie偶 w dystrykcie galicyjskim).

W sierpniu 1944 r. do Lublina, b臋d膮cego przej艣ciow膮 stolic膮 wyzwolonego od Niemc贸w obszaru, nazwanego potem Polsk膮 lubelsk膮, zacz臋艂y nadchodzi膰 z Moskwy transporty bilet贸w z艂otowych z napisem Narodowy Bank Polski. Koncepcj臋 powstania nowego banku emisyjnego po raz pierwszy og艂oszono na posiedzeniu PKWN w Moskwie 22 lipca 1944 r. Warto zauwa偶y膰, 偶e na prze艂omie lipca i sierpnia 1944 r. premier Stanis艂aw Miko艂ajczyk prowadzi艂 w Moskwie rozmowy z przedstawicielami PKWN w sprawie powo艂ania wsp贸lnego rz膮du. Ani on, ani w艂adze Banku Polskiego nie by艂y informowane o podj臋ciu dzia艂a艅 zmierzaj膮cych do powo艂ania nowego banku emisyjnego.

Polski system bankowy okresu mi臋dzywojennego mo偶na by艂oby w praktyce podzieli膰 na cztery g艂贸wne cz臋艣ci sk艂adowe:

  1. Bank Polski,

  2. banki komercyjne,

  3. banki sp贸艂dzielcze i samopomocowe,

  4. banki komunalne.

Druga i trzecia z tych grup mo偶na by艂oby podzieli膰 na podgrupy(np. wydzielaj膮c banki komercyjne depozytowe czy banki samopomocowe). Najwi臋ksze znaczenie gospodarcze mia艂y banki komercyjne.

  1. Narodowy Bank Polski

Dekret powo艂uj膮cy do 偶ycia Narodowy Bank Polski, nosz膮cy dat臋 15 stycznia 1945 r., wszed艂 w 偶ycie z dniem og艂oszenia, tj. 2 lutego 1945 r37. Widniej膮 pod nim podpisy prezydenta Krajowej Rady Narodowej, prezesa Rady Ministr贸w i ministra skarbu. Oto jego najwa偶niejsze zapisy:

Art. 1. Celem uregulowania obiegu pieni臋偶nego i kredytu, powo艂uje si臋 do 偶ycia instytucj臋 pa艅stwow膮 pod nazw膮 Narodowy Bank Polski, wyposa偶on膮 przez Pa艅stwo w przywilej emisji bilet贸w bankowych i nazywan膮 w niniejszym dekrecie Bankiem.

Art. 14. (1) Bank posiada wy艂膮czne prawo wypuszczania bilet贸w bankowych na obszarze Pa艅stwa Polskiego.

(2) Wysoko艣膰 emisji okre艣la Rada Ministr贸w na wniosek Ministra Skarbu.

Art. 15. Emitowane bilety bankowe s膮 zabezpieczone ca艂ym maj膮tkiem pa艅stwowym i wszystkimi dochodami Skarbu Pa艅stwa.

Art. 44. Dekret niniejszy wchodzi w 偶ycie z dniem og艂oszenia. R贸wnocze艣nie trac膮 moc obowi膮zuj膮ce przepisy zawarte w art. 46-55 statutu Banku Polskiego (obwieszczenie Ministra

Skarbu z dnia 2 maja 1939 r. Dz.U. RP nr 46, poz. 296), za艣 w art. 1 tego statutu skre艣la si臋 s艂owa: 鈥瀢yposa偶one przez Pa艅stwo w przywilej emisji bilet贸w bankowych.鈥

Pierwsze prace organizacyjne podj臋to jesieni. 1944 r., natomiast bezpo艣rednie przygotowania do uruchomienia centrali i niekt贸rych oddzia艂贸w rozpocz臋艂y si臋 w styczniu 1945 r. W lutym okre艣lono program dzia艂alno艣ci NBP na najbli偶szy okres. Obejmowa艂 on m.in. przej臋cie czynno艣ci prowadzonych dot膮d przez Centraln膮 Kas臋 Skarbow膮, a tak偶e uruchomienie kredyt贸w dla przedsi臋biorstw, przej臋cie i zabezpieczenie na rzecz rz膮du maj膮tku wszystkich niemieckich bank贸w, a na rzecz NBP walut, kruszc贸w i walor贸w zagranicznych, przej臋cie maj膮tku ruchomego i nieruchomego Banku Polskiego SA oraz Banku Emisyjnego.

Najwa偶niejszym zadaniem by艂o doko艅czenie wymiany pieni臋dzy okupacyjnych. Rozpocz臋to j膮 10 stycznia, a wi臋c przed formalnym powstaniem NBP. Zgodnie z og艂oszonymi dekretami planowano do 28 lutego (z dniem tym na terenie Generalnej Guberni i na ziemiach wcielonych do Rzeszy okupacyjne znaki pieni臋偶ne przestawa艂y by膰 艣rodkiem p艂atniczym). W rzeczywisto艣ci cala operacja trwa艂a d艂u偶ej. Zgodnie z przyj臋tymi za艂o偶eniami, wymiana by艂a zabiegiem antyinflacyjnym i obj臋to ni. tylko cz臋艣膰 zasob贸w pieni臋偶nych pozostaj膮cych w posiadaniu ludno艣ci, instytucji i przedsi臋biorstw38.

NBP rozwija艂 swoj膮 dzia艂alno艣膰 w kraju, gdy tymczasem w Londynie nadal dzia艂a艂a centrala Banku Polskiego SA. Formalnie nie zosta艂 on zlikwidowany. Nowa w艂adza przekaza艂a Narodowemu Bankowi Polskiemu jedynie jego uprawnienia emisyjne. Istnienie dw贸ch bank贸w sta艂o si臋 kwesti膮 politycznie kontrowersyjn膮 i wymaga艂o rozwi膮zania po tym, jak pa艅stwa zachodnie w ko艅cu czerwca i na pocz膮tku lipca 1945 r. cofn臋艂y uznanie dla rz膮du w Londynie i nawi膮za艂y stosunki z Tymczasowym Rz膮dem Jedno艣ci Narodowej. Konsekwencj膮 tego faktu by艂o m.in. uznanie prawa TRJN do reprezentowania pa艅stwa polskiego w sprawach dotycz膮cych wszelkich zobowi膮za艅 i wierzytelno艣ci oraz praw maj膮tkowych za granicami kraju. Sprawa tytu艂u w艂asno艣ci nie by艂a natomiast jednoznaczna w stosunku do zasob贸w z艂ota Banku Polskiego. By艂o ono w贸wczas rozlokowane w bankach emisyjnych Wielkiej Brytanii, USA, Kanady, Francji i Rumunii. Cz臋艣膰 z艂ota pozostawa艂a w kasach Banku Polskiego w Londynie oraz w Banku Rozrachunk贸w Mi臋dzynarodowych w Bazylei. Rozmowy w tej sprawie rozpocz臋艂y si臋 w lipcu 1945 r. w Londynie w trakcie wizyty

E. Dro偶niaka (prezesa NBP) jako przewodnicz膮cego komisji ds. zabezpieczenia i przej臋cia maj膮tku pa艅stwa polskiego na obszarze Wielkiej Brytanii. Po przeprowadzeniu rozm贸w zarz膮d Banku Polskiego stan膮艂 na stanowisku, 偶e: 鈥Je艣li Bank Polski nie chce utraci艂聧 przywileju emisyjnego, (...) to nie mo偶e by膰 nieobecnym i nie pe艂ni膰聧 czynno艣ci, do kt贸rych zosta艂 powo艂any. Czy warunki prawne i polityczne czyni膮 udzia艂 Banku Polskiego w 偶yciu gospodarczym kraju teraz i w przysz艂o艣ci niemo偶liwym? Naszym zdaniem - nie. (...) P贸ki po艂o偶enie Banku Polskiego ostatecznie si臋 nie wyja艣ni, te banki emisyjne nie b臋d膮 chcia艂y wypu艣ci膰 tego z艂ota spod swojej kontroli. Nale偶y si臋 bardzo powa偶nie liczy膰 z ewentualno艣ci膮, 偶e gdyby Bank Polski zosta艂 upa艅stwowiony, rz膮dy odpowiednich pa艅stw zatrzyma艂yby to z艂oto, jako ju偶 b臋d膮ce w艂asno艣ci膮 Pa艅stwa Polskiego, dla wzajemnych rozlicze艅 i pokrycia swoich wobec Polski wierzytelno艣ci39.

Wszystko wskazuje na to, 偶e kierownictwo Banku Polskiego nie zna艂o rzeczywistego rozwoju sytuacji w kraju. Nie wiedziano o cofni臋ciu przywileju emisyjnego ani o obj臋ciu tymczasowego zarz膮du nad maj膮tkiem Banku przez ministra skarbu. Wierzono, 偶e Bank po powrocie do kraju wznowi dzia艂alno艣膰. St膮d pismo skierowane do Dro偶niaka: 鈥 [...] Zarz膮d banku uwa偶a za konieczne wydelegowanie swych przedstawicieli, kt贸rzy om贸wi膮 z Rz膮dem Tymczasowym Jedno艣ci Narodowej ca艂o艣膰 zagadnienia, w szczeg贸lno艣ci zasady, jakimi powinna si臋 kierowa膰 dzia艂alno艣膰 Banku, aby zapewni膰 najbardziej skuteczny jego udzia艂 w odbudowie gospodarstwa kraju i jego dalszym rozwoju40.

W dwa miesi膮ce p贸藕niej, w ko艅cu wrze艣nia do Londynu przybyli przedstawiciele Ministerstwa Skarbu, o艣wiadczaj膮c w imieniu Rz膮du Jedno艣ci Narodowej, 偶e: 鈥[...] mo偶liwo艣ci po艂膮czenia NBP z Bankiem Polskim w jedn膮 instytucj臋 - jak to by艂o wst臋pnie rozwa偶ane w rozmowach z prezesem Dro偶niakiem - s膮 nieaktualne i 偶e Bank Polski b臋dzie musia艂 ulec likwidacji bez po艂膮czenia si臋 z NBP.

Sprawa los贸w z艂ota Banku Polskiego sta艂a si臋 wa偶n膮 cz臋艣ci膮 rozm贸w polsko-brytyjskich w sprawie sp艂at polskich zobowi.za艅. Ostatecznie uregulowa艂a to umowa dwustronna, podpisana w Londynie 24 czerwca 1946 r. Dzi臋ki temu Bank Polski odzyska艂 pe艂ne prawo dysponowania z艂otem. Wcze艣niej jednak, w sierpniu 1946 r., rz膮d warszawski musia艂 przywr贸ci膰 mu formalne prawo wykonywania czynno艣ci bankowych, cofni臋te dekretem o NBP. Podobne trudno艣ci z uzyskaniem praw dysponowania z艂otem napotkano w USA. Amerykanie wi膮zali to z odszkodowaniami z tytu艂u przej臋cia przez pa艅stwo polskie przedsi臋biorstw nale偶膮cych do obywateli i instytucji USA (dokonano tego na podstawie ustawy ze stycznia 1946 r.) oraz przeprowadzeniem demokratycznych wybor贸w. Po ustaleniu kwot odszkodowa艅 z tytu艂u nacjonalizacji, w grudniu 1946 r. zwolnili aktywa Banku Polskiego. Zrobili to tak偶e Kanadyjczycy i Francuzi oraz Rumuni. Po tych wszystkich zabiegach z艂oto o warto艣ci 70 mln USD znalaz艂o si臋 w dyspozycji Banku Polskiego. Zosta艂o ono wykorzystane do r贸偶nych cel贸w, m.in. na wp艂at臋 udzia艂u Polski w MFW; pod jego zastaw by艂y p贸藕niej zaci膮gane po偶yczki zagraniczne. Po wykorzystaniu zasob贸w Banku Polskiego, w listopadzie 1951 r. postawiono go w stan likwidacji, kt贸r膮 zako艅czono w styczniu 1952 r.

Pierwotny zakres czynno艣ci Narodowego Banku Polskiego okre艣lony statutem w kolejnych latach stopniowo poszerzano. Pierwsze tego typu decyzje podj臋to ju偶 w 1946 r., powierzaj膮c NBP kontrol臋 finansow膮 i bezpo艣rednie kredytowanie przedsi臋biorstw w g贸rnictwie w臋glowym oraz przemy艣le hutniczym i w艂贸kienniczym. Istotne zmiany przyni贸s艂 rok 1947, a nast臋pnie 1948. W kolejnych uchwa艂ach Rady Ministr贸w zacz臋to w贸wczas okre艣la膰 zasady systemu finansowego oraz rol臋, jak膮 ma w nim odgrywa膰 NBP. Bank centralny mia艂 by膰 naczeln膮 instytucj膮 kredytow膮, zgodnie z planem kredytowym bezpo艣rednio finansuj膮c膮 wszystkie przedsi臋biorstwa pa艅stwowe oraz kredytuj膮c膮 po艣rednio przy udziale innych bank贸w - pozosta艂e jednostki gospodarcze. Ponadto do NBP nale偶a艂y: obowi膮zek sporz膮dzania planu kredytowego, planu obrotu got贸wkowego, a od 1948 r. planu finansowania obrot贸w z zagranic膮 oraz kontrola realizacji tych plan贸w. Wszystkie banki wsp贸艂dzia艂a艂y przy wykonywaniu planu gospodarczo-finansowego i by艂y za niego wsp贸艂odpowiedzialne. Ich dzia艂alno艣膰 kredytowa mia艂a si臋 sprowadza膰 do rozdzia艂u 艣rodk贸w oraz kontroli ich wykorzystania zgodnie z planem.

Poszerzaniu zakresu czynno艣ci NBP towarzyszy艂o ograniczanie dzia艂alno艣ci innych bank贸w, a偶 po ich likwidacj臋 w latach 1948 - 1952. Banki, kt贸rych istnienie jeszcze w 1945 r. uznano za potrzebne, kilka lat p贸藕niej wraz z rozrostem zada艅 NBP i ewolucj膮 ustroju gospodarczego sta艂y si臋 zb臋dne. W pa藕dzierniku 1948 r. wydano dekrety o zasadach i trybie likwidacji niekt贸rych przedsi臋biorstw bankowych, zasadach i trybie likwidacji 16 instytucji kredytu d艂ugoterminowego oraz o reformie bankowej41. Zmiany mia艂y by膰 bardzo radykalne. Opr贸cz NBP, Banku Polskiego SA oraz Banku Polska Kasa Opieki SA zamierzano zlikwidowa膰 wszystkie instytucje bankowe. Planowano te偶 powo艂a膰 kilka nowych bank贸w o nowym zakresie dzia艂ania. Ostatecznie powy偶sze plany zosta艂y zmodyfikowane w 1951 r. Nowe regulacje przewidywa艂y istnienie NBP, Banku Rolnego, Banku Inwestycyjnego, Powszechnej Kasy Oszcz臋dno艣ci, Banku Polska Kasa Opieki SA, Banku Handlowego w Warszawie SA oraz gminnych kas sp贸艂dzielczych.

Regulacje z lat 1948 - 1952 na prawie 20 lat okre艣li艂y instytucjonalne ramy polskiej bankowo艣ci. Przy niewielkich zmianach kompetencyjnych stworzony w贸wczas uk艂ad przetrwa艂 do lat 70., kiedy NBP po raz kolejny w swojej historii wch艂on膮艂 inne banki: Bank Inwestycyjny (1970 r.) i PKO (1975 r.), natomiast banki sp贸艂dzielcze zosta艂y podporz膮dkowane Bankowi Rolnemu, kt贸ry w 1975 r. zmieni艂 nazw臋 na Bank Gospodarki 呕ywno艣ciowej. W ten spos贸b w lata 80 polska bankowo艣膰 wkroczy艂a z czterema podmiotami: NBP, BG呕, Bankiem Handlowym i Bankiem Polska Kasa Opieki SA. Stan ten zacz膮艂 si臋 zmienia膰 w drugiej po艂owie lat 80. Ruszy艂, aczkolwiek nie艣mia艂o, proces tworzenia nowych podmiot贸w nieosadzonych w historii PRL. Ograniczanie zakresu czynno艣ci NBP rozpocz臋艂o si臋 natomiast wydzieleniem z jego struktur PKO (1987 r.).

Zasadnicz膮 kuracj臋 odchudzaj膮c膮 przyni贸s艂 rok 1989 i wydzielenie tzw. bank贸w Dziewi膮tki. Uformowany w PRL model bankowo艣ci zosta艂 stworzony na potrzeby .wczesnego systemu gospodarczego. Jego istotn膮 cech膮 by艂a koncentracja czynno艣ci bankowych w kilku instytucjach o 艣ci艣le okre艣lonym profilu i zakresie zada艅. Od pocz膮tku lat 50 udzia艂 NBP w kredytowaniu ca艂ej gospodarki si臋ga艂 80%, a przedsi臋biorstw pa艅stwowych i sp贸艂dzielczych 90%. Zakres dzia艂alno艣ci kredytowej innych bank贸w by艂 wi臋c bardzo niewielki.

Nie zmieni艂o si臋 to istotnie a偶 do 1990 r. Budow臋 gospodarki rynkowej rozpocz臋to w nowych warunkach politycznych. Przemianom ekonomicznym towarzyszy艂a 鈥瀊ezkrwawa鈥 rewolucja ustrojowa. Polska stawa艂a si臋 pa艅stwem demokratycznym. Reformy obj臋艂y niemal wszystkie dziedziny 偶ycia. Do opisu tego procesu zacz臋to u偶ywa膰 s艂owa 鈥瀟ransformacja鈥. Zmienia艂 si臋 porz膮dek instytucjonalny, uk艂ad w艂a艣cicielski (prywatyzacja), Polska coraz szerzej otwiera艂a si臋 na 艣wiat. Pocz膮tek ca艂ej tej operacji przypad艂 na lata 1989 - 1990. Odpowiedzialnym za jej przeprowadzenie zosta艂 wicepremier i minister finans贸w Leszek Balcerowicz. Przyj臋ty program stabilizacyjny opiera艂 si臋 na kilku zasadach: dzia艂ania na rzecz zr贸wnowa偶enia bud偶etu, liberalizacja i urealnienie poziomu cen, kontrola poziomu p艂ac w sektorze pa艅stwowym, wprowadzenie ograniczonej wymienialno艣ci z艂otego i ujednolicenie kursu walutowego. W warunkach rozregulowanego rynku, przy wysokiej inflacji w 1990 r. dolar by艂 utrzymywany na sta艂ym poziomie 9.500 z艂 jako 鈥瀔otwica antyinflacyjna鈥. Zliberalizowano rynek walutowy, dzi臋ki czemu powsta艂a sie膰 prywatnych kantor贸w. Zamierzano podda膰 艣cis艂ej kontroli poda偶 pieni膮dza, podniesiono (w uj臋ciu realnym) stopy procentowe. Istotn膮 cz臋艣ci膮 reform by艂o stworzenie opartego na nowych regu艂ach tzw. Dwupoziomowego systemu bankowego, w kt贸rym miejsce w艂a艣ciwe dla banku centralnego mia艂 zaj膮膰 NBP.

Zmiany rozpocz臋艂y si臋 od podj臋cia w 1988 r. decyzji o wydzieleniu z NBP czynno艣ci zwi膮zanych z bankow膮 obs艂ug膮 klient贸w (pocz膮tkowo przede wszystkim przedsi臋biorstw pa艅stwowych). Funkcje te przekazano dziewi臋ciu nowym bankom utworzonym z oddzia艂贸w NBP. Rozpocz臋艂y one dzia艂alno艣膰 z dniem 1 lutego 1989 r. Dzi臋ki tej decyzji na rynku pojawi艂y si臋 nowe podmioty, kt贸re odgrywa艂y potem istotn膮 rol臋 w formowaniu si臋 systemu bank贸w komercyjnych. Dziesi膮tym bankiem wydzielonym w ko艅cu 1993 r. z NBP by艂 Polski Bank Inwestycyjny, kt贸ry przej膮艂 przede wszystkim depozyty walutowe ludno艣ci przechowywane w NBP. W 1997 r. NBP podpisa艂 umow臋 o sprzeda偶y akcji PBI Kredyt Bankowi. W ten spos贸b w gestii NBP mia艂y pozosta膰 zasadnicze grupy czynno艣ci: dzia艂alno艣膰 emisyjna, kszta艂towanie polityki pieni臋偶nej, spe艂nianie funkcji banku bank贸w i banku pa艅stwa. Od strony formalnoprawnej regulowa艂a to ustawa o NBP z 1989 r.

Zgodnie z t膮 ustaw膮, podstawowym celem dzia艂alno艣ci banku mia艂a by膰 stabilizacja z艂otego42:

1. Dzia艂alno艣膰 NBP ma na celu w szczeg贸lno艣ci umacnianie pieni膮dza polskiego.

2. NBP wsp贸艂dzia艂a w realizacji polityki gospodarczej pa艅stwa.

Do艣wiadczenia w艂asne oraz standardy zagraniczne wskazywa艂y, 偶e realizacja tego celu wymaga zapewnienia bankowi centralnemu niezale偶no艣ci w podejmowaniu decyzji. Autonomia NBP w sferze polityki monetarnej budowana by艂a stopniowo i opiera艂a si臋 zasadniczo na mechanizmie powo艂ywania i odwo艂ywania apolitycznych w艂adz oraz zapisach statutowych okre艣laj膮cych cele NBP. Od 1997 r. regu艂y te nabra艂y rangi konstytucyjnej43:

1. Centralnym bankiem pa艅stwa jest Narodowy Bank Polski. Przys艂uguje mu wy艂膮czne prawo

emisji pieni膮dza oraz ustalania i realizowania polityki pieni臋偶nej. Narodowy Bank Polski odpowiada za warto艣膰 polskiego pieni膮dza.

2. Organami Narodowego Banku Polskiego s膮: Prezes Narodowego Banku Polskiego, Rada

Polityki Pieni臋偶nej oraz Zarz膮d Narodowego Banku Polskiego.

3. Prezes NBP jest powo艂ywany przez Sejm na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej na 6 lat.

5. W sk艂ad Rady Polityki Pieni臋偶nej wchodz膮 Prezes Narodowego Banku Polskiego jako przewodnicz膮cy oraz osoby wyr贸偶niaj膮ce si臋 wiedz膮 z zakresu finans贸w, powo艂ywane na 6 lat, w r贸wnej liczbie przez Prezydenta Rzeczypospolitej, Sejm i Senat.

6. Rada Polityki Pieni臋偶nej ustala corocznie za艂o偶enia polityki pieni臋偶nej i przedk艂ada je do

wiadomo艣ci Sejmowi r贸wnocze艣nie z przed艂o偶eniem przez Rad臋 Ministr贸w projektu ustawy bud偶etowej. Rada Polityki Pieni臋偶nej, w ci膮gu 5 miesi臋cy od zako艅czenia roku bud偶etowego,

sk艂ada Sejmowi sprawozdanie z wykonania za艂o偶e艅 polityki pieni臋偶nej.

Inflacja i hiperinflacja z prze艂omu lat 80. i 90. prowadzi艂y do zwi臋kszenia emisji z艂otego. W obiegu pojawi艂y si臋 nomina艂y milionowe. Z dniem 1 stycznia 1995 r., zgodnie z ustaw膮 z 7 lipca 1994 r. o denominacji z艂otego, do obrotu pieni臋偶nego wprowadzono now膮 jednostk臋, kt贸ra zast臋powa艂a stare z艂ote z relacji 1 nowy z艂oty (PLN) = 10.000 starych z艂otych (PLZ). Wed艂ug tej samej proporcji przeliczono wszelkie zobowi膮zania i nale偶no艣ci, ceny, p艂ace, emerytury, renty i inne dochody. Operacj臋 przygotowywan膮 w NBP od kilku lat poprzedzi艂a d艂uga kampania informacyjna, w kt贸rej szczeg贸艂owo wyja艣niano zasady wymiany, wszystko po to, by unikn膮膰 z艂ych skojarze艅 z 1950 r. Stare z艂ote pozostawa艂y prawnym 艣rodkiem p艂atniczym do ko艅ca 1996 r. Przez rok podawano tak偶e w podw贸jnym uj臋ciu ceny. Ca艂a operacja przebieg艂a spokojnie i sprawnie.

Z dniem akcesji do Unii Europejskiej, tj. 1 maja 2004 r., NBP sta艂 si臋 cz艂onkiem Europejskiego Systemu Bank贸w Centralnych.

  1. Europejski System Bank贸w Centralnych

Europejski System Bank贸w Centralnych (ESBC) powsta艂 na mocy Traktatu ustanawiaj膮cego Wsp贸lnot臋 Europejsk膮, jako organ sprawuj膮cy zadania bankowo艣ci centralnej. ESBC sk艂ada si臋 z Europejskiego Banku Centralnego (EBC) i narodowych bank贸w centralnych (NBC) wszystkich pa艅stw cz艂onkowskich UE, niezale偶nie od tego, czy przyj臋艂y one euro. ESBC rozpocz膮艂 swoj膮 dzia艂alno艣膰 1 stycznia 1999 r., tj. z chwila rozpocz臋cia III etapu tworzenia Unii Gospodarczej i Walutowej (UGW). Kierowany jest przez organy decyzyjne EBC.

Podstaw膮 prawn膮 funkcjonowania Europejskiego Systemu Bank贸w Centralnych (ESBC) jest Traktat ustanawiaj膮cy Wsp贸lnot臋 Europejsk膮 (TWE) oraz za艂膮czony do niego Protok贸艂 w sprawie Europejskiego Systemu Bank贸w Centralnych i Europejskiego Banku Centralnego (zwany Statutem ESBC i EBC). W tytule VII TWE: Polityka Gospodarcza i Walutowa zawarte zosta艂y przepisy dotycz膮ce bezpo艣rednio struktury i zada艅 EBC.

G艂贸wnym celem ESBC jest utrzymanie stabilno艣ci cen. Ponadto: 鈥濨ez uszczerbku dla celu stabilno艣ci cen, ESBC wspiera og贸lne polityki gospodarcze we Wsp贸lnocie, maj膮c na wzgl臋dzie przyczynianie si臋 do osi膮gni臋cia cel贸w Wsp贸lnoty ustanowionych w artykule 2.鈥44 Cele, kt贸re stawia przed sob膮 Unia (artyku艂 2 Traktatu o Unii Europejskiej), to wysoki poziom zatrudnienia oraz osi膮gni臋cie zr贸wnowa偶onego i bezinflacyjnego wzrostu.

Zgodnie z Traktatem ustanawiaj膮cym Wsp贸lnot臋 Europejsk膮 do podstawowych zada艅 ESBC nale偶膮:

Dalsze zadania:

Z uwagi na fakt, i偶 ESBC nie posiada osobowo艣ci prawnej, zadania, kt贸re zosta艂y na niego na艂o偶one przepisami, realizowane s膮 przez EBC lub przez NBC. Zasadniczy ci臋偶ar wype艂nienia zar贸wno zada艅 g艂贸wnych, jak i wspomagaj膮cych spoczywa na EBC, kt贸ry przy wykonaniu niekt贸rych z nich wspomagany jest przez NBC.

Dla prawid艂owego wype艂nienia zadania powierzonego przepisami TWE i Statutu, tj. sprawowania polityki pieni臋偶nej przez EBC, konieczne by艂o zapewnienie ESBC szerokiego zakresu niezale偶no艣ci. Jej g艂贸wne elementy wzorowane by艂y na rozwi膮zaniach obowi膮zuj膮cych w Deutsche Bundesbanku (du偶a niezale偶no艣膰 finansowa banku, spos贸b powo艂ywania w艂adz banku, kadencyjno艣膰 cz艂onk贸w organ贸w decyzyjnych banku). Ostatecznie przyj臋to, i偶 niezale偶no艣膰 ESBC ma cztery aspekty45:

Europejski Bank Centralny (EBC, ang. European Central Bank) rozpocz膮艂 swoj膮 dzia艂alno艣膰 1 czerwca 1998 r., tj. przesz艂o p贸艂 roku przed ko艅cem II etapu tworzenia UGW i pocz膮tkiem funkcjonowania ESBC. Zast膮pi艂 on Europejski Instytut Walutowy (EIW), kt贸ry zosta艂 powo艂any do 偶ycia z pocz膮tkiem II etapu UGW w celu wzmocnienia wsp贸艂pracy mi臋dzy bankami centralnymi oraz przygotowania do wprowadzenia wsp贸lnej waluty euro. Z chwila rozpocz臋cia III etapu, tj. z dniem 1 stycznia 1999 r., EBC przej膮艂 wszystkie kompetencje przewidziane w TWE i Statucie.

Wraz z rozpocz臋ciem dzia艂alno艣ci ESBC i przekazaniem przez pa艅stwa cz艂onkowskie strefy euro swoich kompetencji w zakresie polityki pieni臋偶nej, EBC zacz膮艂 spe艂nia膰 centraln膮 rol臋 w Systemie.

Podstawowe zadania EBC pokrywaj膮 si臋 zasadniczo z zadaniami przewidzianymi dla ESBC, o kt贸rych wy偶ej mowa. Jest on odpowiedzialny za ustalanie polityki pieni臋偶nej pa艅stw strefy euro, przeprowadzanie transakcji dewizowych, utrzymywanie rezerw walutowych i zarz膮dzanie nimi, u艂atwianie niezak艂贸conego funkcjonowania system贸w p艂atniczych oraz dysponuje wy艂膮cznym prawem do wydawania pozwolenia na emisj臋 banknot贸w euro. Ponadto EBC ma prawo do dzia艂alno艣ci prawotw贸rczej, opiniodawczej i doradczej w kwestiach nale偶膮cych do kompetencji ESBC, a tak偶e do uzyskiwania danych statystycznych niezb臋dnych dla jego pracy. EBC uczestniczy w posiedzeniach mi臋dzynarodowych instytucji i gremi贸w walutowych.

Kapita艂 EBC wynosi 5,760 mld EUR i pochodzi z wp艂at narodowych bank贸w centralnych ESBC. Udzia艂y w cz臋艣ci kapita艂u EBC poszczeg贸lnych pa艅stw zosta艂y okre艣lone na podstawie tzw. klucza subskrypcji i s膮 aktualizowane co 5 lat.

Do utworzenia klucza subskrypcji wzi臋to pod uwag臋 udzia艂 danego pa艅stwa w og贸lnej liczbie ludno艣ci UE oraz jego udzia艂 w 艂膮cznym PKB UE. Klucz subskrypcji jest niezmiernie istotny dla ca艂ej sfery zwi膮zanej z finansami ESBC, bowiem zgodnie z nim okre艣la si臋 鈥 opr贸cz cz臋艣ci udzia艂u NBC w kapitale EBC 鈥 tak偶e wk艂ad w rezerwy walutowe EBC oraz udzia艂y NBC w zyskach EBC.

Banki centralne pa艅stw cz艂onkowskich obj臋tych derogacj膮 nie wp艂acaj膮 ca艂o艣ci kwoty, kt贸ra przypada im do zap艂aty, a jedynie 7% przypisanej im cz臋艣ci, jako wk艂ad w koszty operacyjne EBC. Pozosta艂e 93% wp艂acaj膮 w momencie przyst膮pienia do strefy euro.

鈥濸a艅stwami z derogacj膮鈥 nazywa si臋 pa艅stwa cz艂onkowskie UE (w tym Polsk臋), b臋d膮ce r贸wnocze艣nie cz艂onkami UGW, kt贸re nie przyj臋艂y jeszcze wsp贸lnej waluty euro, ale s膮 zobowi膮zane dokonywa膰 wszelkich dzia艂a艅 zmierzaj膮cych w tym kierunku. Obecnie pa艅stwami z derogacja s膮, opr贸cz Szwecji, wszystkie pa艅stwa przyj臋te do UE 1 maja 2004 r. i 1 stycznia 2007 r. Natomiast Wielka Brytania i Dania s膮 krajami z klauzul膮 opt-out, co zgodnie z przepisami TWE oznacza, 偶e samodzielnie zadecyduj膮 czy przyst膮pi膮 do strefy euro.

Organami decyzyjnymi EBC s膮:

Rada Prezes贸w 鈥 najwa偶niejszy organ decyzyjny EBC. W jej sk艂ad wchodz膮 cz艂onkowie Zarz膮du EBC (6 os贸b) oraz prezesi NBC pa艅stw strefy euro (obecnie 13 pa艅stw). Rada wydaje wi膮偶膮ce decyzje, dyrektywy i rozporz膮dzenia oraz podejmuje niezb臋dne dzia艂ania w celu realizacji przez ESBC zada艅 przewidzianych w TWE i Statucie, w szczeg贸lno艣ci w zakresie ustalania polityki pieni臋偶nej strefy euro.

Zarz膮d EBC - tworz膮 go Prezes, Wiceprezes oraz 4 cz艂onk贸w. Kadencja ka偶dego cz艂onka jest nieodnawialna i trwa 8 lat. Do g艂贸wnych zada艅 Zarz膮du nale偶y realizacja polityki pieni臋偶nej, zgodnie z wytycznymi i postanowieniami Rady Prezes贸w oraz prowadzenie bie偶膮cych spraw EBC46.

Rada Og贸lna - sk艂ada si臋 z Prezes贸w wszystkich NBC wchodz膮cych w sk艂ad ESBC oraz Prezesa i Wiceprezesa EBC. Pozostali cz艂onkowie Zarz膮du EBC nie posiadaj膮 prawa g艂osu. Organ ten, maj膮cy zasadniczo charakter tymczasowy, zajmuje si臋 g艂贸wnie zadaniami wynikaj膮cymi z faktu, i偶 nie wszystkie pa艅stwa cz艂onkowskie UE s膮 w strefie euro. Do obowi膮zk贸w Rady Og贸lnej nale偶y pe艂nienie funkcji doradczych, wspomagaj膮cych i administracyjnych47.

  1. Rozw贸j bankowo艣ci komercyjnej na ziemiach polskich

    1. Cele i zadania bankowo艣ci komercyjnej

Banki komercyjne wchodz膮 w sk艂ad system贸w bankowych, kt贸re ukszta艂towa艂y si臋 w r贸偶nych krajach, zale偶nie od tradycji i rozwi膮za艅 prawnych. Szczeg贸lna funkcje sytemu bankowego przejawia si臋 w zadaniach, wynikaj膮cych z prowadzonej polityki gospodarczej i spo艂ecznej kraju. Funkcje systemu bankowego mo偶na scharakteryzowa膰 nast臋puj膮co: stworzenie mechanizm贸w gromadzenia i inwestowania 艣rodk贸w w r贸偶ne przedsi臋wzi臋cia, zapewnienie mo偶liwo艣ci dokonywania p艂atno艣ci pomi臋dzy podmiotami, zapewnienie informacji cenowej, co umo偶liwia podejmowanie decyzji przez podmioty gospodarcze oraz stworzenie warunk贸w do transformacji 艣rodk贸w inwestowania. W ka偶dym kraju o gospodarce rynkowej system bankowy ma budow臋 dwuszczeblow膮, sk艂adaj膮c膮 si臋 z banku centralnego oraz r贸偶nego typu bank贸w komercyjnych, poczynaj膮c od bank贸w uniwersalnych, a na specjalistycznych ko艅cz膮c. Podmioty tworz膮ce system bankowy w Polsce mo偶na r贸wnie偶 podzieli膰 na instytucje stabilizuj膮ce, do kt贸rych nale偶膮: NBP jako bank centralny; Komisja Nadzoru Bankowego(KNB), jako organ nadzoruj膮cy banki oraz Bankowy Fundusz Gwarancyjny(BFG), kt贸rego celem jest zapewnienie deponentom wyp艂aty, do wysoko艣ci okre艣lonej ustaw膮, 艣rodk贸w gwarantowanych w razie og艂oszenia upad艂o艣ci banku. Do instytucji tworz膮cych rynek nale偶膮 natomiast wszystkie banki48.

Ze wzgl臋du na wysoko艣膰 aktyw贸w i r贸偶norodno艣膰 prowadzonej dzia艂alno艣ci podstaw膮 sektora bankowego s膮 banki komercyjne. Celem ich dzia艂ania jest zaspokajanie potrzeb klient贸w, przy jednoczesnym d膮偶eniu do osi膮gania zysku. Istot膮 dzia艂alno艣ci banku jest przyjmowanie pieni臋dzy klient贸w, kt贸re podlegaj膮 zwrotowi oraz udzielanie kredyt贸w na w艂asny rachunek.

Do najistotniejszych funkcji bank贸w komercyjnych nale偶膮: funkcja kredytowa, polegaj膮ca na udzielaniu kredyt贸w, funkcja p艂atnicza, polegaj膮ca na dokonywaniu p艂atno艣ci w imieniu klient贸w indywidualnych i korporacyjnych i funkcja depozytowa, polegaj膮ca na przyjmowaniu depozyt贸w. Do ich zada艅 nale偶y tak偶e zarz膮dzanie aktywami finansowymi i maj膮tkiem na rzecz i w imieniu klient贸w oraz czynno艣ci zwi膮zane z po艣rednictwem bank贸w w obrocie papierami warto艣ciowymi. Banki, ze wzgl臋du na swoj膮 rol臋 i zadania im powierzone, s膮 instytucjami zaufania publicznego49.

Dzia艂alno艣膰 bank贸w komercyjnych jest zorientowana na operacje bie偶膮ce, dlatego te偶 banki te s膮 podstawowymi uczestnikami rynku pieni臋偶nego i rynku kredytu kr贸tkoterminowego. Poj臋cie banku oraz zakres jego dzia艂alno艣ci precyzuje prawo bankowe.

Ze wzgl臋du na specyficzny charakter bank贸w 鈥 dysponowanie 艣rodkami wielu podmiot贸w gospodarczych 鈥 istnieje potrzeba zapewnienia bezpiecze艅stwa wk艂ad贸w gromadzonych przez banki. W Polsce nad bezpiecze艅stwem tym czuwa specjalna instytucja, wydzielona organizacyjnie ze struktury NBP 鈥 Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego.

Ze wzgl臋du na rodzaj prowadzonej dzia艂alno艣ci, banki w Polsce podzieli膰 mo偶na na50:

Banki uniwersalne dokonuj膮 wszystkich czynno艣ci bankowych bez ogranicze艅 w ich dzia艂alno艣ci(PKO Bank Polski SA). Banki inwestycyjne natomiast koncentruj膮 si臋 na: gromadzeniu kapita艂贸w d艂ugoterminowych, przyjmowaniu lokat d艂ugoterminowych, po艣rednictwie w przeprowadzaniu publicznych emisji papier贸w warto艣ciowych, dostarczaniu kapita艂贸w nowym podmiotom gospodarczym. Banki inwestycyjne prowadz膮 tak偶e bezpo艣rednie inwestycje, przygotowuj膮 i przeprowadzaj膮 fuzje przedsi臋biorstw, po艣rednicz膮 we wt贸rnym obrocie instrumentami finansowymi i prowadza dzia艂alno艣膰 analityczn膮. Na polskim rynku bankowych nie ma bank贸w czysto inwestycyjnych, jednak jednym z bank贸w, kt贸ry w du偶ej mierze prowadzi te dzia艂alno艣膰 jest BRE Bank S.A.

Banki specjalne finansuj膮 dzia艂alno艣膰, wymagaj膮c膮 szczeg贸lnego rodzaju fachowej obs艂ugi bankowej, np. projekty inwestycyjne, programy restrukturyzacyjne, zaspokajanie potrzeb budownictwa mieszkaniowego. Banki hipoteczne, nale偶膮ce do grupy bank贸w specjalnych, zajmuj膮 si臋 udzielaniem kredyt贸w, finansuj膮cych budownictwo mieszkaniowe. Zabezpieczeniem tych kredyt贸w jest hipoteka na nieruchomo艣ci, a nieruchomo艣膰 jest zabezpieczeniem list贸w zastawnych, kt贸rych sprzeda偶 przynosi bankowi 艣rodki na prowadzenie dzia艂alno艣ci. W Polsce dzia艂aj膮 obecnie cztery banki tego typu. Do grupy bank贸w specjalnych mo偶na r贸wnie偶 zaliczy膰 tzw. banki samochodowe oraz dynamicznie rozwijaj膮ce si臋 banki internetowe. W Polsce do lider贸w bankowo艣ci elektronicznej nale偶膮 np. mBank czy Volkswagen Bank Direct. S膮 to typowe banki 鈥瀢irtualne鈥 oferuj膮ce swoje us艂ugi jedynie za po艣rednictwem kana艂贸w tele 鈥 informatycznych.

Banki sp贸艂dzielcze to ma艂e, lokalne banki, dzia艂aj膮ce samodzielnie. 艁膮cz膮 si臋 one w regionalne i krajowe zwi膮zki, kt贸re s膮 centralnymi rozliczeniowymi i finansowymi. W ostatnich latach nieznacznie powi臋kszy艂y one sw贸j udzia艂 w rynku.

Pozosta艂ymi uczestnikami systemu bankowego s膮 parabanki, czyli r贸偶norodne instytucje 艣wiadcz膮ce zbli偶one do bankowych us艂ugi, do kt贸rych nale偶膮 m.in. : sp贸艂dzielcze kasy oszcz臋dno艣ciowo 鈥 kredytowe(SKOK) i po艣rednicy kredytowi(PTF S.A., AIG Credit S.A., 呕agiel SA). Istniej膮 r贸wnie偶 podmioty niepowi膮zane z bankami, kt贸re r贸wnie偶 udzielaj膮 po偶yczek, np. Provident Polska S.A. Uzupe艂niaj膮 one dzia艂alno艣膰 bank贸w, szczeg贸lnie w sektorach ubo偶szych klient贸w indywidualnych, drobnych przedsi臋biorc贸w czy w lokalnych spo艂eczno艣ciach51.

Obecnie nast臋puje 艂膮czenie si臋 instytucji bankowych w holdingi konglomeraty, a co za tym idzie 鈥 odchodzenie od 艣cis艂ego podzia艂u bank贸w. Holdingi bankowe to korporacje, kt贸re s膮 w艂a艣cicielami co najmniej jednego banku. Tworzone s膮 przez instytucje niebankowe: firmy ubezpieczeniowe, leasingowe, faktoringowe, hipoteczne itp. Maj膮 one szerszy wachlarz us艂ug i mniejsze mo偶liwo艣ci bankructwa, z drugiej jednak strony ograniczaj膮 one konkurencj臋 oraz, ze wzgl臋du na swoj膮 wielko艣膰, nie uwzgl臋dniaj膮 potrzeb rynk贸w lokalnych.

Konglomeraty finansowe s膮 rodzajem holding贸w finansowych. 艢wiadcz膮 one us艂ugi zar贸wno bankowe, leasingowe, jak i ubezpieczeniowe i maklerskie.

Polski sektor bankowy jest najwi臋kszym z kraj贸w, kt贸re wesz艂y w 2004 roku wraz z Polsk膮 do UE. Na koniec czerwca 2004 aktywa polskiego sektora bankowego wynios艂y 515,8 miliard贸w z艂otych. Jednak w por贸wnaniu do najwi臋kszych bank贸w dzia艂aj膮cych w skali globalnej aktywa polskiego sektora stanowi艂y jedynie 11% aktyw贸w najwi臋kszego pod tym wzgl臋dem banku 艣wiata(Mizuho Financial Group). Najwi臋kszy polski bank znajdowa艂 si臋 na 287 pozycji listy Top 1000 World Banks.

Istotnym procesem przemian polskiego systemu bankowego po 1989 roku by艂a prywatyzacja i konsolidacja. W ich wyniku zdecydowanie zmieni艂 si臋 wygl膮d polskiego systemu bankowego. Procesy te spowodowa艂y r贸wnie偶 wzrost koncentracji us艂ug bankowych. Udzia艂 10 najwi臋kszych bank贸w w aktywach, depozytach i kredytach sektora wyni贸s艂 odpowiednio 73,4%, 79,5% i 68,6%52.

Na pocz膮tku przemian systemowych w Polsce wiele kontrowersji wzbudza艂 udzia艂 kapita艂u zagranicznego. Wydaje si臋 jednak, 偶e mimo niebezpiecze艅stwa wynikaj膮cego z mo偶liwo艣ci nieuwzgl臋dniania przez obcy kapita艂 niekt贸rych interes贸w Polski, z punktu widzenia unowocze艣nienia, rozwoju, modernizacji i wzrostu efektywno艣ci oraz konkurencyjno艣ci polskiego sektora bankowego ,kapita艂 obcy by艂 niezb臋dny.

  1. Banki komercyjne w Polsce przed rokiem 1918

Pierwsze formy bankowo艣ci w Polsce zacz臋艂y pojawia膰 si臋 w XV wieku. Pierwszy w Polsce by艂聽Bank Pobo偶ny. Prowadzi艂o go Bractwo mi艂osierdzia, kt贸re powsta艂o w 1584r, z inicjatywy jezuity, ksi臋dza Piotra Skargi, autora pierwotnego, tymczasowego statutu Bractwa. Dwa podstawowe cele Bractwa to: religijny i dobroczynny. Bractwo Mi艂osierdzia powsta艂o jako instytucja 艣ci艣le zwi膮zana z Ko艣cio艂em, ale posiadaj膮ca daleko id膮c膮 autonomi臋 w kwestii zar贸wno zdobywania 艣rodk贸w na prowadzenie dzia艂alno艣ci charytatywnej, jak i dysponowania nimi, a tak偶e w kwestii wybierania swoich w艂adz - co prawda Starszym Bractwa (prze艂o偶onym) mia艂 by膰 raczej duchowny, ale jego wyboru mieli dokonywa膰 wszyscy cz艂onkowie Bractwa - zar贸wno 艣wieccy, jak i duchowni.

Trzy lata p贸藕niej za艂o偶ony zosta艂 Bank Pobo偶ny, b臋d膮cy wydzielon膮 agend膮 Bractwa, pozostaj膮c膮 pod jego kontrol膮, ale dysponuj膮cy w艂asnym funduszem. Statuty Bractwa i Banku Pobo偶nego zosta艂y zatwierdzone w 1588r. przez nuncjusza papieskiego, w 1591r. przez samego papie偶a Grzegorza VI, a w 1611r. przez kr贸la Zygmunta III, kt贸ry jest wymieniany jako jeden z najznamienitszych cz艂onk贸w Bractwa53.

Banki pobo偶ne powsta艂y w 1579 w Wilnie i w 1587 w Krakowie. Nast臋pnie powsta艂y: w 1589 w Warszawie, 1599 w Poznaniu, przed 1600 w Pu艂tusku, 1600 w 艁owiczu i w 1601 we Lwowie i Zamo艣ciu. Zlikwidowane zosta艂y w okresie zabor贸w, lecz w Krakowie banki pobo偶ne przetrwa艂y do 1948. Specjalizowa艂y si臋 w udzielaniu nisko procentowych po偶yczek pod zastaw nieruchomo艣ci.

Rozw贸j bank贸w nast膮pi艂 w Warszawie w XVIII w. Powstawa艂y tam聽domy bankowe. Trudni艂y si臋 one przyjmowaniem depozyt贸w od w艂a艣cicieli ziemskich, udziela艂y im po偶yczek, oraz obs艂ugiwa艂y handel i przemys艂.

Historyczn膮 dat膮 dla polskiej bankowo艣ci jest rok 1870, kiedy to powsta艂 pierwszy polski bank, ukonstytuowany jako sp贸艂ka akcyjna 鈥 by艂 to Bank Handlowy S.A. Bank zosta艂 za艂o偶ony przez grup臋 os贸b wywodz膮cych si臋 z聽bur偶uazji finansowej, ziemia艅stwa i inteligencji. Jest najstarszym bankiem komercyjnym w Polsce i jednym z聽najstarszych, nieprzerwanie dzia艂aj膮cych bank贸w w聽Europie. Pierwszym prezesem Rady Banku by艂 J贸zef hr. Zamoyski, po dw贸ch latach godno艣膰 t臋 zacz膮艂 pe艂ni膰 Leopold Kronenberg, faktyczny inicjator powstania Banku Handlowego. Przed wybuchem I wojny 艣wiatowej Bank Handlowy by艂 najwi臋kszym prywatnym bankiem na ziemiach polskich i jednym z聽niewielu prowadz膮cych obs艂ug臋 finansow膮 handlu z Rosj膮 i聽Europ膮 Zachodni膮. Przetrwa艂 dwie wojny 艣wiatowe nie przerywaj膮c, a聽jedynie ograniczaj膮c sw膮 dzia艂alno艣膰.

W p贸藕niejszym okresie utworzono wiele innych polskich bank贸w. Wraz z powstaniem nowoczesnych bank贸w obserwowane jest zanikanie dawnych 鈥瀌om贸w bankowych鈥54.

Sie膰 bankow膮 Kr贸lestwa Kongresowego uzupe艂nia艂a sp贸艂dzielczo艣膰 kredytowa 鈥 by艂y to w istocie ma艂e banki sp贸艂dzielcze i samopomocowe, dzia艂aj膮ce pod r贸偶nymi nazwami (towarzystwa i kasy po偶yczkowe). Na terenie zaboru pruskiego i austriackiego prawo bankowe by艂o bardziej liberalne. Istotny problem sprawia艂a natomiast konkurencja ze strony silnych bank贸w niemieckich, austriackich, a tak偶e z innych kraj贸w(m.in. Belgii, Francji, Anglii). W tej sytuacji pierwsze rozwin臋艂y si臋 banki sp贸艂dzielcze i samopomocowe. W zaborze pruskim ju偶 w 1861 roku powsta艂 pierwszy polski bank ludowy. Na terenie Galicji i 艢l膮ska Cieszy艅skiego ruch bank贸w lokalnych zacz膮艂 si臋 tak偶e rozwija膰 w latach 60. XIX wieku55.

Wa偶nym sk艂adnikiem ruchu sp贸艂dzielczego w zaborze austriackim by艂y te偶 tzw. kasy Stefczyka. W ostatnim dziesi臋cioleciu XIX wieku rozpocz膮艂 si臋 intensywny rozw贸j wiejskiej sp贸艂dzielczo艣ci oszcz臋dno艣ciowo-po偶yczkowej. G艂贸wnym inicjatorem tego rodzaju sp贸艂dzielczo艣ci by艂 dr Franciszek Stefczyk (1861-1924), nauczyciel z Czernichowa pod Krakowem, kt贸ry dostrzeg艂 konieczno艣膰 wyrwania wsi z r膮k lichwiarzy, uznaj膮c, i偶 najlepszym rozwi膮zaniem b臋dzie umo偶liwienie ch艂opom dost臋pu do taniego, d艂ugoletniego kredytu. Dogodny kredyt mia艂 zapobiega膰 masowej wyprzeda偶y byd艂a i trzody chlewnej w latach nieurodzaju, a tak偶e wspomaga膰 wysi艂ki ch艂op贸w w rozwijaniu ich gospodarstw. Zapoznawszy si臋 w Niemczech z organizacj膮 i funkcjonowaniem sp贸艂dzielni oszcz臋dno艣ciowo-po偶yczkowych typu Raiffeisena, Franciszek Stefczyk zacz膮艂 szerzy膰 ich idee w艣r贸d ludno艣ci wiejskiej. Pierwsze jego pr贸by na tym polu spotka艂y si臋 z ostr膮 krytyk膮. Twierdzono, 偶e w warunkach ciemnoty, n臋dzy i zacofania polskiej ludno艣ci wiejskiej w zaborze austriackim sp贸艂dzielnie te nie b臋d膮 mia艂y racji bytu. Franciszek Stefczyk doskonale zna艂 i rozumia艂 potrzeby wsi i dlatego by艂 najbardziej predestynowany do ukszta艂towania koncepcji i praktycznej realizacji wiejskich kas oszcz臋dno艣ciowo-po偶yczkowych.
W 1890 roku w Czernichowie, po pokonaniu wielu trudno艣ci, Franciszek Stefczyk oraz ksi膮dz Kr贸likowski za艂o偶yli pierwsz膮 na ziemiach polskich Sp贸艂kow膮 Kas臋 Oszcz臋dno艣ci i Po偶yczek. Zadaniem tych kas by艂o gromadzenie oszcz臋dno艣ci cz艂onk贸w i udzielanie im kredytu jako samoobrony przed lichw膮, a ich dzia艂alno艣膰 oparta by艂a na nast臋puj膮cych zasadach: niskie udzia艂y, jeden g艂os przys艂uguj膮cy jednemu udzia艂owcowi, niepodzielno艣膰 zysk贸w, nieograniczona odpowiedzialno艣膰 maj膮tkowa, niskie odsetki od po偶yczek, spo艂eczna praca zarz膮du kasy56.聽

W 1899 roku powsta艂 we Lwowie Krajowy Patronat dla Sp贸艂ek Oszcz臋dno艣ci i Po偶yczek, kt贸rego dyrektorem zosta艂 Franciszek Stefczyk. W贸wczas istnia艂o ju偶 25 sp贸艂ek polskich tego typu, zwanych 鈥瀝aiffeisenkami鈥 (zorganizowane by艂y wed艂ug wzor贸w niemieckich kas Raiffeisena), potem 鈥瀞tefczyk贸wkami鈥, a od 1924 roku kasami Stefczyka.聽
Dynamiczny rozw贸j kas spowodowa艂, 偶e niezb臋dne sta艂o si臋 utworzenie dla nich nadrz臋dnej instytucji i w 1909 roku utworzono rodzaj centrali finansowej 鈥 Centraln膮 Kas臋 Sp贸艂ek Rolniczych we Lwowie. Jej dyrektorem zosta艂 Franciszek Stefczyk.聽
W 1914 roku istnia艂y w Galicji 1334 kasy Stefczyka. W latach dwudziestych kasy Stefczyka zacz臋艂y rozprzestrzenia膰 si臋 poza Galicj臋. W 1937 roku by艂o ich w ca艂ym kraju 2771, co stanowi艂o 70% og贸lnej liczby sp贸艂dzielni kredytowych.

Franciszek Stefczyk w艂o偶y艂 ogromny wysi艂ek w wykonywanie powierzonych mu zada艅. Organizowa艂 wiejskie kasy g艂贸wnie z pomoc膮 ksi臋偶y i nauczycieli, kt贸rzy swoj膮 bezinteresown膮 prac臋 traktowali jako patriotyczny obowi膮zek. Odwiedza艂 wszystkie plac贸wki, oceniaj膮c ich prac臋 i instruuj膮c pracownik贸w. Pierwszy zorganizowany przez niego w Nowym S膮czu w grudniu 1899 roku kurs dla kierownik贸w i kasjer贸w zainaugurowa艂 odbywaj膮ce si臋 p贸藕niej dwa razy do roku szkolenia, kt贸re do wybuchu I wojny 艣wiatowej uko艅czy艂o oko艂o tysi膮ca os贸b. Franciszek Stefczyk sam przygotowywa艂 wydawnictwa o charakterze poradnikowo-instrukta偶owym.聽

Wielko艣膰 idei i dokona艅 Franciszka Stefczyka sprawi艂a, 偶e od jego nazwiska polskie kasy oszcz臋dno艣ciowo-kredytowe, po dzie艅 dzisiejszy, cz臋sto s膮 nazywane kasami Stefczyka. Nieprzerwanie przez d艂ugie lata, ale tak偶e dzisiaj i zapewne w przysz艂o艣ci Franciszek Stefczyk by艂, jest i b臋dzie patronem ruchu Sp贸艂dzielczych Kas Oszcz臋dno艣ciowo-Kredytowych (SKOK). Odrodzenie i powr贸t do idei ruchu sp贸艂dzielczo艣ci finansowej sta艂y si臋 mo偶liwe po przemianach jakie dokona艂y si臋 w Polsce po 1989 roku, ale te偶 dzi臋ki odwadze i wysi艂kowi ich za艂o偶ycieli.聽Franciszek Stefczyk jest patronem ca艂ego ruchu SKOK, a najwi臋ksza Kasa nosi jego imi臋57.

Podsumowuj膮c, w przeddzie艅 I wojny 艣wiatowej istnia艂y polskie banki komercyjne obejmuj膮ce swoim zasi臋giem dzia艂ania poszczeg贸lne zabory. Szeroko rozwin臋艂a si臋 te偶 bankowo艣膰 sp贸艂dzielcza i samopomocowa. Banki dzia艂a艂y w ramach system贸w bankowych mocarstw zaborczych.

  1. Bankowo艣膰 komercyjna w III Rzeczypospolitej Polskiej

Punktem zwrotnym dla systemu bankowego w Polsce by艂 rok 1989, w kt贸rym bank centralny przesta艂 pe艂ni膰 funkcj臋 banku 鈥 monopolisty. Na mocy znowelizowanego Prawa bankowego ze struktur Narodowego Banku Polskiego wydzielono dziewi臋膰 bank贸w komercyjnych, a w nast臋pnych latach zacz臋艂y powstawa膰 liczne nowe banki, g艂贸wnie jako sp贸艂ki akcyjne. W pierwszej po艂owie lat dziewi臋膰dziesi膮tych nast膮pi艂 nast膮pi艂 ilo艣ciowy i jako艣ciowy rozw贸j oferty us艂ug bankowych. Tym samym rozpocz膮艂 si臋 proces przybli偶ania polskich bank贸w do standard贸w bank贸w europejskich. Poj臋cie banku komercyjnego (commercial bank) jest niejednoznaczne i nie zosta艂o dot膮d sformu艂owane w spos贸b wyczerpuj膮cy i powszechnie akceptowany, zmienia si臋 te偶 z biegiem czasu.

Banki s膮 wyspecjalizowanymi instytucjami finansowymi trudni膮cymi si臋 obs艂ug膮 i organizowaniem ruchu pieni膮dza mi臋dzy wszystkimi jednostkami gospodaruj膮cymi i ludno艣ci膮 s膮 one samodzielnymi samofinansuj膮cymi si臋 jednostkami organizacyjnymi posiadaj膮cymi osobowo艣膰 prawn膮 dzia艂aj膮cymi na podstawie ustawy z dnia 29.08.97r 鈥濸rawo bankowe鈥.

Pa艅stwowe banki komercyjne by艂y pocz膮tkowo do艣膰 liberalne w udzielaniu kredyt贸w. Wyst臋powa艂y te偶 przejawy poczucia nadrz臋dno艣ci, 艣wiadomo艣ci przewagi, uprzywilejowanej sytuacji w por贸wnaniu z innymi bankami. Z drugiej strony obarczono je zadaniami prowadz膮cymi do pogorszenia ich p艂ynno艣ci. Dla zapewnienia im niezb臋dnego wsp贸艂czynnika wyp艂acalno艣ci (8%) konieczne by艂o zaci膮gni臋cie kredyt贸w zagranicznych. Poprawi艂y one dora藕nie ich sytuacj臋, ale problem z艂ych kredyt贸w pozosta艂, zw艂aszcza 偶e ci膮gle wyst臋puj膮 przejawy presji w kierunku przyznawania przedsi臋biorstwom pa艅stwowym kredyt贸w o niedostatecznym prawdopodobie艅stwie zwrotu.

Pierwszymi z bank贸w komercyjnych, kt贸re powsta艂y w Polsce by艂y58:

Do 1989 r. ka偶dy cz艂owiek by艂 przynale偶ny do okre艣lonego Banku (nie wolno by艂o go zmieni膰). Na pocz膮tku lat 鈥90 nast膮pi艂o za艂amanie rynku (zakaz handlu z ZSRR). Wszystkie przedsi臋biorstwa by艂y zad艂u偶one, poniewa偶 do 1898 r. musia艂y bra膰 kredyty. Wprowadzono odsetki 8% w skali roku. W kraju by艂a hiperinflacja, a odsetki od kredyt贸w ros艂y. Przedsi臋biorstwa popada艂y w coraz wi臋ksze d艂ugi, inflacja wynosi艂a 70-80 %, a nawet 100 %. Po roku kredyty by艂 podwojone. Powsta艂 zator i okaza艂o si臋, 偶e Polsce grozi za艂amanie p艂ynno艣ci, 偶eby zmniejszy膰 to zagro偶enie NBP wyemitowa艂 Bony dla Bank贸w Komercyjnych, a dla os贸b indywidualnych 3 鈥 miesi臋czne lokaty. Banki si臋 rozwija艂y. Warunkiem umorzenia d艂ug贸w zagranicznych, by艂o przeprowadzenie Prywatyzacji Bank贸w do 1996 r. Przeprowadzono Prywatyzacj臋 najstarszego Banku i Wprowadzono Kapita艂 CITIBANK.

O polskim systemie bankowym niekorzystnie 艣wiadczy jego charakterystyka w por贸wnaniu z krajami zachodnimi. Polski system bankowy cechuj膮 m.in. nast臋puj膮ce zjawiska59:

Stosunki kredytowe mi臋dzy bankami i jednostkami gospodarczymi charakteryzowa艂y si臋 m.in.:

W ostatnich latach coraz cz臋艣ciej mamy do czynienia z przej臋ciami i fuzjami bank贸w. Prowadzi to do ich wzmocnienia kapita艂owego i jednocze艣nie zwi臋kszenia konkurencyjno艣ci i bezpiecze艅stwa zgromadzonych 艣rodk贸w, cho膰 zmniejsza konkurencj臋 pomi臋dzy bankami.

Jednocze艣nie wida膰 zwi臋kszaj膮c膮 si臋 trosk臋 o klienta i ch臋膰 u艂atwienia mu kontakt贸w z bankiem. Banki rozszerzaj膮 te偶 asortyment proponowanych produkt贸w. W powszechnym u偶yciu s膮 karty p艂atnicze. Pocz膮tkowo by艂y to tylko karty debetowe i w pierwszym okresie s艂u偶y艂y jedynie do pobierania pieni臋dzy z bankomat贸w, p贸藕niej r贸wnie偶 do regulowania p艂atno艣ci bezgot贸wkowych. Obecnie bardzo powszechne i oferowane przez banki w r贸偶nych rodzajach karty kredytowe, daj膮ce opr贸cz bezodsetkowego kredytu na okres do 54 dni tak偶e r贸偶ne przywileje dla ich u偶ytkownik贸w (np. rabaty w wybranych sklepach).

Praktycznie do wszystkich bank贸w istnieje ju偶 dost臋p przez telefon kom贸rkowy lub Internet. Ten ostatni cieszy si臋 szczeg贸ln膮 popularno艣ci膮, gdy偶 tak zwane konta internetowe s膮 albo bezp艂atne, albo op艂aty s膮 symboliczne, a klient praktycznie nie musi nawet wiedzie膰, gdzie znajduje si臋 siedziba jego banku. Tak jest na przyk艂ad w m-Banku, z kt贸rym umow臋 podpisuje si臋 we w艂asnym domu, z bankiem za艣 komunikuje si臋 wy艂膮cznie za po艣rednictwem Internetu lub telefonu. Jednocze艣nie ten typ konta pozwala na dokonywanie wszystkich praktycznie operacji bezgot贸wkowych bez wychodzenia z domu.

Zako艅czenie

Historia bankowo艣ci jest 艣ci艣le zwi膮zana z histori膮 gospodarki i prawie tak jak historia gospodarki d艂uga. Tez膮 niniejszej pracy jest stwierdzenie, 偶e rola bankowo艣ci wzrasta艂a systematycznie od momentu jej powstania, a obecnie jest ona niezb臋dnym ogniwem pa艅stwowo艣ci i gospodarki.

Na podstawie zebranych i zaprezentowanych w pracy materia艂贸w mo偶na stwierdzi膰, 偶e teza ta nie budzi 偶adnych w膮tpliwo艣ci. Historia bank贸w, maj膮ca sw贸j pocz膮tek na 艂awkach w艂oskich miast, gdzie 鈥瀊ankierzy鈥 udzielali po偶yczek, ewoluowa艂a do poziomu najwa偶niejszego sektora gospodarki. We wsp贸艂czesnym 艣wiecie nie mo偶na sobie wyobrazi膰 funkcjonowania jakiejkolwiek organizacji gospodarczej bez wsp贸艂pracy z bankami, kt贸re z jednej strony wspieraj膮 i finansuj膮 ich rozw贸j oraz bie偶膮c膮 dzia艂alno艣膰, z drugiej za艣 stoj膮 na stra偶y rozs膮dnego gospodarowania.

Banki s膮 w zasadzie przedsi臋biorstwami handlowymi ze specjalnym przedmiotem owego handlu 鈥 pieni膮dzem. A dla nikogo nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e w chwili obecnej to w艂a艣nie pieni膮dz jest motorem nap臋dzaj膮cym gospodark臋, inicjuj膮cym rozw贸j technologiczny i tym samym cywilizacyjny. Jest to podstawowy i najbardziej po偶膮dany produkt we wsp贸艂czesnym 艣wiecie.

R贸wnie wa偶n膮 rol臋 banki odgrywaj膮 w funkcjonowania pa艅stwa. Nie do przecenienia jest tutaj rola bank贸w centralnych, kt贸re 鈥 w wi臋kszo艣ci kraj贸w demokratycznych 鈥 b臋d膮c organizacjami niezale偶nymi od pozosta艂ych struktur pa艅stwowych nie podlegaj膮 naciskom i trendom politycznym, stoj膮 natomiast na stra偶y finans贸w pa艅stw. To do zada艅 bank贸w centralnych nale偶y dbanie o w艂a艣ciw膮 pozycj臋 pa艅stwowej (czy mi臋dzynarodowej, jak w przypadku euro) waluty czy ograniczanie poziomu inflacji. Odpowiednim dostosowaniem wysoko艣ci st贸p procentowych banki centralne mog膮 te偶 鈥瀞ch艂adza膰鈥 lun 鈥瀗ap臋dza膰鈥 gospodark臋, w zale偶no艣ci od sytuacji ekonomicznej pa艅stwa. Pe艂ni膮 one r贸wnie偶 rol臋 banku bank贸w, udzielaj膮c kredyt贸w bankom komercyjnym, a tym samym uczestnicz膮c w kredytowaniu proces贸w gospodarczych. Banki centralne s膮 r贸wnie偶 wa偶nym 藕r贸d艂em dochodu skarbu pa艅stwa, gdy偶 b臋d膮c jego w艂asno艣ci膮, przekazuj膮 mu zysk ze swojej dzia艂alno艣ci.

Jak z powy偶szego wynika, rola bank贸w we wsp贸艂czesnej gospodarce oraz rola, jak膮 odgrywaj膮 w pa艅stwie jest nie do przecenienia. O tym, 偶e rozw贸j bankowo艣ci jeszcze si臋 nie zako艅czy艂 艣wiadczy fakt powstania Europejskiego Banku Centralnego, instytucji nadzoruj膮cej dzia艂anie wszystkich narodowych bank贸w centralnych pa艅stw Unii Europejskiej. Jest to pierwszy na skal臋 艣wiatow膮 mi臋dzynarodowy bank centralny, a jego powstanie 艣wiadczy o post臋puj膮cym procesie globalizacji gospodarki i konieczno艣ci konsolidacji gospodarek pa艅stwowych w celu prowadzenia skutecznej walki konkurencyjnej na globalnym rynku. Ma to zreszt膮 niew膮tpliwy zwi膮zek z powstawaniem coraz wi臋ksz膮 koncentracj膮 gospodarcz膮 i powstawaniem mi臋dzynarodowych koncern贸w, gdzie jedynym wyznacznikiem efektywno艣ci jest pozycja na 艣wiatowych rynkach oraz wypracowany zysk.

W zwi膮zku z powy偶szym nale偶y uzna膰, 偶e teza niniejszej pracy jest prawdziwa.

Bibliografia

Wydawnictwa zwarte

Baka W: Bankowo艣膰 europejska, PWN, Warszawa 2005

Basta J.: 殴r贸d艂a do dziej贸w bankowo艣ci w archiwach Polski po艂udniowo-wschodniej, Archeion, 1999

B疟schgen H.E.: Przedsi臋biorstwo bankowe, Poltext, Warszawa 1997

Capiga M.: Bankowo艣膰, wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2008

Dembi艅ski P.:聽Gospodarka rynkowa dla ka偶dego, "Editions Spotkania", Warszawa 2002

Dmowski A.: Finanse i bankowo艣膰, Difin, Warszawa 2008

Dobosiewicz Z.: Podstawy bankowo艣ci, PWN, Warszawa 2008

Dobosiewicz Z.: Wprowadzenie do finans贸w i bankowo艣ci, PWN, Warszawa 2009

Filipow K. (red): Pieni膮dz i banki - wsp贸lnota dziej贸w, PWE, Warszawa 2002

Flejterski S., 艢wiecka B.: Elementy finans贸w i bankowo艣ci, CeDeWu, Warszawa 2007

Grabski W.: Dwa lata pracy u podstaw pa艅stwowo艣ci naszej (1924-1925). Warszawa - Rzesz贸w 2003

Harasim J.: Bankowo艣膰 detaliczna w Polsce, CeDeWu, Warszawa 2009

Jakubek M.: Prawo Bankowe. Ustawa o Narodowym Banku Polskim. Przepisy zwi.zkowe. Lublin 1993

Jaskulski M.: Z dziej贸w 艂贸dzkich instytucji finansowo-kredytowych, materia艂 z wystawy, Wydawnictwo 艁贸dzkie, 艁贸d藕 1985

Jaworski W. L. (red.): Wsp贸艂czesny bank, wyd. Poltext, Warszawa 2002

Jaworski W. L. Zawadzka Z. (red.): Bankowo艣膰 鈥 podr臋cznik akademicki, wyd. Poltext, Warszawa 2002

Jezierski A., Leszczy艅ska C.: Bank Polski SA 1924 - 1951. NBP, Warszawa 1994

Kokoci艅ski L.: Pocz膮tki kredytu i bankowo艣ci w Polsce w XIV - XVIII w., [w:] Pieni膮dz i banki (tezauryzacja, obieg pieni臋偶ny, bankowo艣膰), red. K. Filipow, Difin, Warszawa 2002

Leszczy艅ska C., Rzut oka na dzieje Banku Centralnego w Polsce, CeDeWu, Warszawa 1999

Morawski W., Od marki do z艂otego. Historia finans贸w Drugiej Rzeczypospolitej, Difin, Warszawa 2008

Peretz A. : Finansjera warszawska (1870 - 1925), Wydawn. TRO, Warszawa 2008

Przybylska-Kapu艣ci艅ska W.:聽Studia z bankowo艣ci centralnej i polityki pieni臋偶nej, Difin, Warszawa 2009

Rojek W.: Odyseja skarbu Rzeczypospolitej. Losy z艂ota Banku Polskiego 1939 - 1950. Wydawnictwo Literackie, Krak贸w 2000

Skalniak F.: Zarys polskiej sp贸艂dzielczo艣ci kredytowej, CeDeWu, Warszawa 2002

Solarz J.K.: Koncepcje rozwoju system贸w bankowych, wyd. Narodowy Bank Polski 鈥Departament Analiz i Bada艅, Warszawa 1996

Woelfel Ch.:聽Rachunkowo艣膰 banku : jak zrozumie膰 i stosowa膰 standardy i regulacje. - : Wydaw. Naukowe PWN, Warszawa 2008

Zamoyski G.: Banki pa艅stwowe, komunalne kasy oszcz臋dno艣ci i ich spu艣cizna aktowa w archiwach polskich, 鈥濼eki Archiwalne鈥 2001

Czasopisma i periodyki

Basta J.: Bankowo艣膰 prywatna na ziemiach polskich do 1948 r. Narodziny, rozw贸j sieci bankowej i spu艣cizna 藕r贸d艂owa, 鈥濼eki Archiwalne鈥 2001

Czapska E.: Polska Krajowa Kasa Po偶yczkowa. 鈥濨ank i Kredyt鈥 nr 5-6/1988

Jezierski A.: Dzieje bankowo艣ci polskiej do 1914 r. w zarysie, 鈥濫konomia鈥 2001, nr 1.

Landau Z.: Polityka walutowa rz.du polskiego w latach 1936 脨 1939. 鈥濸rzegl膮d Historyczny鈥, 1986, tom LXXVII, z. 2

Akty Prawne

Dekret z dnia 15 stycznia 1945 r. o Narodowym Banku Polskim Dz.U. 1945, nr 4, poz. 14.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Ustawa z 11 stycznia 1924 r O naprawie Skarbu Pa艅stwa i reformie walutowej Dz.U. 1924, nr 4, poz. 28.

Traktat ustanawiaj膮cy Wsp贸lnot臋 Europejsk膮 http://libr.sejm.gov.pl/oide/dokumenty/traktaty/ Traktat_amsterdamski_PL_19.pdf


  1. 聽W. L. Jaworski i Z. Zawadzka (red.): Bankowo艣膰 鈥 podr臋cznik akademicki, wyd. Poltext, Warszawa 2002, s. 39.聽

  2. P. Dembi艅ski :聽Gospodarka rynkowa dla ka偶dego, "Editions Spotkania", Warszawa 2002, s. 46.

  3. M. Jaskulski: Z dziej贸w 艂贸dzkich instytucji finansowo-kredytowych, materia艂 z wystawy, Wydawnictwo 艁贸dzkie, 艁贸d藕 1985, s. 68.

  4. Ch. Woelfel:聽Rachunkowo艣膰 banku : jak zrozumie膰 i stosowa膰 standardy i regulacje. - : Wydaw. Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 17.

  5. M. Capiga: Bankowo艣膰, wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2008, s. 27.

  6. A. Dmowski: Finanse i bankowo艣膰, Difin, Warszawa 2008, s. 48

  7. Z. Dobosiewicz: Podstawy bankowo艣ci, PWN, Warszawa 2008, s. 54.

  8. Z. Dobosiewicz: Wprowadzenie do finans贸w i bankowo艣ci, PWN, Warszawa 2009, s. 29.

  9. Op. cit., s. 32

  10. A. Jezierski: Dzieje bankowo艣ci polskiej do 1914 r. w zarysie, 鈥濫konomia鈥 2001, nr 1.

  11. K. Filipow (red): Pieni膮dz i banki - wsp贸lnota dziej贸w, PWE, Warszawa 2002

  12. L. Kokoci艅ski: Pocz膮tki kredytu i bankowo艣ci w Polsce w XIV - XVIII w., [w:] Pieni膮dz i banki (tezauryzacja, obieg pieni臋偶ny, bankowo艣膰), red. K. Filipow, Difin, Warszawa 2002, s. 211.

  13. A. Peretz: Finansjera warszawska (1870 - 1925), Wydawn. TRO, Warszawa 2008, s. 143

  14. S. Flejterski, B. 艢wiecka: Elementy finans贸w i bankowo艣ci, CeDeWu, Warszawa 2007, s. 54.

  15. H.E. B疟schgen: Przedsi臋biorstwo bankowe, Poltext, Warszawa 1997, s. 34.聽

  16. J.K. Solarz, Koncepcje rozwoju system贸w bankowych, wyd.Narodowy Bank Polski 鈥Departament Analiz i Bada艅, Warszawa 1996, s. 29

  17. J.K. Solarz, Koncepcje rozwoju system贸w bankowych, wyd.Narodowy Bank Polski 鈥Departament Analiz i Bada艅, Warszawa 1996, s. 33

  18. J.K. Solarz, Koncepcje rozwoju system贸w bankowych, wyd.Narodowy Bank Polski 鈥Departament Analiz i Bada艅, Warszawa 1996, s. 35.

  19. J.K. Solarz, Koncepcje rozwoju system贸w bankowych, wyd.Narodowy Bank Polski 鈥Departament Analiz i Bada艅, Warszawa 1996, s. 41.

  20. J.K. Solarz, Koncepcje rozwoju system贸w bankowych, wyd.Narodowy Bank Polski 鈥Departament Analiz i Bada艅, Warszawa 1996, s. 48

  21. J.K. Solarz, Koncepcje rozwoju system贸w bankowych, wyd.Narodowy Bank Polski 鈥Departament Analiz i Bada艅, Warszawa 1996, s. 52.

  22. W. Przybylska-Kapu艣ci艅ska聽Studia z bankowo艣ci centralnej i polityki pieni臋偶nej, Difin, Warszawa 2009, s. 18.

  23. W. Przybylska-Kapu艣ci艅ska聽Studia z bankowo艣ci centralnej i polityki pieni臋偶nej, Difin, Warszawa 2009, s. 23-24.

  24. W. Przybylska-Kapu艣ci艅ska聽Studia z bankowo艣ci centralnej i polityki pieni臋偶nej, Difin, Warszawa 2009, s. 28.

  25. Dekret z grudnia 1918 r. Dziennik Praw 1918, nr 19, poz. 56.

  26. E. Czapska: Polska Krajowa Kasa Po偶yczkowa. 鈥濨ank i Kredyt鈥 nr 5-6/1988, s. 27

  27. W. Grabski: Dwa lata pracy u podstaw pa艅stwowo艣ci naszej (1924-1925). Warszawa - Rzesz贸w 2003, s. 70

  28. Dz.U. 1924, nr 4, poz. 28.

  29. Punkt 12b ustawy; Dz.U. 1924, nr 4, poz. 28.

  30. A. Jezierski, C. Leszczy艅ska: Bank Polski SA 1924 - 1951. NBP, Warszawa 1994, s. 23-24.

  31. E. Czapska: Polska Krajowa Kasa Po偶yczkowa. 鈥濨ank i Kredyt鈥 nr 5-6/1988, s. 31.

  32. Morawski W., Od marki do z艂otego. Historia finans贸w Drugiej Rzeczypospolitej, Difin, Warszawa 2008, s. 81

  33. C. Leszczy艅ska: Rzut oka na dzieje Banku Centralnego w Polsce, CeDeWu, Warszawa 1999.

  34. Z. Landau: Polityka walutowa rz.du polskiego w latach 1936 脨 1939. 鈥濸rzegl膮d Historyczny鈥, 1986, tom LXXVII, z. 2, s. 270.

  35. Komunikat tej tre艣ci ukaza艂 si臋 w Monitorze Polskim z 27 kwietnia 1934 roku.

  36. C. Leszczy艅ska: Rzut oka na dzieje Banku Centralnego w Polsce, CeDeWu, Warszawa 1999.

  37. Dz.U. 1945, nr 4, poz. 14.

  38. J. Basta: Bankowo艣膰 prywatna na ziemiach polskich do 1948 r. Narodziny, rozw贸j sieci bankowej i spu艣cizna 藕r贸d艂owa, 鈥濼eki Archiwalne鈥 2001

  39. W. Rojek: Odyseja skarbu Rzeczypospolitej. Losy z艂ota Banku Polskiego 1939 - 1950. Wydawnictwo Literackie, Krak贸w 2000, s. 48.

  40. Tam偶e s. 56

  41. Dz.U. 1948, nr 52, poz. 412.

  42. M. Jakubek: Prawo Bankowe. Ustawa o Narodowym Banku Polskim. Przepisy zwi.zkowe. Lublin 1993.

  43. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, art. 227.

  44. Traktat ustanawiaj膮cy Wsp贸lnot臋 Europejsk膮 artyku艂 105 ust臋p 1 http://libr.sejm.gov.pl/oide/dokumenty/traktaty/Traktat_amsterdamski_PL_19.pdf

  45. Traktat ustanawiaj膮cy Wsp贸lnot臋 Europejsk膮 artyku艂 108 http://libr.sejm.gov.pl/oide/dokumenty/traktaty/Traktat_amsterdamski_PL_19.pdf

  46. Traktat ustanawiaj膮cy Wsp贸lnot臋 Europejsk膮 artyku艂 112 http://libr.sejm.gov.pl/oide/dokumenty/traktaty/Traktat_amsterdamski_PL_19.pdf

  47. Europejski System Bank贸w Centralnych, NBP, Warszawa 2004, www. ecb.int.

  48. 聽W. L. Jaworski i Z. Zawadzka (red.): Bankowo艣膰 鈥 podr臋cznik akademicki, wyd. Poltext, Warszawa 2002, s. 114.

  49. W. L. Jaworski (red.): Wsp贸艂czesny bank, wyd. Poltext, Warszawa 2002, s.141.

  50. W. L. Jaworski i Z. Zawadzka (red.): Bankowo艣膰 鈥 podr臋cznik akademicki, wyd. Poltext, Warszawa 2002, s. 117.

  51. W. L. Jaworski (red.): Wsp贸艂czesny bank, wyd. Poltext, Warszawa 2002, s. 64

  52. W. Baka W: Bankowo艣膰 europejska, PWN, Warszawa 2005

  53. J. Basta: 殴r贸d艂a do dziej贸w bankowo艣ci w archiwach Polski po艂udniowo-wschodniej, Archeion, 1999, s. 29.

  54. Op. cit., s. 33.

  55. Op. cit. s. 41.

  56. F. Skalniak: Zarys polskiej sp贸艂dzielczo艣ci kredytowej, CeDeWu, Warszawa 2002, s. 52

  57. G. Zamoyski: Banki pa艅stwowe, komunalne kasy oszcz臋dno艣ci i ich spu艣cizna aktowa w archiwach polskich, 鈥濼eki Archiwalne鈥 2001

  58. J. Harasim: Bankowo艣膰 detaliczna w Polsce, CeDeWu, Warszawa 2009, s. 33.

  59. S. Flejterski, B. 艢wiecka: Elementy finans贸w i bankowo艣ci, CeDeWu, Warszawa 2008, s. 132.


Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
Praca lic Zarys rozwoju?nkowo艣ci w Polsce
praca lic zatrudnienie niepe艂nosprawnych w Polsce 2
praca-magisterska-Centra logistyczne w Polsce i perspektywy ich rozwoju, logistyka
Zarys rozwoju turystyki w Polsce
Wybory Samorz膮dowe w Polsce na przyk艂adzie powiatu Praca lic
Problemy zr贸wnowa偶onego rozwoju w Polsce i Unii Europejskiej
EDYTORSTWO NAUKOWE I JEGO ROZW脫J W POLSCE
Praca lic, misja i strategia banku
Praca lic MSP
Praca lic, kredyty z EBOi R
Zarys rozwoju polityki celnej
Konspekt lic - new, prace na studia, prace dyplomowe, praca lic
1.-Zarys-rozwoju-socjologii-wychowania-i-edukacji., 1
praca lic 1 3
strona tytu艂owa pracy, prace na studia, prace dyplomowe, praca lic
Praca lic. REKLAMA INTERNETOWA JAKO INSTRUMENT MARKETINGU, Marketing

wi臋cej podobnych podstron