Zagadnienia na koło z makroekonomii
MAKROEKONOMIA- zajmuje się gospodarką jako całością. Typowe problemy makroekonomiczne to : dochód narodowy, bezrobocie, inflacja, wzrost gospodarczy, handel zagraniczny.
Przedmiotem zainteresowania makroekonomii są tzw. Makro wielkości gospodarcze:
Produkcja
Zatrudnienie
Inwestycje
Poziom cen
Makro wielkości- wielkości gospodarcze, które są miarami zjawisk i procesów w skali całej gospodarki.
Agregacja zmiennych- łączenie wielkości mikroekonomicznych w celu uzyskania makro wielkości.
Zmienne w postaci zasobów (np. zatrudnienie , określają nagromadzony stan jakiejś wielkości w określonym momencie) i strumieni ( np. dochody, ukazują pewne wartości ekonomiczne, w określonym momencie w czasie)
Wartości nominalne i realne, deflatory.
Wartość realna, wartość danego dobra, usługi lub innej rzeczy wyrażona najczęściej w pieniądzu, wyznaczona przez ceny i uwzględniająca wpływ czynników zewnętrznych, np. inflacji.
Wartość nominalna, wartość danego dobra, usługi lub innej rzeczy wyrażona najczęściej w pieniądzu i wyznaczana przez ceny bieżące, bez uwzględnienia wpływu innych czynników, np. inflacji.
Deflator- wskaźnik zmian ogólnego poziomu cen wszystkich dóbr i usług. Jest to określony w procentach stosunek produktu narodowego brutto wyrażonego w cenach bieżących do produktu narodowego brutto wyrażonego w cenach stałych. Stanowi miernik inflacji w danym okresie.
Deflowanie- polega na podzieleniu nominalnej produkcji w cenach bieżących, wytworzonej w końcowym roku badanego okresu, przez indeks ogólnego poziomu cen, wyrażający wzrost cen w okresie badanym. (indeks pełni rolę deflatora)
RUCH OKRĘŻNY DÓBR I PŁATNOŚCI W GOSPODARCE
Odpływy – oszczędności (s), podatki (T) , import (Im).
Dopływy- inwestycje (I), wydatki rządowe (G), eksport ( Ex)
Odpływy = dopływy, S+T+Im = I+G+EX
Założenia :
Gospodarka zamknięta ( bez eksportu i importu), w której nie funkcjonuje państwo, a jedynie gospodarstwo domowe i przedsiębiorstwo.
Gospodarstwo domowe występuję zarówno w roli właścicieli czynników produkcji jak i nabywców dóbr i usług , przeznaczających całe swoje dochody na wydatki bieżące
Przedsiębiorstwa pełniące funkcje pracodawców i producentów przeznaczają całe swoje dochody na zakup czynników produkcji.
Muszą występować II grupy podmiotów gospodarczych
Cała produkcja firm skierowana jest do gospodarstw domowych
Całość dochodów przedsiębiorstw przeznaczona jest na konsumpcję.
PKB, PNB, PNN
PKB- Produkt Krajowy Brutto
Jest to miara całkowitej produkcji, wytworzonej na terytorium danego kraju niezależnie od własności czynników produkcji.
PKB= C+I+G+X ( w ujęciu wydatkowym)
C- wydatki konsumpcyjne
I-Wydatki inwestycyjne
G- wydatki rządowe
X- eksport netto (Ex- Im)
Ex- wydatki eksportowe
Im- wydatki na import
Metody obliczania PKB:
Sumowanie produktów (sumowanie wartości dodanej w procesie produkcji)
PKB= Σ wartości dodanych.
Sumowanie wydatków na dobrach finalne
PKB= c+I+g+Ex-Im
Sumowanie dochodów czynników produkcji
PKB= Σ dochodów czynników produkcji (pracy, kapitału, ziemi)
Gospodarstwo kraju x
Rolnik- producent I- 2000 zł
Młyn- producent II- 4000zł
Piekarnia- producent III- 7000 zł
Wartość dodanych- przyrost wartości produktu w procesie produkcji.
Rodzaje PKB:
PKB w cenach rynkowych- wartość produkcji wraz z podatkami pośrednimi
PKB= C+ I + G+ X
PKB w cenach bazowych- - w cenach czynników produkcji. Wartość produkcji pomniejszona o podatki pośrednie ( VAT, akcyza) powiększona o subsydia. PKB w cenach bazowych= PKB w cenach rynkowych- podatki pośrednie+ subsydia= Σ dochodów czynników produkcji.
Produkty finalne- to dobra i usługi nabywane przez ostatecznego użytkownika. W ich skład wchodzą dobra i usługi konsumpcyjne nabywane przez gospodarstwa domowe oraz dobra i usługi inwestycyjne nabywane przez przedsiębiorstwa.
Wartość dodana- to przyrost wartości produktów, będący rezultatem danego procesu produkcji. Obliczamy ją za pomocą odjęcia od wartości dóbr sumy kosztów wytworzenia
PKB per capita- wielkość PKB na 1 mieszkańca
Wady PKB:
Nie uwzględnia pozaprodukcyjnych aspektów życia ludzi ( korzyści z czasu wolnego, wartości dóbr publicznych)
Nie uwzględnia negatywnych skutków produkcji tj. zanieczyszczenia środowiska, wzrost poziomu hałasu, rozwój chorób cywilizacyjnych.
Nie uwzględnia działalności nierejestrowanej ( tzw. Szarej strefy w gospodarce).
PNB- Produkt Narodowy Brutto
Miara całkowitych dochodów osiąganych przez obywateli danego kraju, niezależnie od miejsca świadczenia usług czynników produkcji.
PNB= PKB + dochody netto z tytułu własności za granicą.
Rodzaje PNB:
PNB realny- PNB skorygowany o skutki zmian cen ( inflacje)
PNB nominalny- PNB w cenach bieżących
PNN- Produkt Narodowy Netto ( Dochód Narodowy)
To PNB pomniejszony o amortyzację
Amortyzacja- koszt ekonomicznego zużycia kapitału
Inwestycje netto= Inwestycje brutto- amortyzacja
PNN= PNB- amortyzacja
Rozporządzalne dochody osobiste - to dochody osobiste pomniejszone o podatki bezpośrednie płacone przez gospodarstwa domowe i powiększone o otrzymane płatności transferowe (np. emerytury, zasiłki). RDO informuje o tym, ile gospodarstwa domowe mogą przeznaczyć na wydatki i oszczędności.
Produkcja potencjalna i faktyczna
Determinanty dochodu narodowego :
Produkcja potencjalna- produkcja, która wytwarzałaby gospodarką , gdyby wszystkie czynniki produkcji były w pełni i racjonalnie wykorzystane.
Produkcja faktyczna- produkcja rzeczywiście wytwarzana w gospodarce.
Agregatowy popyt i podaż
AGREGATOWY POPYT (APp)- łączna ilość towarów i usług, na które istnieje zapotrzebowanie w gospodarce. Zależy głównie od ogólnego poziomu cen ( od wysokości dochodów)
AGREGATOWA PODAŻ ( APd)- łączna ilość towarów i usług, jaką producenci są w stanie dostarczyć na rynek. Zależy głównie od zasobów czynników produkcji, efektywności ich wykorzystania oraz od ogólnego poziomu cen i od kosztów produkcji.
KRZYWA AGREGATOWA POPYTU- ukazuje zależność agregatowego popytu od ogólnego poziomu cen towarów . określa łączne ilości towarów jakie nabywcy decydują się zakupić przy poszczególnych poziomach cen.
KRZYWA AGREGATOWEJ PODAŻY- określa zależności agregatowej podaży od ogólnego poziomu cen . określa łączne ilości towarów, jakie producenci decydują się wytworzyć i dostarczyć na rynek przy różnych poziomach cen.
PODEJŚCIE PODAŻOWE I POPYTOWE:
PODAŻOWE (KLASYCZNE)- determinantów dochodu narodowego upatruje się w czynnikach określających podaż (zasoby czynników produkcji i efektywność ich wykorzystania)
POPYTOWE (KEYNESOWSKIE)- dochód narodowy jest zdeterminowany przez czynniki produkcji.
MODELE :
KLASYCZNY- (NEOKLASYCZNY)- produkcja potencjalna przy pełnym wykorzystaniu czynników produkcji, giętkość cen i płac, analiza długookresowa
KEYNESOWSKI (J.M. KEYNES)- produkcja zdeterminowana przez popyt, sztywność cen i płac, analiza krótkookresowa, rezerwy czynników wytwórczych.
Popyt globalny i jego składniki
Popyt globalny - to suma, którą przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe planują wydać na dobra i usługi przy różnej wielkości dochodu . Gospodarstwa domowe przeznaczają swoje dochody na zakup dóbr i usług konsumpcyjnych. Natomiast przedsiębiorstwa dokonują zakupów inwestycyjnych. Popyt globalny składa się z dwóch części, a mianowicie popytu konsumpcyjnego i popytu inwestycyjnego. Używając symboli strukturę popytu globalnego można przedstawić następująco:
AD = C + I
gdzie: AD – popyt globalny; C – popyt konsumpcyjny; I – popyt inwestycyjny.
.
7. Mnożnik i jego rodzaje
Mnożnik- to stosunek zmiany wielkości produkcji w punkcie równowagi do powodującej ją zmiany w wydatkach autonomicznych . Mnożnik informuje jak zmieni się produkcja w wyniku zmiany popytu globalnego.
M= 1/ 1-KSK
ΔY=1/ 1-Ksk*ΔI,
Gdzie ΔY- przyrost dochodu narodowego,
ΔI- przyrost autonomicznych wydatków inwestycyjnych
Ksk- krańcowa skłonność do konsumpcji
Mi=1/1-Ksk
ΔY= mi*ΔI
Przyrost dochodu narodowego jest równy pierwotnemu przyrostowi inwestycji przemnożonemu przez pewną wielokrotność (mi). Wielokrotność ta to mnożnik inwestycyjny.
MNOŻNIK INWESTYCYJNY- informuje jak zmienia się dochód narodowy pod wpływem zmian autonomicznych wydatków inwestycyjnych. Mnożnik zawsze jest większy od 1, gdy mi= 3, to przyrost wydatków inwestycyjnych o 1000 spowoduje wzrost dochodu narodowego o 3000.
Wysokość mnożnika zależy od krańcowej skłonności do konsumpcji, im jest ona wyższa tym mnożnik też jest wyższy. Mnożnik jest odwrotnością krańcowej skłonności do oszczędzania. Im ta skłonność jest wyższa, to mnożnik jest niższy.
Korzystając z warunku równowagi, możemy wyznaczyć poziom dochodu narodowego ( w stanie równowagi, czyli wtedy gdy agregatowy popyt jest równy produkcji)
ΔY= ΔAPp, zmiany dochodu narodowego są równie zmianie agregatowego popytu
MNOŻNIK KONSUMPCYJNY- JETS ANALOGICZNY DO MNOŻNIKA INWESTYCYJNEGO, LECZ W MIEJSCE PRZYROSTU AUTONOMICZNYCH WYDATKÓW INWESTYCYJNYCH, MUSIMY WPISAC WYDATKI KONSUMPCYJNE ΔCa
ΔY= 1/ 1- Ksk* ΔCa
Jak zmienia się dochód na wskutek zmiany mnożnika o jednostkę
Mi= ΔY//ΔJ= ΔY=mi=ΔJ
mi>1 mi= Δ//1-KSK Im wyższy KSK tym mnożnik mniejszy
my= ΔY//Δc
mex= ΔY//ΔEx
mg= ΔY//ΔG
m= 1//1-KSK
m’= 1// 1- (1-t)KSK
m’’= 1//1- (1-t)KSK+KSI
Paradoks zapobiegliwości
Paradoks zapobiegliwości wpisuje się w nurt ekonomii keynsowskiej. Zakładamy, że gospodarstwa domowe przeznaczają swoje dochody rozporządzalne na konsumpcję lub na oszczędności. Funkcja konsumpcji opisana jest wzorem:
C = a + cYD
C – konsumpcja
a – konsumpcja autonomiczna
c – krańcowa skłonność do konsumpcji
Zaś funkcja oszczędności:
S = -a + sYD
S – oszczędności
a - konsumpcja autonomiczna
s – krańcowa skłonność do oszczędzania
(zobacz popyt globalny !)
Wzrost popytu konsumpcyjnego powoduje więc również wzrost popytu zagregowanego (na wykresie jest to równoległe przesunięcie funkcji popytu globalnego w górę). Zmienia się również punkt przecięcia funkcji popytu globalnego z linią 45°, wyznaczający wielkość produkcji i dochód zapewniający równowagę na rynku dóbr. W rezultacie działania mechanizmu mnożnikowego, zmiana poziomu dochodu i produkcji w punkcie równowagi będzie większa niż zmiana konsumpcji autonomicznej.
Zmiana rozmiarów oszczędności planowanych przez gospodarstwa domowe przy każdym poziomie dochodu prowadzi do zmiany wielkości dochodu zapewniającego równowagę. Oszczędności w punkcie równowagi nie ulegają jednak zmianie, ponieważ muszą one być równe inwestycjom, które jako autonomiczny składnik popytu globalnego nie ulegają zmianie (pamiętajmy, że warunek równowagi w gospodarce zamkniętej bez udziału państwa to inwestycje = oszczędności)
Mnożnik zrównoważonego budżetu - to mechanizm polegający na tym, że wzrost wydatków państwa, któremu towarzyszy taki sam wzrost podatków, powoduje zwiększenie produkcji. mnożnik jest równy dokładnie 1 ten nazywany jest mnożnikiem zrównoważonego budżetu, gdyż zmiana wydatków rządowych ( finansowanych z budżetu) jest w pełni skompensowana zmianą wpływów budżetowych z podatków. ∆Y = ∆Ga ( 1 – Ksk ) : 1- Ksk = ∆Ga = ∆T
Mnożnik podatkowy- określa wpływy zmian podatków autonomicznych na zmianę dochodu narodowego.
Mnożnik wydatków rządowych – zmiany dochodu narodowego przy przechodzeniu od jednego stanu równowagi do drugiego muszą być równe zmianie agregatowego popytu.
EKSPORT NETTO- NADWYŻKA EKSPORTU NAD IMPORTEM
KRAŃCOWA SKŁONNOŚĆ DO IMPORTU – wskazuje jak zmienia się import towaru pod wpływem zmian dochodu narodowego.
Funkcja konsumpcji- popyt konsumpcyjny
Dochody gospodarstw domowych (Y) mogą być przeznaczone na wydatki konsumpcyjne © lub na oszczędności (s).
Im większe wydatki konsumpcyjne, tym mniejsze oszczędności i odwrotnie.
Y= c+S
Determinanty wysokości wydatków konsumpcyjnych :
Wysokość dochodów
Wielkość nagromadzonego majątku
Hipotezy dochodu:
Hipoteza dochodu absolutnego- wielkość wydatków konsumpcyjnych zależy do poziomu bieżących dochodów uzyskiwanych przez gospodarstwa domowe (gdy dochody wzrastają, wydatki konsumpcyjne też, a ich udział w dochodzie jets cora zmniejszy)
Hipoteza dochodu relatywnego- wysokość wydatków konsumpcyjnych poszczególnych osób zależy od standardy życia ich znajomych i sąsiadów. Chęć utrzymania standardu konsumpcji na poziomi standardu swojego otoczenia.
Hipoteza dochodu permanentnego- wydatki konsumpcyjne zależą nie od dochodu bieżącego, lecz od tzw. Dochodu permanentnego- przeciętnego dochodu, jaki jednostka spodziewa się uzyskać w ciągu całego życia.
Wzrost wartości realnej majątku posiadanego przez gosp. Dom. Powoduje wzrost wydatków konsumpcyjnych, spadek- zmniejszenie tych wydatków. Zmaina wydatków konsumpcyjnych spowodowana zmianą realnej wartości majatku to efekt majątkowy ( efekt bogactwa)
APp= c+J+G+X- popyt globalny
c- konsumpcja,
J- inwestycje
G- popyt państwowy
X- export netto= export- import
Funkcja konsumpcji
Funkcja konsumpcji wprowadzona została do badań makroekonomicznych przez Keynesa
opisuje popyt konsumpcyjny wszystkich gospodarstw domowych
oparta jest na zasadzie im większy jest dochód rozporządzalny tym większa jest konsumpcja
Konsumpcja stanowi około 2/3 wszystkich wydatków a jej reakcja na zmiany dochodu jest kluczowym elementem analizy makroekonomicznej
Konsument jest istotą bardziej złożoną podejmowane przez niego decyzje konsumpcyjne nie zależą wyłącznie od rozmiaru dochodu rozporządzalnego (jak zakłada model keynesowski). Na jego decyzje silny wpływ wywierają także oczekiwania co do przyszłego dochodu, stanu koniunktury, czy sam wiek konsumenta.
Postać algebraiczna funkcji konsumpcji:
C = a + b Yd
a - konsumpcja autonomiczna, konsumpcja niezależna od dochodu, współczynnik stały a > 0
b - krańcowa skłonność do konsumpcji pokazuje jaka część przyrostu dochodu rozporządzalnego przeznaczana jest na konsumpcję 1 > b > 0
punkt, w którym linia konsumpcji przecina oś pionową odpowiada współczynnikowi a, pokazuje on wartość konsumpcji przy dochodzie rozporządzalnym równym 0.
nachylenie funkcji konsumpcji mówi nam o ile wzrośnie konsumpcja wraz ze wzrostem dochodu o jednostkę. Nachylenie linii wyraża współczynnik b.
Skłonność do konsumpcji – skłonność gospodarstw domowych do wydawania dochodów na konsumpcję, wyraża jaką część dochodu ludzie przeznaczają na konsumpcję.
Krańcowa skłonność do konsumpcji – określa jaką część dodatkowej jednostki dochodu przeznaczamy na konsumpcję.
Δ€C
MPC = = b = ksk
Δ€Y
Przeciętna skłonność do konsumpcji – określa jaką część dochodu przeznaczamy na konsumpcję.
C a + b Y
APC = =
Y Y
Popyt konsumpcyjny- to część popytu globalnego za którym stoją gospodarstwa domowe ( wszystkie). Im wyższy dochód tym większa konsumpcja.
Ca- taka konsumpcja która istnieje nawet przy zerowym dochodzie ( z oszczędności)
C- zmiana nachylenia decyduje o tym KSK- krańcowa skłonność do konsumpcji.
KSK= Δc//ΔY- decyduje jak zmienia się konsumpcja przy zmianie dochodu.
0<KSK<1,
Y- dochód = C+ S- suma konsumpcji oszczędności
Krańcowa Skłonność do oszczędzania- KSO
KSK+ KSO= 1
G’- gospodarka, w której KSK jest niski
Im C jest bardziej stroma tym KSK jest wyższa.
C= Ca- konsumpcja autonomiczna + KSK* Y (dochód narodowy)
Funkcja oszczędności= S- oszczędności
S= - Ca+ KSO*Y
Funkcja oszczędności – obrazuje zamierzone oszczędności przy każdym poziomie dochodów rozporządzalnych.
Oszczędności- nieskonsumowana część dochodu rozporządzalnego,
KSK +KSO= 1,
Popyt inwestycyjny- planowane przez przedsiębiorstwa powiększanie zasobów kapitału trwałego (fabryki, maszyny) oraz stanów zapasów. Popyt inwestycyjny ma charakter autonomiczny tzn. że inwestycje w każdym momencie są wielkością stałą .
Wpływ państw na konsumpcję
Yd= Y- (T+B)
T- B= NT- podatki netto
Nr= TY
Yd= (1-t)Y- dochód rozporządzalny jest mniejszy od dochodów narodowych o wartości podatków.
Yd- dochód rozporządzalny
B- transfery
T- stopa % netto
r- podatki
Wpływ handlu zagranicznego na konsumpcję dóbr krajowych
X= Xx- Im
0<KSK<1
C” = Ca+ [ (1-t) KSK- KSI]*Y
C’= Ca+ (1-t)KSK*Y
C= Ca+ KSK*Y
C= 10+ 0,9*Y
KSI= 10%
T=20%
C”= 10+ [(1-o,2)* 0,9- 0,1]= 10+0,62Y
C,Im- zależne od poziomu dochodów
Ca,J,G,E- w okresie krótkim niezależne od dochodów
Krótkookresowa równowaga gospodarcza
Równowaga na rynku towarów- oznacza sytuację, w której nabywcy chcą kupić dokładnie taką samą ilość towarów jaką się w gospodarce wytwarza. W sytuacji równowagi łączne zamierzone (planowane) wydatki na towary są równe wartości produkcji tych towarów. Planowane wydatki nie są zawsze równe produkcji towarów. Wydatki te mogą być większe lub mniejsze. W obydwu przypadkach dochodzi do stanu nierównowagi.
Nierównowaga – pojawia się gdy zamierzone (planowane) wydatki na towary nie są równe produkcji tych towarów.
Krótkookresowa równowaga gospodarcza-
Y- podaż, produkcja,
Y=APp- stan krótkookresowy rozwoju gospodarczego
APp= C+J
Y=c+J
C+J= C+s (redukują się C)
J=S
Równowaga w uproszczonym modelu gospodarki
Y= APp Y+C+J APp= C+J
Wpływ pańśtwa na równowagę gospodarczą
Równowaga w gospodarce otwartej
Zmiany stanu równowagii:
Składniki autonomiczne A{C,J,G,EX} mogą rosnąć lub spaść
Podaż pieniądza
Podaż pieniądza- jego ilość wprowadzona do gospodarki, podlega regulacji państwa. Państwo ma istotny wpływ za pośrednictwem Banku Centralnego oraz różnych agend i instytucji rządowych na wielkość emisji pieniądza, formy oraz cele.
Podaż pieniądza= gotówka w obiegu + wkłady na żądanie (depozyty a’vista)
M= Mkp* Bm , Mkp>1
Mkp= mnożnik kreacji pieniadza informuje o tym, jak zmienia się podaż pieniądza na skutek zmiany bazy monetarnej o jednostkę.
Bm- baza monetarna ( gotówka w obiegu+ rezerwy gotówkoe sektora bankowego.
Mkp= M/Bm
Mkp- zależy od stopy rezerw sektora pozabankowego oraz stopy rezerw sektora bankowego.
Mkp= (Cp+1)//(Cp+Cb)
Gdzie: Cp- stopa rezerw gotówkowych sektora poza bankowego
Cb- =||= sektora bankowego.
Im wyższe Cp, Cb tym niższa wartość mnożnika kreacji pieniądza i vice versa.
Determinanty podaży pieniądza:
PP zależy wprost proporcjonalnie od bazy monetarnej, przy czym na jej wielkość ma wpływ bank centralny.
Zależy od stopy ubytku gotówki z systemu bankowego, która jest poza kontrolą Banku Centralnego i zależy od zwyczajów lundości.
Wysokości stopy rezerw obowiązkowych, znajduje się ona pod kontrolą Banku Centralnego, zwiększenie tej stopy ogranicza możliwość kreacji pieniądza i zmniejsza jego podaż.
Od stopy procentowej , im wyższa stopa tym wyższe sa dla banku koszty utrzymania rezerw i większa podaż pieniądza.
Popyt na pieniądz
To ilość pieniądza na jaką istnieje zapotrzebowanie zgłaszane przez podmioty gospodarcze
Motywy utrzymania pieniądza ( Keynes)
Motyw transakcyjny- wiąże się z posiadaniem pieniądza w celu realizacji przewidywanych zakupów towarów i usług,
Motyw przezornościowy – wiąże się z posiadaniem pieniądza w celu realizacji nieprzewidzianych zakupów towarów i usług.
Motyw spekulacyjny- wiąże się z posiadaniem pieniądza w nadziei na przyszłe dochody wynikające ze spadku cen alternatywnych w stosunku do pieniądza
Wyróżniamy nominalny i realny popyt na pieniądz.
Nominalny popyt na pieniądz - popyt na pieniądz wyrażony w bieżących jednostkach pieniężnych
Ln= f(P,Y,r).
Ln- nominalny popyt na pieniądz
p-poziom cen
y-realny dochód narodowy
r-stopa %
Realny popyt na pieniądz- to popyt na realne zasoby pieniądza, czyli zasoby nominalne odniesione do średniego poziomu cen,
Lr= Ln//P Ln= f( Y,r,KTR)
Lr- realny popyt na pieniądz, Y- realny dochód narodowy, r-stopa %, KTR- koszty transakcyjne związane z zmianą pieniądza na inne aktywa. P- poziom cen w gospodarce.
Funkcje Banku Centralnego :
Bank Banków – ma pozycje nadrzędną w stosunku do innych banków, wpływa na ich działalność , zaopatruje inne banki w pieniądz.
Bank państwa- prowadzi rozliczenia z rządem, obsługuje budżet państwa.
Emitent pieniądza- posiada monopol na emisję pieniądza gotówkowego
Ostatnia instancja kredytowa- wspomaga pożyczkami banki oraz inne instytucje finansowe
Realizacja polityki pieniężnej państwa (wpływa na podaż pieniądza., reguluje podaż pieniądza i kredytu w gospodarce)
Bank centralny, naczelna instytucja systemu bankowego każdego kraju.
Budżet, funkcje, zasady.
Budżet- roczny plan finansowy dot. Dochodów i wydatków państwa.
Funkcje budżetu :
Fiskalna- gromadzenie dochodów i ich wydatkowanie
Redystrybucyjna- dokonywanie zmian w podziale dochodu narodowego
Stymulacyjna- oddziaływanie za pomocą dochodów i wydatków na życie gospodarcze i społeczne
Alokacyjna- umożliwia dokonywanie zmian struktury wytworzonego dochodu narodowego
Zakres budżetu:
Budżet państwa składa się z :
Dochodów i wydatków administracji centralnej (budżet centralny)
Dochodów i wydatków władz lokalnych (budżety lokalne)
Dochodów i wydatków systemu ubezpieczeń społecznych
Zasady polityki budżetowej:
Zasada rocznego budżetowania (zasada roczności)- plan dochodów i wydatków budżetowych obejmujących 1 rok.
Zasada zupełności- budżet obejmuje wszystkie dochody i wydatki państwa
Zasada jedności formalnej- budżet państwa powinien tworzyć jedną całość, wszystkie wydatki i dochody państwa powinny być ujęte w jednym zestawieniu.
Zasada jawności- budżet powinien być podany do publicznej wiadomości
Zasada równowagi budżetowej- polega na dążeniu, aby dochody z podatków i innych źródeł napływające do budżetu centralnego były wystarczające do pokrycia płatności np. płatności transferowych
Dochody budżetu :
Podatki – przymusowe, bezzwrotne i nieodpłatne świadczenia pieniężne pobierane przez państwo. Wyróżnia się podatki:
Dochodowe- obowiązkowe świadczenie osoby fizycznej lub osoby prawnej na rzecz państwa, zależne od dochodu i wykorzystanych odliczeń.
Konsumpcyjne- Jest podatkiem, który określa się z punktu widzenia źródła poboru podatku. Podatnikami są jednostki gospodarcze, dokonujące obrót towarami i usługami, ale cały ciężar tego podatku ponosi finalny nabywca tych towarów i usług – czyli gospodarstwo domowe. W Polsce istnieją dwa rodzaje podatków konsumpcyjnych: Podatek od towarów i usług VAT Podatek akcyzowy. Podatek VAT jest najbardziej wydajny, ze względu na swoją powszechność, gdyż dotyczy większości towarów i usług, oraz dlatego, iż nasza stawka podatkowa jest jedną z najwyższych w krajach Europy, a nawet na Świecie i obecnie wynosi 23%.
Majątkowe- podatek nakładany na wielkość majątku podatnika, obliczany od bogactwa właściciela mierzonego w nieruchomościach, ziemi, biżuterii, dziełach sztuki itd. Podstawowym rodzajem podatku majątkowego jest podatek od spadku.
Bezpośrednie- typ podatków, których zasadniczą cechą w intencji ustawodawcy jest jedność podmiotu opłacającego ten podatek i ponoszącego jego faktyczny ciężar ekonomiczny.
Pośrednie- typ podatków, których konstrukcja rozdziela podmiot gospodarczy zobowiązany do ich naliczenia i zapłacenia od podmiotu, który ponosi ich faktyczny ciężar ekonomiczny
Proporcjonalne- jeżeli wszyscy podatnicy płacą ten sam odsetek swoich dochodów (wydatków lub majątku) w postaci podatku; podatek od zysków spółek jest przykładem podatku proporcjonalnego,
Progresywne- jeżeli osoby z wyższymi dochodami płacą jako podatek większy procent swoich dochodów; dochód podlegający opodatkowaniu przedstawiony jest w formie przedziałów: im wyższy przedział wartości tym wyższa stawka podatkowa
Cła- forma podatku, nakładanego przez państwo na towary przywożone z zagranicy (cło importowe), wywożone za granicę (cło eksportowe) lub (do 1921, kiedy zostało zabronione przez Konwencję Brukselską) przewożone przez terytorium danego kraju (cło przewozowe).
W zależności od celów polityki handlowej wyróżnia się cła:
1) prohibicyjne - zahamowanie importu określonych towarów,
2) protekcyjne - ochrona interesów rodzimych producentów,
3) reglamentacyjne - regulujące kierunki i strukturę handlu zagranicznego.
Wykaz grup towarowych objętych cłem i wysokość stawek celnych zawiera taryfa celna. Integracja gospodarcza i polityczna państw zrzeszonych w różnych organizacjach międzynarodowych sprzyja obniżaniu, a nawet całkowitej eliminacji ceł (Unia celna, Układ Ogólny w Sprawie Taryf Celnych i Handlu GATT, Światowa Organizacja Handlu (WTO)).
Składki na ubezpieczenia społeczne- Są to świadczenia pieniężne, przymusowe, celowe, podstawowy przychód Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z którego finansowane są wypłaty świadczeń, m.in. emerytury, renty, zasiłki. Z uwagi na to, że ubezpieczenia społeczne obejmują: ubezpieczenie emerytalne, ubezpieczenia rentowe, ubezpieczenie w razie choroby i macierzyństwa (chorobowe), ubezpieczenie z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (wypadkowe), wyróżnia się składki na takie ubezpieczenia.
Dochody ze sprzedaży majątku państwowego (prywatyzacja- akt przekazania prywatnemu właścicielowi państwowego mienia. Prywatyzacja może się odbywać poprzez uwłaszczenie lub sprzedaż.)
Różnego rodzaju opłaty
Deficyt budżetowy- nadwyżka wydatków budżetowych nad dochodami.
Dług publiczny- finansowe zobowiązanie państwa z tytułu zaciąganych pożyczek. Struktura długu publicznego : dług publiczny krajowy i zagraniczny) Następstwem są rosnące koszty obsługi długu, utrata wiarygodności finansowej kraju, bankructwo kraju.
Polityka fiskalna i pieniężna
Polityka fiskalna (podatkowa)- dotyczy wpływów i wydatków z budżetu państwa (budżet). Istotą polityki monetarnej jest ochrona pieniądza i bezpieczeństwo walutowe
Ekspansywna polityka fiskalna polega na zwiększaniu wydatków budżetowych i/lub zmniejszaniu podatków. Jej celem jest zwiększanie zagregowanego popytu.
Restrykcyjna polityka fiskalna polega na zwiększaniu podatków i/lub zmniejszaniu wydatków państwa. W teorii ten rodzaj polityki zalecają tylko przedstawiciele ekonomii podaży, w celu zmniejszenia stóp procentowych i zwiększenia inwestycji prywatnych.
Aktywna polityka fiskalna- decyzje dot. Podtaków i wydatków, które pozwalają osiagnąć zamierzone cele gospodarcze np. Inwestycje infrastrukturalne.
Pasywna polityka fiskalna- automatyczne stabilizatory koniunktury (podatki dochodowe, pośrednie itd.)
Polityka pieniężna, polityka monetarna, część ekonomicznej politykipaństwa obejmująca decyzje dotyczące kształtowania podaży pieniądza, w celu dostosowania jej do potrzeb gospodarki.
Instrumenty polityki pieniężnej:
stopa procentowa kredytu refinansowego, tj. kredytu zaciąganego przez banki komercyjne w banku centralnym. Jej podwyższenie powoduje wzrost stóp oprocentowania kredytów w bankach komercyjnych, ograniczenie wartości udzielanych przez nie kredytów i zmniejszenie podaży pieniądza. Obniżenie stopy kredytu refinansowego powoduje skutki odwrotne.
stopa rezerw obowiązkowych, wyrażająca minimalną relację wartości rezerw gotówkowych banków komercyjnych do wartości depozytów. Jej podwyższenie przez bank centralny zmniejsza możliwości udzielania kredytów przez banki komercyjne, a zatem ogranicza podaż pieniądza, obniżenie tej stopy powiększa podaż pieniądza.
stopa rezerw specjalnych, określająca procentowo część depozytów, którą banki komercyjne obowiązkowo muszą przekazać do banku centralnego jako rezerwę specjalną. Skutki jej zmian są identyczne jak w przypadku stopy rezerw obowiązkowych.
operacje otwartego rynku.
Polityka pieniężna może mieć charakter ekspansywny (łagodny) - państwo, wykorzystując wymienione instrumenty, zwiększa podaż pieniądza w celu pobudzenia popytu globalnego, wzrostu dochodu narodowego i zatrudnienia (powstaje tu jednak realna groźba inflacji), albo restrykcyjny (twardy) - państwo ogranicza podaż pieniądza, dążąc do zmniejszenia nadmiernego popytu i związanego z tym wzrostu cen (ten typ polityki pieniężnej wykorzystywany jest w walce z inflacją). Realizując określone cele polityki ekonomicznej, państwo posługuje się zazwyczaj odpowiednią kombinacją polityki pieniężnej i polityki fiskalnej.
Rodzaje bezrobocia:
Bezrobocie- zjawisko społeczne polegające na tym, że część ludzi zdolnych do pracy i deklarujących chęć jej podjęcia nie znajduje faktycznegozatrudnienia z różnych powodów.
Długotrwałe bezrobocie to pozostawanie bez pracy przez okres co najmniej 12 miesięcy w ciągu ostatnich 24 miesięcy.
Stopa bezrobocia jest to iloraz bezrobotnych przez aktywnych zawodowo w danej kategorii ludności. Aktywni zawodowo definiowani są przez GUSjako osoby pracujące plus osoby poszukujące pracy plus bezrobotni plus niepełnosprawni (z możliwością zatrudnienia w niektórych zawodach). Natomiast do aktywnych zawodowo cywili nie wlicza się pracowników: wojska, policji oraz służb ochrony państwa. Osoby bezrobotne i pracujące są określane jako aktywne zawodowo i przeciwstawiane biernym zawodowo.
Rodzaje:
bezrobocie krótkookresowe (osoby bez pracy do 3 miesiecy)– bezrobocie średniookresowe (3-6 miesiecy) – bezrobocie długookresowe – bezrobocie chroniczne (przynajmniej 12 miesiecy bez pracy)
bezrobocie jawne odnosząca się do niepracujących, a ujawniających swoją sytuację poprzez rejestrację w Urzędach Pracy.) – bezrobocie ukryte (występuje, gdy zwiększanie liczby pracowników nie powoduje zwiększenia produkcji. Wówczas krańcowa produkcyjność pracy jest równa 0)
bezrobocie strukturalne (powstaje na tle strukturalnych rozbieżności między podażą pracy i popytem na pracę. ) – bezrobocie technologiczne ( bezrobocie wynikające z postępu technicznego, który powoduje zastępowanie pracy ludzi pracą maszyn i urządzeń. Ma ono charakter tymczasowy)
bezrobocie cykliczne ( to bezrobocie związane z cyklicznymi zmianami produktywności gospodarki) – bezrobocie sezonowe ( jest uwarunkowany porą roku i związanymi z nią zmianami pogodowymi, wegetacji roślin itp.)
bezrobocie klasyczne ( pojawiający się wtedy, kiedy płaca jest utrzymywana powyżej poziomu, przy którym krzywe podaży pracy i popytu na pracę się przecinają. )– bezrobocie neoklasyczne (przyczyną jest nieelastyczny rynek, który powoduje, że płace są nieelastyczne w długim okresie. )
bezrobocie frykcyjne ( bezrobocie związane z przerwami w zatrudnieniu z powodu poszukiwania innej pracy lub zmianą miejsca zamieszkania.) – bezrobocie z wyboru (zjawisko, w wyniku którego osoba bezrobotna świadomie rezygnuje z szansy podjęcia pracy.)
Inflacja i jej skutki
Inflacja – proces wzrostu ogólnego (średniego) pozimu cen w gospodarce w określonym czasie. Miernikiem inflacji jest stopa inflacji (%).
Skutki inflacji:
* pozytywne (dotyczące niskiej inflacji):
- korzystny wpływ na dynamikę wzrostu gospodarczego
- przyspieszenie kształtowania się właściwych relacji cenowych w gosp.
* skutki negatywne:
- zniekształcenie funkcji informacyjnej cen
- 'ucieszka' od pieniądza (spadek popytu na pieniązd w ujęciu realnym)
- redystrybucja dochodów i osłabienie działalności gospodarczej
- niekorzystne zmiany w bilansie płatniczym
- wzrost kosztów działalności gospodarczej
Teorie inflacji:
Ilościowa: nadmiar pieniądza w gospodarce
Według ilościowej teorii pieniądza zmiany w podaży pieniądza w gospodarce powodują inflację lub deflację nie mając wpływu na zjawiska realne takie jak poziom dochodu narodowego, zatrudnienie itp.
równanie Fischera
M * V = P * Y
M – podaż pieniądza
V – szybkość obiegu pieniądza w gospodarce
P – poziom cen
Y – dochód narodowy
Zakładając względną stałość szybkiego obiegu pieniądza i dochodu narodowego można przyjąć, że M=P (poziom cen zależy od ilości pieniądza w obiegu)
Popytowa
Jest związana z koncepcją tzw. Luki inflacyjnej. Zgodnie z tą teorią przyczyną inflacji jest nadmierny popyt globalny przewyższający bieżące możliwości podukcyjne gospodarki (App>Yp). Taki nadwyżkowy popyt wywołuje presję na wzrost cen i w konsekwencji inflację.
Kosztowa
Według kosztowych teorii inflacji przyczyny tego zjawiska tkwią we wzrastających kosztach produkcji, niezależnie od popytu globalnego.
Wyróżnia się kilka rodzajów inflacji kosztowej:
- inflacja płacowa
- i. Wywołana przez zyski
- i. Importowa
- i. Podatkowa
Wzrost gospodarczy
Wzrost gospodarczy – proces powiększania produkcji w sklai całej gospodarki.
Czynników wzrostu gospodarczego jest wiele np.: nakłady pracy i jej wydajność, zasoby naturalne, kapitał produkcyjny - budowle, maszyny, kapitał finansowy, technologia - wiedza o tym, jak wykorzystać pracę i kapitał do wytwarzania dóbr i usług, postęp organizacyjny, nauka, polityka gospodarcza państwa.
Jednak ekonomiści wymieniają cztery podstawowe czynniki wzrostu gospodarczego
1.Postęp techniczny – to wszelkiego rodzaju zmiany w metodach wytwarzania i produktach, w wyniku których uzyskane efekty przewyższają poniesione na nie nakłady.
2.Praca - zarówno pod względem ilości, jak i jakości (na ogół okresy spadku liczby ludności odpowiadają okresom mniejszego wzrostu lub stagnacji ekonomicznej). Poziom wykształcenia polepsza jakość i zwiększa rentowność pracy.
3.Kapitał - to zasoby środków wykorzystane w procesie wytwarzania produkcji.(maszyny, fabryki, ludzie, wiedza itp.)
4.Otoczenie zewnętrzne - żaden kraj nie może rozwijać się sam. Gospodarka krajowa prowadzi ze światem zewnętrznym wymianę towarów, kapitałów, wyników badań naukowych.
Cykl koniunkturalny i jego fazy
Cykl koniunkturalny oznacza występujące naprzemian okresy przyspieszenia i spowolnienia tempa wzrostu gospodarczego. Wahania takie są typowe dla gospodarek rynkowych i w praktyce nie daje się im zapobiec. Celem polityki makroekonomicznej we współczesnych gospodarkach jest jednak ograniczenie skali tych wahań (czyli spowodowanie, aby w okresach przyspieszenia wzrost PKB nie był nadmiernie wysoki, a w okresie spowolnienia dynamika PKB nie ulegała zbytniemu obniżeniu).
Łączny, najbardziej typowy cykl koniunkturalny w gospodarce trwa zazwyczaj kilka lat. Na cykl ten składają się cztery podokresy (w ekonomii używa się różnych klasyfikacji podokresów cyklu, wyróżniając zazwyczaj od 2 do 4 podokresów):
Faza ożywienia, kiedy szybko wzrastają inwestycje, spożycie oraz PKB, a jednocześnie zaczyna spadać bezrobocie. Wzrostowi nie towarzyszy jeszcze narastanie zjawisk nierównowagi gospodarczej.
Faza rozkwitu, kiedy nadal szybko wzrastają inwestycje, spożycie i PKB, a silnie spada bezrobocie. W okresie rozkwitu zwiększający się popyt prowadzi jednak również do narastania zjawisk nierównowagi gospodarczej (wzrostu inflacji i deficytu handlowego).
Faza spowolnienia, kiedy tempo wzrostu inwestycji, spożycia i PKB obniża się, a jednocześnie wyhamowaniu ulega spadek bezrobocia. W okresie spowolnienia wyhamowaniu ulega również narastanie zjawisk nierównowagi gospodarczej.
Faza recesji, kiedy spadają inwestycje, spożycie i PKB, a wzrasta bezrobocie. Jednocześnie spada skala nierównowagi.
Systemy kursów walutowych
Rynek walutowy- całokształt transakcji zwiazanych z wymianą jednej waluty na drugą. Cena, po której dokonuje sie wymiany jednej waluty na drugą nazywa się kursem walutowym.
System kursów walutowych :
System sztywnego (stałego) kursu walutowego, kurs walutowy jest stały, ustalony przez państwo.
DEWALUACJA- obnizenie kursu walutowego przez państwo
REWALUACJA- podwyzszenie kursu walutowego przez państwo
System płynnego kursu walutowego- kurs walutowy jest zmienny ustala się pod wpływem popytu i podaży na rynku walutowym.
DEPRECJACJA- obnizenie kursu walutowego na rynku
APRECJACJA- podwyzszenie =||=
Bilans płatniczy
Bilans płatniczy- wartościowe zestawienie transakcji kraju z zagranicą. Saldo bilansu płątniczego zawsze wynosi 0.
Składniki bilansu płatniczego :
Rachunek obrotów bieżących- przepływy z tytułu eksportu i importu dóbr oraz pozostałe transakcje bieżące (odsetki, przekazy)
Rachunek obrotów kapitałowych- przepływy z tytułu inwestycji finansowych (zakupy akcji, obligacji)
Rachunek błedów i opuszczeni- przepływy niesklasyfikowane np. tzw. Handel przygraniczny.
Rachunek rezerw dewizowych- zmiany poziomu rezerw dewizowych
Handel zagraniczny i jego źródła
Handel zagraniczny polega na odpłatnej wymianie towarów i usług między kontrahentami mającymi stałą siedzibę w różnych krajach. Sens ekonomiczny handlu zagranicznego polega na uzupełnieniu brakujących dóbr oraz wykorzystaniu różnic kosztów produkcji określonych towarów w kraju i za granicą. (to eksport- wywóz i import towarów- przywóz)
Handel zagraniczny wynika z wielu czynników, do najważniejszych zaś z nich zaliczyć możemy:
- nierówny podział surowców na ziemi, co dotyczy np. zasobów węgla, rud żelaza, rud metali nieżelaznych, ropy naftowej;
- zróżnicowanie warunków klimatycznych, wpływających na możliwość uprawy różnych płodów rolnych w różnych krajach np. pszenicy, bawełny, kauczuku, kukurydzy, kawy;
- odmienna struktura gospodarki danego kraju, sprawiająca, że gospodarka krajów uprzemysłowionych nastawiona jest na wywóz przemysłowych wyrobów gotowych, a przywóz surowców i artykułów żywnościowych, podczas gdy sytuacja jest odwrotna w krajach rolniczych i bogatych w surowce
- nierówny poziom techniczny, który decyduje, że pewne kraje osiągnęły w wybranych dziedzinach produkcji wyjątkowo wysoki poziom, np. szwajcarskie lekarstwa i zegarki, japoński i amerykański sprzęt elektroniczny, niemieckie samochody i sprzęt optyczny.
Etapy integracji gospodarczej
Integracja gospodarcza – jest to proces polegający na zacieśnianiu współpracy gospodarczej przez co najmniej dwa państwa, poprzez stopniową eliminację barier ograniczających współpracę gospodarczą. Proces prowadzi do scalania gospodarek narodowych poszczególnych krajów i powstania jednego organizmu gospodarczego.
Etapy:
1.preferencyjne porozumienie handlowe (ang. Preferential Trade Agreement) – układ polegający na częściowej liberalizacji handlu pomiędzy co najmniej dwoma krajami, np. Układ europejski;
2.strefa wolnego handlu (ang. Free Trade Area) – najprostsza i jedna z najczęściej stosowanych form, polegająca na likwidacji ceł i ograniczeń pozataryfowych, pozostawiając krajom członkowskim swobodę stosowania narzędzi polityki handlowej wobec krajów spoza ugrupowania, np. Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (EFTA), Środkowoeuropejska Strefa Wolnego Handlu (CEFTA), Północnoamerykańska Strefa Wolnego Handlu (NAFTA);
3. unia celna (ang. Customs Union) – porozumienie handlowe, w którym członkowie oprócz likwidacji ceł i ograniczeń pozataryfowych, prowadzą wspólną politykę handlową wobec pozostałych krajów;
4. wspólny rynek (ang. Single Market) – forma integracji, w której kraje członkowskie znoszą ograniczenia w obrocie dobrami i usługami, prowadzą wspólną politykę handlową wobec krajów trzecich i wprowadzają nieskrępowany ruch czynników produkcji wewnątrz ugrupowania;
5. unia walutowa (unia monetarna) (ang. Monetary Union) – forma integracji gospodarczej, w której wprowadza się także wspólną walutę oraz rynek kapitałowy.
6. unia gospodarcza (ang. Economic Union) – wyższa forma wspólnego rynku, w której członkowie dokonali harmonizacji wszystkich rodzajów polityki, mających wpływ na warunki konkurencji, m.in. polityki podatkowej, monetarnej, społecznej;
Dług publiczny - 53, 5 % PKB nie może przekroczyć 60%(KRP) jesteśmy zadłużeni ale na tle innych państw wypadamy dobrze
Budżet na rok 2012
- dochody- 294 mld zł
- wydatki- 329 mld zł
-deficyt budżetowy- 35 mld zł
Budżet an rok 2013 ( wersje rządowe)
- dochody 299 mld
-wydatki- 335 mld
-deficyt budżetowy- 36 mld
Wzrost gospodarczy 2,2 %
Inflacja 2,7 %
Bezrobocie 13% (w 2013 r wzrośnie do 13, 6 %)
Pkb w PL na 2011 rok- 1,5 bln zł, na 2013 przewiduje się wzrost o 2%