pic 11 06 013458

pic 11 06 013458



56 ERAZM KUŻMA

Może to nawet zbyt dużo powiedziane: wybierze; Claude Levi-Strauss sądzi, że to mit nas wybiera, a nie my — mit. Tymoteusz Karpowicz swój poemat Odwrócone światło — opatrzył mottem:

znak bez namysłu znaczenia w ręku boga wyręczał całą pracę używanych aniołów co zszywali ciągle swoje zdanie rozdarte do stóp4

Tłumaczmy to tak: boską rzeczą jest stwarzanie mitów ze znaków bez znaczenia; beznadziejna jest natomiast praca „używanych aniołów”, którzy zszywają ciągle prujące się znaczenie mitu.

Na szczęście moje zadanie jest o wiele prostsze (co nie znaczy, że całkiem bezpieczne): nie muszę myśleć poezją i mitem, jak chce Heidegger, ani nie grozi mi, że zostanę „używanym aniołem”, jak ostrzega Karpowicz, zajmę się bowiem mitem jako kategorią literaturoznawczą. Wybieram przy tym, jak mi się wydaje, jedynie sensowne i zbliżone do naukowego ujęcie historyczne i typologizujące. Jest to postawa charakterystyczna dla wielu badaczy. Na początku tego wieku przyjął ją Fritz Strich w swej książce poświęconej mitologii w literaturze niemieckiej5. We wstępie do niej pisał, że wobec niemożności ustalenia, co to jest mit, trzeba przyjąć, że jest on tym wszystkim, za co uchodził w różnych okresach i u różnych pisarzy i teoretyków. Pod koniec tego wieku mniej więcej to samo mówią tak różni badacze, jak Robert Weimann, Furio Jesi czy William Righter®. Ten ostatni dowodzi niemożliwości ustalenia jednolitej teorii i jednego znaczenia, bo ciągle wikłamy się w sprzecznościach:

Tak więc dla nas mit jest dziedzictwem i wynalazkiem, ucieczką i zobowiązaniem, wyborem i losem, nakazem i zaprzeczeniem. Znaleźliśmy w nim to, czego zgodnie ze swym życzeniem pragnęliśmy, w jakimkolwiek języku zdarzyło nam się zadawać pytania temu, co nazywaliśmy „mitem”, żądaliśmy, by on odpowiadał nam w tym samym. To sprawiło, że pozostaliśmy bez teorii mitu, ponieważ po prostu nie ma żadnej podstawy, na której taka „teoria” w normalnie rozumianym sensie mogłaby działać7.

Powiedziałem wyżej, że wybieram ujęcie historyczne i typologizujące. Czy broni ono dostatecznie przed mityzacją? Niektórzy badacze twierdzą, że nie, bo pojawia się ona zawsze wtedy, gdy w badanym przed-

Paradoks symplifikacji. W: Odwrócone światło. Wrocław


miocie chcemy dostrzec ład, prawo, wartość. Wszelkie rozważania o micie same w nim się mieszczą — tak twierdzi Levi-Strauss. Nie mogę dowieść, że się myli, ale nie mogę też odrzucić potrzeby rozumienia, dlaczego posługujemy się słowem „mit”, wypada więc podjąć ryzyko. Zrobię to rozpatrując mit z dwóch perspektyw: długiego trwania i chwili bieżącej. Pierwsza perspektywa pozwoli, jak sądzę, ukazać swoistą logikę zmian terminologicznych i kryjące się za tą logiką procesy sensotwór-cze. Druga perspektywa obejmie współczesne funkcjonowanie mitu w polskiej praktyce literaturoznawczej.

II. Z historii słowa „mit”

Dociekanie początkowych znaczeń słowa niczego nie wyjaśnia. Było ono wielofunkcyjne i — między innymi — określało zarówno wypowiedzi, którym przypisywano prawdziwość, jak i te, które uznawano za zmyślenia. Opozycja mythos—logos jest późna i nie ma uzasadnienia ani w Iliadzie, ani w Odysei, podobnie jak Ricoeurowska opozycja mythos— leocis. Badacze twierdzą, że jeśli nawet przyjmiemy, iż mit jest opowieścią o działaniach bogów i herosów, to i tak nie możemy go poznać w pierwotnym kształcie i funkcji, bo Homer czy Hezjod to już tylko świadectwa recepcji pierwotnego mitu, a przy tym recepcja ta nie jest neutralna: Homerowi np. mit służył do alegoryzowania, do wykładania ukrytego znaczenia (co badacze określają słowem „hiponoia"). Sofiści posługiwali się mitem jako zespołem obrazów służących ukazaniu abstrakcyjnych sensów. Dla Platona mit był, po pierwsze, poetycką fikcją, za której pomocą ukazywał świat idei, a po drugie — zwalczaną w Państwie fantastyczną opowieścią sprzeczną z religią i moralnością. Arystoteles, zupełnie inaczej niż później romantycy, twierdził w Metafizyce, że mit jest zniekształconą prawdą, która przetrwała po katastrofie świata; filozofia oczyszcza mit, w końcu zastępuje go jako prawda nieskażona 1. W Poetyce natomiast, jak utrzymują niektórzy, nazwa „mit” ma aż pięć znaczeń2, sprowadzalnych jednak z grubsza do dzisiejszego znaczenia słowa „fabuła” 3. Ale Arystoteles wcale nie był entuzjastą sięgania po tak pojęte mity-fabuły przekazane przez tradycję; poeta winien być raczej ich twórcą — pisał w rozdziale IX.

Drugie wielkie źródło mitów kultury i literatury europejskiej to Biblia. Ale i ona jest już tylko świadectwem recepcji mitów wcześniej-

1

Zob. J. B o 11 a c k, Mythische Deutung und Deutung des Mythos. W zbiorze. Terror und Spiel. Hrsg. M. Fuhrman. Miinchen 1971.

2

*M. Kommerell, Lessing und Aristoteles. Untersuchung iiber die Theorie der Tragedie. Frankfurt am Main 1957. Zob. Z. Szmydtowa, Poeci i poetyka. Warszawa 1964, s. 402—403.

3

Szmydtowa, op. cit., s. 404.


Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
pic 11 06 013458 56 ERAZM KUZMA Może to nawet zbyt dużo powiedziane: wybierze; Claude Levi-Strauss
pic 11 06 013749 G8 ERAZM KUZMA Trzecia odmiana należy do najciekawszych i wiąże ona mit z symbolem
pic 11 06 013551 60 ERAZM KUŻMA coś pierwotniejszego niż fabuła, la łabie, ihe fable, bajka. To, co
pic 11 06 013620 GO ERAZM KUŻMA coś pierwotniejszego niż fabuła, la Fable, the fable, bajka. To, co
pic 11 06 013650 62 ERAZM KUŻMA sobie pytanie o pochodzenie światła i ciemności; mythos zaś to opow
pic 11 06 013749 G8 ERAZM KUZMA Trzecia odmiana należy do najciekawszych i wiąże ona mit z symbolem
pic 11 06 013805 70 ERAZM KUŻMA ności, a w grę wchodzą nie tylko kanoniczne mity jako prefiguracje,
pic 11 06 013650 5< 5< 02 ERAZM KUŹMA sobie pytanie o pochodzenie światła i ciemności; mythos
pic 11 06 013530 56 56 58 ERAZM KU2MA M są S b k k a i 1 szych od niej. Z Biblią wiążą się innego
pic 11 06 013530 58 ERAZM 1CU2MA szych od niej. Z Biblią wiążą się innego rodzaju trudności. Pierws
pic 11 06 013729 5 G6 ERAZM KUŹNIA I    cja: według przewagi elementów opisowyc
pic 11 06 013043 338 HANS ROBERT JAUSS zonę), a nawet na poesie jormelle (canzone), której właściwy
pic 11 06 013708 51 64 ERAZM KUŻMA a więc staje się raczej pojęciem stylistycznym niż genologi
pic 11 06 013838 ERAZM KUŻMA teratury, o czym mówiłem na początku tego rozdziału, to mit w tym wypa
pic 11 06 015312 216 JEAN COHEN S jest Z A AvN Niezgodność zjawia się wtedy między jedną z presupoz
pic 11 06 015545 JEAN COHEN jeszcze dziś. Teoria figur gwałci dwie święte zasady rozpowszechnionej
pic 11 06 015626 238 TZYETAN TODOROY wyrażenie jak noga stołu czy skrzydło wiatraka. Ale może jakaś

więcej podobnych podstron