Przełom społeczny |
Wiek |
Opis |
Pierwszy przełom społeczny |
0-1,5 |
Początek życia społecznego należy zlokalizować jeszcze w czasie życia płodowego. Po 6 miesiącu ciąży dziecko ma już możliwoœć rejestrowania swoim zmysłem równowagi zmiany pozycji i innych ruchów wykonywanych przez matkę. Charakterystyczny rytm tych ruchów jest nie tylko rozpoznawany przez dziecko, ale może ono, jeszcze w okresie płodowym, uczyć się wykonywania własnych ruchów w podobnym tempie. Uzgodnienie rytmu własnych ruchów matki i dziecka to właœnie pierwszy społeczny przełom. Jest on ważny dla dalszego procesu socjalizacji. Dziecko jest bowiem przygotowane do koordynacji interakcji, jakie będą zachodziły między nim i matką już po narodzinach. |
Drugi przełom społeczny |
1,5 - 3 |
Trening czystoœci. Między matką, a dzieckiem wytwarza się szczególny związek emocjonalny zwany przywiązaniem, związany z systematycznym zaspokajaniem potrzeb dziecka przez matkę. Przywiązanie chroni dziecko przed lękiem, daje mu poczucie bezpieczeństwa, ale także wprowadza w stan uzależnienia. Matka wykorzystuje tę sytuację, stawia dziecku wymagania; jednym z pierwszych jest opanowanie czystoœci wydalniczych. Dziecko jest wprowadzane w konflikt związany z wyborem między naturalnym zaspokojeniem potrzeby wydalania (przyjemnoœć, ale jednoczeœnie zagrożenie utraty związku z matką) a wykonaniem czynnoœci zgodnie z oczekiwaniami rodziny (brak przyjemnoœci, ale utrzymanie poczucia bezpieczeństwa). Rozpoczyna się niezależnoœć dziecka, ponieważ dzięki treningowi czystoœci ma ono możliwoœć przejęcia pełnej kontroli nad jedną z funkcji swojego organizmu. Dziecko zaczyna uczyć się wykorzystywania możliwoœci swojego ciała w coraz większym zakresie. Będzie coraz lepiej zdawało sobie sprawę z tego, że każdy postęp w zakresie panowania nad własnymi potrzebami spotyka się z aprobatą społeczną. |
Trzeci przełom społeczny |
3 - 6 |
Jest nim zabawa dzieci. Chodzi głównie o zabawę tematyczną i naœladowczą. Dziecko ma możliwoœć wybrania sobie jakiejœ osoby, zajęcie we własnej wyobraŸni jej miejsca i grania jej roli Dzięki temu dziecko uczy się lepiej rozumieć inne osoby, uzyskuje większy krytycyzm wobec ich autoprezentacji, potrafi precyzyjniej zdawać sobie sprawę z własnych stanów psychicznych oraz wyjaœnić sobie ich pochodzenie (Turner, 1962). Szczególnie wartoœciowe są te zabawy, w których dziecko grając rolę innej osoby wchodzi w interakcję z samym sobą (np. „Ja” przypisane lalce). Wówczas ma możliwoœć spoglądania na siebie z dwóch perspektyw: zewnętrznej perspektywy osoby, której rolę odtwarza i perspektywy wewnętrznej, polegającej na przypominaniu sobie przeżyć z rzeczywiœcie doœwiadczanej sytuacji społecznej. Grając wiele różnych ról, uczy się coraz lepiej rozumieć siebie, a także zdawać sobie sprawę z tego, dlaczego inne osoby reagują na jego zachowania w taki a nie inny sposób (Flavell, 1968). Zabawa tematyczna umożliwia dziecku spojrzenie na siebie oczami innych osób. Sprzyja to przełamaniu egocentryzmu dziecięcego, rozwija decentrację interpersonalną, przyczynia się także do odkrycia własnego œwiata przeżyć psychicznych. |
Czwarty przełom społeczny |
6 - 11 |
Jest nim udział dziecka w grach. Różnica pomiędzy zabawą i grą polega na tym, że w grach obowiązują zawsze okreœlone zasady, czego nie ma w zabawach (Smith, Connolly 1976; Turner, 1962). Dziecko przystępując do gry musi nauczyć się obowiązujących w niej reguł, a potem musi ich przestrzegać. Kiedy ktoœ łamie zasady cała gra traci sens. Dziecko początkowo nie zdaje sobie z tego sprawy i dąży do zwycięstwa, nie przestrzega reguł (np. grając w „dwa ognie” nie przyznaje się, że zostało trafione piłką i nie chce zejœć z boiska). Gdy następuje taka sytuacja starsze dzieci albo przerywają grę, albo wykluczają z niej w inny sposób niesubordynowanego uczestnika. Potem gdy dziecko zrozumie zasady gry samo będzie pilnowało aby inni, mniej od niego doœwiadczeni uczestnicy, dostosowali swoje postępowanie do przyjętych reguł. W tym okresie dochodzi do utworzenia miniaturowej organizacji życia zbiorowego (tu i tam obowiązują okreœlone normy współdziałania społecznego, stosowane są sankcje za nieprzestrzeganie tych norm, kolektywne działanie traci sens, gdy normy społeczne nie są respektowane). Tego rodzaju gra jest pewnego rodzaju treningiem, który przygotowuje dziecko do funkcjonowania w organizacji. Uœwiadamia to dziecku znaczenie współzależnoœci działań własnych i innych osób w osiąganiu celów grupowych. |
Piąty przełom społeczny |
11 - 20 |
Łączy się z nauką w szkole (dopiero w 3-4 klasie). Dziecko poznaje w miarę uporządkowany obraz rzeczywistoœci. Na doœć chaotyczną reprezentację poznawczą rzeczywistoœci nakładane są ramy pojęć abstrakcyjnych (umożliwiających klasyfikowanie roœlin, zwierząt, substancji chemicznych, utworów literackich itd.). Dziecko w szkole nie tylko zdobywa wiedzę, ale przede wszystkim uczy się porządkowania według okreœlonych zasad, nie tylko ze względu na widoczne cechy rzeczy, ale także ze względu na właœciwoœci nieobserwowalne, związki przyczynowo-skutkowe, logiczne reguły nadrzędnoœci-podrzędnoœci itd. (Tulviste, 1988). Zapoznanie się z tymi nowymi możliwoœciami porządkowania wiedzy, pozwoli dziecku w przyszłoœci samodzielnie rozbudowywać swoją reprezentację poznawczą rzeczywistoœci w sposób spójny i logiczny. Pozwoli także samodzielnie wychodzić „poza dostarczone informacje” (Bruner, 1978). |
Szósty przełom społeczny |
20 - 40 |
Związany z pierwszymi intymnymi związkami heteroseksualnymi. Rozwój psychiczny człowieka opiera się na pragnieniu akceptacji i unikania odrzucenia ze strony innych ludzi. To co jest przez nich we mnie akceptowane, staram się w sobie rozwijać i odwrotnie. Erotyka i seks (szczególnie w odniesieniu do dzieci i młodzieży) traktowane są w życiu społecznym jako sprawy wstydliwe i są niechętnie podejmowane w rozmowach przez osoby dorosłe (przez to u osób dorastających rozpatrywanie siebie pod tym kątem jest usuwane z pola œwiadomoœci - nieuznawanie tej wiedzy o sobie jako częœci własnego, albo też istnieje w polu uwagi, ale traktowane jest jako „złe-Ja”). Dorastająca młodzież wybiera obiekt pożądania za poziomie tzw. personifikacji imaginacyjnej, czyli kocha obiekt wyidealizowany. Sytuacja zmienia się całkowicie, gdy pojawia się osoba rzeczywista odmiennej płci, z którą wchodzimy w intymny związek (mamy wówczas możliwoœć: a)włączenia usuwanej dotychczas ze œwiadomoœci częœci wiedzy o sobie w całoœć struktury „Ja”; b)uzyskania akceptacji siebie w tym wymiarze ze strony innej osoby; c)uzyskania pełnej tożsamoœci płciowej poprzez skonfrontowanie z partnerem;). Według Sullivana ten przełom społeczny może pełnić przede wszystkim funkcję terapeutyczną w stosunku do obu partnerów młodzieńczego związku intymnego. Dobrze wypełniona funkcja będzie skutkowała w przyszłoœci pełniejszymi i bardziej pogłębionymi kontaktami interpersonalnymi (Beaglehole, 1949). Warto dodać, że taki związek uczy przezwyciężania nieœmiałoœci, zaufania do ludzi, gotowoœci do bezinteresownego działania itd. Trzeba jednak pamiętać, że niewłaœciwy dobór partnera może doprowadzić do negatywnych konsekwencji w tworzeniu przyszłych związków intymnych. |
Siódmy przełom społeczny |
40 - 60 |
To rodzicielstwo. Osoba, która dotąd była poddana socjalizacji musi podjąć się socjalizacji innej osoby - własnego dziecka. Taka sytuacja zmusza do krytycznego spojrzenia w przeszłoœć, na stosowane wobec niej praktyki wychowawcze. Człowiek ocenia je i postanawia wychować swoje dziecko tak samo dobrze bądŸ lepiej. Rodzice przejmują odpowiedzialnoœć za przebieg socjalizacji swoich dzieci. Równoczeœnie w większym niż dotychczas stopniu stają się odpowiedzialni za własne życie. Uœwiadamiają sobie fakt, że od ich zdrowia zarobków, zgodnego współżycia uzależniony jest los dzieci. Ta zmiana perspektywy widzenia własnego życia ma duże konsekwencje społeczne ( np. większa refleksyjnoœć, która z kolei powoduje, że człowiek stara się wypełniać dalsze życie w bardziej mądry sposób). |
Ósmy przełom społeczny |
60 |
To utrata zdrowia w okresie emerytalnym. Już wczeœniej człowiek zauważa pewne oznaki starzenia się (zmiany w wyglądzie ciała, pogarszająca się sprawnoœć psychiczna). Powoduje to często niezadowolenie z tej fazy życia, a także lęk o dalszy przebieg tych procesów (Kowalik nazywa to autohomofobią). Czasami stopniowo postępująca degradacja fizyczna, psychiczna i społeczna człowieka owocuje pojawianiem się postawy nihilistycznej, sprzyjającej utracie poczucia sensu własnego istnienia (Frankl, 1998). Tego rodzaju procesów nie należy uznawać za przejaw rozwoju społecznego człowieka. Paradoksalnie jednak gwałtowne pogorszenie się stanu zdrowia lub trwała utrata sprawnoœci organizmu pozwala odkryć to, że inni ludzie darzą nas szacunkiem i miłoœcią, udzielają nam wsparcia. Dzięki temu uœwiadamiamy sobie to, że nie utraciliœmy jeszcze swojej godnoœci (Tonnies, 1988). Konfrontując swój aktualny stan ze stanem wczeœniejszym, uczymy się doceniać to, czego byliœmy dotychczas niezadowoleni, czyli fizjologicznie postępujący proces starzenia się (Kowalik, 1996). Pod wpływem krytycznej sytuacji zdrowotnej zaczynamy dbać o swoje zdrowie i racjonalniej organizować czas. Zwracamy uwagę na wartoœci transcendentne i przez to także ugruntowujemy w sobie poczucie własnej godnoœci (Jung, 1970). |
Opracowała Katarzyna Siemiaszko na podstawie:
Barbara Harwas-Napierała, Janusz Trempała, Psychologia rozwoju człowieka, T.3, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.