1
MINERAŁY SKAŁOTWÓRCZE SKAŁ MAGMOWYCH
Minerały skałotwórcze skał magmowych ze względu na rolę w budowie tych skał moŜna
podzielić na:
MINERAŁY GŁÓWNE – są podstawowymi składnikami skał magmowych,
decydującymi o ich systematyce.
MINERAŁY POBOCZNE
– występują dość powszechnie prawie we wszystkich typach
skał magmowych, ale w bardzo niewielkich ilościach i nie
decydujące o przynaleŜności systematycznej danej skały.
MINERAŁY AKCESORYCZNE – występują sporadycznie, tylko w niektórych typach skał
i najczęściej równieŜ nie odgrywające roli w ich klasyfikacji, lecz w
przypadku liczniejszego ich występowania mogą być podstawą
wydzielenia pewnych szczególnych odmian skał
2
MINERAŁY GŁÓWNE
KWARC
SiO
2
αααα
-kwarc > 573
°°°°
C
ββββ
-kwarc < 573
°°°°
C
POKRÓJ:
α
-kwarc – izometryczny
β
-kwarc – słupowy
ŁUPLIWOŚĆ: Nie wykazuje łupliwości ⇒ PRZEŁAM: muszlowy
(powierzchnie przełamu są z reguły bardzo gładkie)
TWARDOŚĆ: 7
BARWA:
α
-kwarc – bezbarwny, szarawy, czasem aŜ do czarniawego
β
-kwarc – bezbarwny (krzyształ górski)
Odmiany barwne
β
-kwarcu: biały (kwarc mleczny), szaroczarny (kwarc dymny),
czarny (morion), Ŝółty (cytryn), fioletowy (ametyst)
POŁYSK: na ścianach – szklisty, na powierzchniach przełamu – tłusty
ROZPOZNAWANIE:
Cechy diagnostyczne – twardość 7, brak łupliwości
Błędy: Tw 7 – oliwiny (barwa oliwkowozielona)
Barwa biała, szarawa – skalenie (doskonała lub b. dobra łupliwość,
Tw 6)
3
SKALENIE
Rys. Krzyształy skaleni potasowych
Rys. Krzyształy plagioklazów
Skalenie potasowe K[AlSi
3
O
8
]
Skalenie alkaliczne
Skaleń sodowy – albit Na[AlSi
3
O
8
]
Skaleń wapniowy – anortyt Ca[Al
2
Si
2
O
8
]
Plagioklazy
Skalenie potasowe: ORTOKLAZ,
MIKROKLIN,
SANIDYN,
ADULAR
Plagioklazy: zasadowe 50-100% anortytu
kwaśne 50-100% albitu
POSTAĆ: bliźniaki – podwójne (karslbadzkie) – wszystkie skalenie
wielokrotne (polisyntetyczne, albitowe) – plagioklazy
pertyty – wynik odmieszania skaleni alkalicznych
budowa pasowa
POKRÓJ: grubotabliczkowy, czasem cienkotabliczkowy (plagioklazy)
ŁUPLIWOŚĆ: doskonała w jednym kierunku, bardzo dobra w kierunku
prostopadłym, w trzecim kierunku jest niewyraźna lub jej brak ⇒
przełam gładki lub nierówny
TWARDOŚĆ: 6
BARWA: czyste skalenie są bezbarwne, lecz bardzo rzadko występują w
przyrodzie. W większości przypadków są zabarwione:
Skalenie potasowe - róŜowawe, czerwonawe
Plagioklazy – białawe, szarawe, szarozielonawe, niekiedy dość ciemne
POŁYSK: szklisty
ROZPOZNAWANIE:
Cechy diagnostyczne – twardość 6, łupliwość doskonała i bardzo dobra
4
MIKI
Miki glinowe
MUSKOWIT – KAl
2
[(OH)
2
AlSi
3
O
10
]
Miki magnezowo-Ŝelazawe
BIOTYT – K(Mg, Fe
2+
)
3
[(OH)
2
AlSi
3
O
10
]
POKRÓJ: płytkowy - cienkopłytkowy, rzadziej grubopłytkowy
ŁUPLIWOŚĆ: doskonała w kierunku zgodnym z największą powierzchnią
płytki
→
w kierunku tym miki moŜna rozłupywać na blaszki lub łuski
TWARDOŚĆ: 2-3
BARWA: Muskowit w cienkich płytkach lub blaszkach – bezbarwny
w grubszych
–
białawosrebrzysty
Biotyt - czarny
POŁYSK: szklisty
ROZPOZNAWANIE:
Cechy diagnostyczne – twardość 2-3, łupliwość doskonała, pokrój płytkowy
5
AMFIBOLE
Uwodnione glinokrzemiany róŜnych metali, głw.: Fe, Mg, Ca, Na
Hornblenda
(Ca, Na)
2
(Fe
2+
, Mg)
5
[(OH)(Si, Al)Si
3
O
11
]
2
(
h. zwyczajna, h. bazaltowa)
POKRÓJ: słupowy, długosłupowy, rzadziej krótkosłupowy
ŁUPLIWOŚĆ: doskonała zgodna ze ścianami słupa, dzięki istnieniu
(w przekroju prostopadłym do wydłuŜenia) systemu szczelin łupliwości - kąt
124
°
TWARDOŚĆ: 5,5
BARWA
:
czarna
,
rzadziej zielonawo-czarna, brunatno-czarna
POŁYSK: szklisty
ROZPOZNAWANIE:
Cechy diagnostyczne – twardość 5,5, łupliwość doskonała, pokrój słupowy,
barwa czarna
Błędy: czarna barwa – biotyt (twardość 2-3)
czarna barwa, twardość 5,5 – augit (pokrój krótkosłupowy lub
grubotabliczkowy)
krótkosłupowa hornblenda jest nie do odróŜnienia od augitu
6
PIROKSENY
Bezwodne glinokrzemiany róŜnych metali, głw.: Ca, Mg, Fe
2+
, Fe
3+
, Al
Augit
Ca(Mg, Fe
2+
, Al)[(Si, Al)SiO
6
]
(a.
zwyczajny, a. diopsydowy)
POKRÓJ: bardzo krótkosłupowy lub bardzo grubotabliczkowy
ŁUPLIWOŚĆ: doskonała zgodna ze ścianami słupa, dzięki istnieniu
(w przekroju prostopadłym do wydłuŜenia) systemu szczelin łupliwości - kąt
87
°
TWARDOŚĆ: 5,5-6,5
BARWA
:
czarna
,
czasem o odcieniach zielonawych lub brunatnych
POŁYSK: szklisty
ROZPOZNAWANIE:
Cechy diagnostyczne – twardość 5,5, łupliwość doskonała, pokrój słupowy,
barwa czarna
Błędy: czarna barwa – biotyt (twardość 2-3)
czarna barwa, twardość 5,5 – hornblenda (pokrój długosłupowy)
krótkosłupowa hornblenda jest nie do odróŜnienia od augitu
7
OLIWINY
Fajalit
Fe
2
[SiO
4
]
Forsteryt
Mg
2
[SiO
4
]
Są to człony skrajne szeregu izomorficznego, które w skałach magmowych nie
mają znaczenia skłaotwórczego.
Znaczenie skałotwórcze maja oliwiny właściwe (chryzolity), które zawierają
70-90% cząsteczki forsterytowej.
POKRÓJ: grubotabliczkowy lub krótkosłupowy, czasem izometryczny
ŁUPLIWOŚĆ: słaba, często prawie niedostrzegalna
TWARDOŚĆ: 6,5-7
BARWA
:
oliwkowo-zielona, niekiedy z odcieniem lekko Ŝółtawym lub
brunatnawym (Fe)
POŁYSK: szklisty
ROZPOZNAWANIE:
Cechy diagnostyczne – twardość 6,5-7, słaba łupliwość, barwa
oliwkowozielona
8
MINERAŁY POBOCZNE
Magnetyt
Fe
3
O
4
Hematyt
Fe
2
O
3
Piryt
FeS
Cyrkon
Zr[SiO
4
]
Rutyl
TiO
2
Apatyt
Ca
5
[F
(PO
4
)
3
]
MINERAŁY AKCESORYCZNE
Granaty
M
3
2+
R
3
3+
[SiO
4
]
3
M – Mg, Fe
2+
, Mn, Ca
R – Al, Fe
3+
, Cr
Turmaliny
Uwodnione borokrzemiany róŜnych metali, głw.:
Fe
2+
, Fe
3+
, Al, Mg, Ca, Na, Li
Chromit
FeCr
2
O
4