1.
Zakres i przedmiot geologii górniczej
Geologia górnicza – dział geologii stosowanej, zajmującej się metodyką rozwiązywania zadao
geologicznych dla potrzeb górnictwa
1.1. Zakres geologii górniczej:
1.1.1. Lokalizacja geologa górniczego w tle etapów zagospodarowania:
a) Poszukiwanie złoża
b) Rozpoznanie złoża – domena GG w Polsce
c) Eksploatacja złoża – domena GG w Polsce
d) Likwidacja kopalni i zagospodarowanie terenów górniczych
1.2. Główne nurty geologii górniczej – zasadnicze zadania geologii górniczej
a) forma i budowa złoża ( dla celów udostępnienia złoża przez projektanta złoża)
b) rodzaj i jakośd kopaliny (skład mineralny, cechy petrochemiczne)
c) oszacowanie zasobów kopaliny lub składnika użytecznego (dla ekonomistów i górników)
d) geologiczno górnicze warunki wydobycia kopaliny (dla górników):
- warunki geometryczne
- warunki hydrogeologiczne
- warunki geologiczno- inżynierskie
- warunki gazowe (CH
4
,N
2
,CO
2
,Rn)
1.3. Praca geologa górniczego powinna zapewnid :
a) bezpieczeostwo pracy załogi
b) czystośd wybierania złoża – aby zapewnid jak najmniej strat
c) zminimalizowanie wpływu eksploatacji na środowisko naturalne (leje depresji, zapadliska
w terenie)
2.
Geologiczna obsługa wierceo
Obsługa geologiczna wierceo :
2.1. Profilowanie rdzeni wiertniczych
2.2. Opróbowanie rdzeni wiertniczych
2.3. Chronometraż - czas zwiercenia pewnego odcinka górotworu o określonym odcinku l (
zwykle 10 cm)
2.4. Obserwacja krzywienia utworu
2.5. Obserwacja płuczki wiertniczej – barwa płuczki – zmiana świadczy o natrafieniu na pokłady,
węgla zasolenie płuczki, zanik płuczki, nadmiar płuczki – horyzont wodonośny naporowy
2.6. Opis litologiczny rdzenia wiertniczego – profilowanie rdzenia wiertniczego głębokośd
poboru rdzenia, dane wiertacza i geologa, czas poboru próbki
a) Barwa skały
b) Tekstura, struktura
c) Uziarnienie
d) Porowatośd
e) Zwięzłośd skały
f) Spękania – RQD
3.
Metody i zasady kartowania geologicznego złóż
3.1. Kartowanie pośrednie – do złóż o skomplikowanej budowie np. żyły, sztok werki, kominy,
hydraty itp.
Dozwolone skale przy kartowaniu pośrednim od 1:10 do 1:250
Kartowanie pośrednie polega na rejestracji zjawisk podziemnych na rysunku i powinno
obejmowad:
- informacje z ociosu, stropu, spągu
-spękania uskoki
- zjawiska gazowe
- wycieki wody
3.2. Kartowanie bezpośrednie – do złóż o budowie prostej - pokłady
-wzrokowe wydzielenie granic i zmienności złoża
- na mapę wyrobisk górniczych nanosi się zgeneralizowane dane na podstawie bezpośredniej
obserwacji co pozwala w sposób uproszczony na wyznaczenie typów granic.
3.3. Zasady
- rysuje się od ogółu do szczegółu
- zaznacza się tektonikę, spękania, zjawiska gazowe, wycieki wody, litologię
4.
Opróbowanie bezpośrednie złóż w wyrobiskach górniczych i otworach wiertniczych ( cele
opróbowania, rodzaje i podział próbek, projekt opróbowania)
4.1. Cele opróbowania:
a) próbki do badao chemicznych – najczęściej pobierane
b) próbki do badao mineralogiczno – petrograficznych – potrzebne do wzbogacania
c) próbki do badao fizyko – mechanicznych ( γ
o
– gęstośd przestrzenna, wytrzymałośd na
ściskanie, ścieralnośd i in.)
d) próbki do badao technologicznych – czy kopalina nadaje się do wzbogacania
e) próbki do badao stratygraficznych ( złoża węgla) – ustalenie wieku warstwy na podstawie
skamieniałości, pyłków; potrzebne do szacowania zasobów w pokładzie
4.2. Podział próbek – ze względu na sposób pobierania
I) próbka punktowa – dla złóż o małej zmienności
II) próbka punktowa w układzie liniowym – pobierana wzdłuż linii prostej zgodnie
z kierunkiem maksymalnej zmienności
III) próbka bruzdowa – wycięcie rowka w górotworze o szerokości 5 – 10 cm, głębokości 2 – 5
cm, długośd zależna od miąższości złoża
IV) próbka zdzierakowa – zdarcie wierzchniej części materiału skalnego na dużej powierzchni
1 -2 cm dla złóż o bardzo dużej zmienności
V) próbki z otworów strzałowych – nie jest zwietrzała, sięga w głąb bloku skalnego,
rozdrobniona – mniejsze koszty przygotowania oznaczeo, 1- 2 m w głąb otworu
4.3. Projekt opróbowania – powinien zawierad
a) Rodzaj pobieranych próbek
b) Orientacyjna masa pobieranych próbek
c) Orientacja próbek w przestrzeni złożowej
d) Rozstaw próbek ( interwał opróbowania)
5.
Opróbowanie pośrednie (geofizyczne, wizualne, ocena korelacyjna) złóż w wyrobiskach
górniczych i otworach wiertniczych
5.1. Metoda wizualna – na oko, bardzo tania
5.2. Metoda oparta na modelu współzależności składników – wykorzystuje metody analizy
matematycznej- korelacji i regresji. Jeśli istnieje model zależności (regresyjny) można
prognozowad zawartośd składnika na podstawie ilości innego składnika
5.3. Metody geofizyczne – wykorzystuje zależnośd między intensywnością zjawiska fizycznego
naturalnego lub wzbudzonego od zawartości składnika użytecznego
a) promieniotwórczośd naturalna
I = f(p)
I – intensywnośd
p – ilośd składnika mineralnego
Wykorzystywane dla złóż uranu U
3
O
8
w granitach, łupkach ilastych, a także dla złóż soli
potasowych
40
K. Stosowanie tej metody jest taosze od rdzeniowania.
b) metoda promieniotwórczości wzbudzonej - rentgenofluorescensyjna –
promieniotwórczośd wzbudzona dla złóż Pb, Zn, Sn, Cu W skład zestawu pomiarowego
wchodzi Izotop plutonu jako źródło promieniowania i rejestrator widma promieniowania
wtórnego. Mierzona jest intensywnośd promieniowania i jego energia i na tej podstawie
określany pierwiastek
Z krzywej można odczytad na podstawie intensywności ilośd składnika użytecznego
6.
Mapy górnicze, ich podział, skale i treśd
Mapa górnicza – dokument kartograficzny sporządzony przez uprawnione osoby (geolog
górniczy, mierniczy górniczy) przedstawiający sytuację i rzeźbę terenu, sytuację wyrobisk
górniczych, sytuację geologiczną, sporządzony metodą rzutów geometrycznych lub metodą
odwzorowania na potrzeby działalności górniczej
6.1. Podział map górniczych ze względu na sposób opracowania
- mapa podstawowa (zasadnicza) – sporządzona na podstawie wyników uzyskanych z
pomiarów
-mapa przeglądowa – mapa sporządzona przez reprodukcję lub pomniejszenie mapy
podstawowej zawierająca wszystkie albo niektóre elementy jej treści
- mapa specjalna – sporządzona przez reprodukcję, pomniejszenie, lub powiększenie mapy
przeglądowej lub podstawowej uzupełniona szczegółami o specjalnym znaczeniu dla ruchu
zakładu górniczego
Każdy z tych rodzajów map dzieli się ze względu na treśd na mapy 6.2.
6.2. Podział map górniczych ze względu na tematykę
- mapa powierzchni - obraz powierzchni ziemi odwzorowany na płaszczyznę poziomą
- mapa wyrobisk górniczych - ( w złożu, w nadkładzie, w żyle, w warstwie itp.) przedstawia
usytuowanie wyrobisk górniczych, niektórych urządzeo w tych wyrobiskach oraz
ważniejszych elementów górniczych, a w szczególnych przypadkach również sytuację
powierzchni
- mapy geologiczne – przedstawiająca ułożenie w przestrzeni i wzajemne położenie skał
budujących dany obszar, wyróżnionych według kryterium wieku, składu mineralnego,
wykształcenia litologicznego, genezy itp.
Mapy górnicze należy sporządzad w jednej z następujących skal: 1:50, 1:100, 1:200, 1:500,
1:1000, 1:2000, 1:5000, 1:10000, 1:20000, 1:25000
7. Typy modele zmienności parametrów złożowych
7.1. Typ deterministyczny – parametr opisany jest funkcją położenia z = f(x,y), gdzie x,y to
współrzędne w obrębie złoża, można stosowad w takim przypadku mapy izoliniowe
rozmieszczenia wartości parametrów w badanym złożu np. miąższośd pokładów węgla.
Zmiennośd parametru jest regularna, wykazująca prawidłowośd.
7.2. Typ losowy – bez prawidłowości rozmieszczenia parametru, znajdują tu zastosowanie
metody statystyki klasycznej, zmiennośd parametru jest skokowa, przypadkowa,
nieprzewidywalna, chaotyczna.
7.3. Typ mieszany – obserwuję się zarówno losowośd jak i prawidłowośd w rozmieszczeniu
parametru z = f(x,y) + ε gdzie ε to składnik losowy, zastosowanie znajdują metody
geostatystyczne
8. Statystyczny opis zmienności parametrów złożowych
Metody statystyki matematycznej umożliwiają określenie zmienności opisu i ocenę wartości
parametrów złożowych. Statystyka działająca na podstawie rachunku prawdopodobieostwa
pozwala na wnioskowanie o właściwościach całej populacji na podstawie pojedynczej części tej
populacji nazywanej próbką statystyczną. W geologii górniczej próbką statystyczną jest zbiór
wyników pomiaru parametrów złożowych o określonej wielkości i geometrii. Stosowanie metod
statystycznych do oceny parametrów złożowych wymusza założenia, że są one zmiennymi
losowymi. Po przez zmienną losową należy rozumied zmienną, która w wyniku doświadczenia
przybiera postad jedną z wartości pewnego zbioru liczb rzeczywistych, z określonym
prawdopodobieostwem.
8.1. Miary tendencji centralnej – prosta średnia arytmetyczna x
8.2. Miary rozrzutu (rozproszenia)
a) wariancj
a
)
2
b) odchylenie standardowe
- miara zmienności bezwzględnej w jednostkach
badanego parametru
c) współczynnik zmienności
8.3. Współczynnik asymetrii
3
[-] dla n > 30
8.4. Współczynnik ekscesu (kurtozy)
4
-3 [-]
Rozkład normalny N g
1
=0 , g
2
=0
9. Przykłady zastosowao statystycznego opisu zmienności w geologii górniczej
9.1. Klasyfikacja zmienności złóż – kryterium stanowi współczynnik zmienności v
Grupa zmienności
V[%]
Zmiennośd
I
< 20
Mała
II
20-40
Przeciętna
III
40-100
Duża
IV
100-150
Bardzo duża
V
>150
Skrajnie duża
9.2. Ocena jakości kopaliny – ocena punktowa
a) m – prawdziwa nieznana zawartośd składnika użytecznego w próbkach,
b) ε
b
– błąd bezwzględny standardowy
c) ε
w
– bład względny
9.3. Ocena przedziałowa jakości kopaliny
dla n >30
α – poziom istotności α=0,05 lub 5%
z – z tablic rozkładu normalnego z=f(p) dla n>30
Jeśli n<30 to z wyznaczane jest z rozkładu t- studenta, oraz n zamienia się w n-1
9.4. Wyznaczanie minimalnej liczby pomiarów gwarantującej oszacowanie średniej wartości
parametru z żądanym prawdopodobieostwem
dla n>30
10. Statystyczna ocena dokładności szacowania średnich wartości parametrów złożowych
( błędy standardowe, przedziały ufności)
10.1 Błędy standardowe
a) błąd bezwzględny (dopuszczalny bezwzględny błąd oceny średniej wartości parametru),
wyrażany w jednostkach parametru
dla n>30
b) błąd względny
*100%
10.2 Przedziały ufności
dla n > 30
Nieznana rzeczywista wartośd średnia parametru złożowego mieści się w przedziale od
do
z prawdopodobieostwem p równym 1 – α ( w geologii górniczej 0,95)
11. Wyznaczenie granic złoża bilansowego (parametry zasobowe, kryteria bilansowości)
Kryteria bilansowości – zależne od kopaliny, graniczne wartości parametrów służących do
wyznaczania granic złoża bilansowego
Zalecane kryteria bilansowości MSWiA – różne dla różnej kopaliny.
Parametry zasobowe np.:
-minimalna miąższośd złoża
-brzeżna zawartośd składnika użytecznego
-graniczna zawartośd składnika szkodliwego
-maksymalna głębokośd spągu złoża
- zasobnośd
kryteria bilansowości dla węgli energetycznych nr.31/32, 38
PARAMETR
WARTOŚD BRZEŻNA= GRANICZNA
Maksymalna głębokośd dokumentowania
1000 m
Minimalna miąższośd węgla w pokładzie wraz z przerostami
1 m
minimalna wartośd opałowa
15 MJ/kg
maksymalna zawartośd siarki
2%
12. Metody obliczania zasobów( wieloboków, średniej arytmetycznej, średniej
zasobności)
12.1.
Metoda wieloboków Bołdyriewa – tylko dla rozpoznania wiertniczego,
geometryczna metoda szacowania zasobów
- symetryczne odcinka łączących otwory pozytywne
- obliczenie powierzchni wieloboków
- zasoby jednostkowe Q
i
=q
i
*F
i
- zasoby całkowite
Wady:
metoda sensowna w przypadku kilkunastu otworów, gdy jest więcej otworów jest bardzo
czasochłonna (dla świrów).
12.2.
Metoda średniej zasobności – obliczana jest powierzchnia całkowita oraz średnia
jednostkowa zasobnośd, metoda statystyczna, zasoby wynoszą Q=F*q
śr
Założenia: zmiennośd jest czysto losowa, zawartośd parametrów zasobowych jest zmienna
Wady: mniej dokładna niż metoda wieloboków Bołdyriewa
Zalety: bardzo szybka w obliczeniu
12.3.
Metoda średniej arytmetycznej – metoda statystyczna
Założenia:
a) pełen wzór stosuje się w przypadku złóż jednorodnych, których zmiennośd jest czysto
losowa, zawartośd parametrów zasobowych zmienna
b) parametry zasobowe muszą byd nie skorelowane,(parami niezależne) w przypadku złóż
rud
Zasoby wynoszą:
Q=M*p*γ
o
*F*1/100%
M – średnia miąższośd złoża bilansowego *m+
p – średnia procentowa zawartośd składnika użytecznego *%+
γ
o
-
średnia
gęstośd przestrzenna *Mg/m
3
]
F – całkowita powierzchnia złoża *m
2
]
Q – zasoby całkowite *Mg+
Dla złóż węgla brak p oraz 1/100%, dla złóż kopalin pospolitych brak p,γ
o
,1/100%
Wady:
mała dokładnośd,
Zalety :
Szybka w obliczeniu
13. Statystyczna ocena dokładności szacowania zasobów (błędy standardowe
oszacowania, ocena przedziałowa, zasoby gwarantowane).
13.1.
Błąd względny oszacowania zasobów – ważny do obliczenia zasobów metodą
średniej arytmetycznej
13.2.
Ocena przedziałowa zasobów
z = t – parametr prawdopodobieostwa odczytany z tablic
sq – odchylenie zasobności
13.3.
Zasoby gwarantowane -Q
L
prawdopodobieostwo, że rzeczywiste zasoby będą
mniejsze wynosi 2,5 % - małe prawdopodobieostwo
14. Klasyfikacje zasobów złóż ze względu na stopieo ich zbadania i przydatnośd
gospodarczą ( dokumentacja geologiczna i PZZ)
14.1.
Klasyfikacja złoża ze względu na stopieo zbadania złoża
Kategoria stopnia
zbadania złoża
Nazwa kategorii
Wymogi ilościowe ε
w
[P = 0,95]
A
Rozpoznanie eksploatacyjne
10%
B
Rozpoznanie szczegółowe
20%
C1
Rozpoznanie wstępne
30%
C2
Poszukiwanie szczegółowe
40%
D
Poszukiwanie wstępne
>40%
Dla każdej kategorii zbadania złoża opracowuje się nową dokumentację geologiczną
14.2.
Klasyfikacja według przydatności gospodarczej
- zasoby geologiczne – całkowita ilośd kopaliny w złożu
- zasoby pozabilansowe – zasoby kopaliny których aktualnie nie opłaca się eksploatowad,
w przyszłości mogą byd eksploatowane, jeśli ich eksploatacja stanie się opłacalna
- zasoby bilansowe – częśd zasobów geologicznych spełniających kryteria bilansowości
wyznaczane na etapie dokumentacji złoża
- zasoby nieprzemysłowe - nie wybierane częśd zasobów ze względu na warunki techniczne,
ochronę środowiska, bezpieczeostwo (filary ochronne)
- zasoby przemysłowe – zasoby, których eksploatacja jest możliwa i przyniesie zysk
finansowy, w nich występują straty
- zasoby operatywne – (postrzegane na zachodzie) – eksploatowana częśd zasobów
bilansowych,
- zasoby eksploatacyjne - zasoby operatywne oraz zawartośd skały płonnej, która została
wybrana razem z kopaliną użyteczną)
PZZ – (projekt zagospodarowania złoża) – zawiera trzy części:
a) geologiczna – oszacowanie zasobów przemysłowych, nieprzemysłowych oraz
przewidywanych strat
b)górnicza – systemy eksploatacji
c) ekonomiczna
15. Zasady prawidłowej gospodarki złożem ( straty i zubożenie kopaliny, operat
ewidencyjny zasobów, plany ruchu)
Zasady prawidłowej gospodarki złożem:
1. Sygnalizowanie potencjalnych zagrożeo naturalnych – dotyczy okresów krótkoterminowej
eksploatacji (np. wdarcie się wody ze stref uskokowych, zagrożenia metanem, dwutlenkiem
węgla, ugięcie się stropu, wypychanie spągu, wyrzuty skał)
Plan ruchu – plan bezpiecznego prowadzenia eksploatacji i gospodarki złożem – musi byd
zatwierdzony przez okręgowy urząd górniczy
2. Czystośd wybierania złoża – minimalizacja strat
Straty – zasoby kopaliny nie wybrane z złoża S=P-Q
B(p)
S – straty; P – produkcja uzyskana
z eksploatacji; Q
B(P)
- zasoby złoża bilansowego lub przemysłowego
3. Wykorzystanie kopalin towarzyszących – współwystępowanie z kopaliną główną,
pierwiastków towarzyszący (>0,01%) i pierwiastków śladowych (<0,01%)
4. Coroczna aktualizacja zasobów
Operat ewidencyjny zasobów – zestawienie zasobów na dzieo 1 styczeo, przesyłane do 30
marca do Komisji Zasobów Kopalin, na podstawie OEZ z wszystkich kopalo sporządzany jest
bilans złóż kopalin stałych i wód podziemnych
Zubożenie – powstaje przez wybieranie skały płonnej lub pozabilansowej kopaliny wraz
z kopaliną bilansową, oblicza się z wzoru Z = (Z
o
– Z
u
)/Z
u
*100%
Z
o
– zawartośd składnika użytecznego w złożu oszacowana
Z
u
– zawartośd składnika użytecznego w urobku
Do „wzbogacenia” kiedy zawartośd składnik użytecznego oszacowana jest zaniżona w czasie
dokumentowania złoża