NCT   Nauka i odkrycie   Kartografia   

Mapy ziem polskich i pruskich a działalność kartograficzna Kopernika

W Polsce pierwsze informacje kartograficzne czerpano głównie z Pomponiusza Meli, Klaudiusza Ptolemeusza 
oraz  mało  precyzyjnych  kronik  i  relacji  podróŜników.  Warto  tu  wymienić  relacje  franciszkanina  Benedykta 
Polaka,  który  jako  tłumacz  brał  udział  w  wyprawie  Jana  Carpiniego  (1245-1246),  legata  papieskiego 
Innocentego IV, do chana Mongołów w Karakorum. Dzięki opisowi tej podróŜy uzyskano w Europie, jeszcze 
przed Markiem Polo, wiele cennych informacji o Mongolii i Chinach.

Najstarsze  polskie  mapy  powstawały  w  związku  ze  sporami  terytorialnymi  z  zakonem  krzyŜackim,  słuŜąc 
udokumentowaniu  praw  Królestwa  Polskiego  do  Pomorza.  Pierwszą  z  nich  namalowaną  na  płótnie
pełnomocnicy  polscy  przedłoŜyli  papieŜowi  Marcinowi  V  w  1421  r.  Około  połowy  XV  w.  w  środowisku 
gdańskim  postały  dwie  szkicowe  mapki,  przedstawiające  ziemie  zakonu  krzyŜackiego  i  Pomorza 
Gdańskiego,  które  znalazły  się  w  kodeksie  Sędziwoja  z  Czechła  (zm.  1476).  Krótko  po  1450  r.  powstała 
pierwsza  rzetelna  geografia  Polski  (Chorographia  Regni 
Poloniae)  Jana  Długosza  (1415-1480).  W  połowie  lat 
siedemdziesiątych XV w. Marcin Bylica z Olkusza (zm. 1493), 
nadworny  astronom  króla  węgierskiego  Macieja  Korwina, 
wyznaczył  na  jego  Ŝyczenie  współrzędne  geograficzne  wielu 
miast  węgierskich,  zapewne  dla  przygotowywanej  mapy 
Węgier.

Coraz  częstsze  peregrynacje  studentów  polskich  za  granicę 
pobudzały 

ich 

zainteresowanie 

mapami 

i 

odkryciami 

nieznanych  lądów.  Zapewne  jeszcze  w  Krakowie  Kopernik 
dowiedział  się  o  wyprawie  Krzysztofa  Kolumba  i  chętnie 
uczęszczał 

na 

wykłady 

z 

kosmografii, 

na 

których 

prezentowano  pewne  elementy  astronomii,  matematyki  i 
geografii oraz zajmowano się ustalaniem długości i szerokości 
geograficznych  miast  polskich.  Wśród  nauczycieli  przyszłego 
astronoma zainteresowanych tymi kwestiami wymienić naleŜy 
choćby  Jana  z  Głogowa  (zm.  1507),  który  na  zajęciach  ze 
studentami  wykorzystywał  mapy.  Geografię  w  Krakowie 
wykładał równieŜ późniejszy przyjaciel Kopernika, Wawrzyniec 
Korwin  (Laurentius  Rabe),  autor  pracy  pt.  Cosmographia, 
wydanej  w  1496  r.  w  Bazylei.  Prawdopodobnie  równieŜ  w 
czasach  krakowskich 

zawiązała  się  przyjaźń  studenta 

toruńskiego z siostrzeńcem Marcina Bylicy, Marcinem Biemem 
z  Olkusza  (zm.  1540)  oraz  z  Bernardem  Wapowskim  (zm. 
1535),  ojcem  kartografii  polskiej.  Z  tym  ostatnim  Kopernik 
spotkał się ponownie na studiach w Bolonii oraz w Rzymie.

Przypuszcza  się  takŜe,  Ŝe  Kopernik  wraz  z  Wapowskim 
pomagali  włoskiemu  kartografowi  Markowi  Benewentano  przy  pracach  nad  pierwszą  nowoŜytną  mapą 
Europy  Środkowo-Wschodniej  (Tabula  moderna  Poloniae,  Ungariae,  Boemiae,  Germaniae,  Russiae, 
Lithuaniae),  załączoną  do  wydanej  w  1507  r.  Geografii  Ptolemeusza.  Była  to  przeróbka  pracy  Mikołaja  z 
Kuzy z połowy XV w., jednak poprawnie napisane nazwy i szczegóły topograficzne na ziemiach polskich oraz 
obszarze  ziemi  chełmińskiej,  Prus  i  Warmii  potwierdzają  moŜliwość  udziału  Wapowskiego  i  Kopernika  w 
pracach nad wydaniem tej mapy.

Być moŜe teŜ pod wpływem wybitnego polskiego kartografa Kopernik zajął się samodzielnie sporządzaniem 
map  swojego  kraju.  Pierwsza  z  nich  przedstawiała  Warmię  oraz  zachodnie  granice  Prus  Królewskich,  a 
wykonana została na zlecenie Łukasza Watzenrodego w związku ze zbliŜającym się zjazdem poznańskim w 
1510  r.,  na  którym  strona  krzyŜacka  zmierzała  do  rewindykacji  granic  z  1466  r.  Kopernik  towarzyszył 
wówczas  wujowi  i  zabrał  mapę  ze  sobą.  Nadaremnie  więc  szukał  jej  w  pokojach  astronoma  kanonik 
warmiński  Fabian  Luzjański,  który  zamierzał  ją  potajemnie  wykraść  i  oddać  Zakonowi.  Oryginał  tej  mapy 
jednak zaginął, podobnie zresztą jak i innej mapy Kopernika z 1519 r. (Topographica descriptio) ukazującej 
zachodnią część Zalewu Wiślanego. Mapa ta słuŜyć miała biskupowi warmińskiemu w sporze granicznym z 
miastem Elblągiem. Wiadomo równieŜ, Ŝe w lipcu 1529 r., na zlecenie biskupa Maurycego Ferbera, Mikołaj
Kopernik wspólnie ze swoim przyjacielem, kanonikiem fromborskim Aleksandrem Scultetim, miał opracować 

Page 1 of 2

NICOLAUS COPERNICUS THORUNENSIS - Mapy ziem polskich i pruskich a dzia...

2012-08-14

http://copernicus.torun.pl/nauka/kartografia/2/?print=normal

mapę  całości  Prus  (mappam,  sive  descriptionem  terrarum  Prussie).  Niestety,  nie  znamy  jej  losów,  ale 
zapewne przepadła ona bezpowrotnie, podobnie jak i inne mapy warmińskiego astronoma.

Kopernik  miał  swój  udział  takŜe  w  kształtowaniu  obrazu  północnych  obszarów  Rzeczypospolitej  w  kręgach 
polskich  kartografów.  Przypuszczać  naleŜy, Ŝe  dostarczał  on  potrzebnych  informacji  Maciejowi  z  Miechowa 
(zm.  1523),  autorowi  Traktatu  o  dwóch  Sarmacjach,  który  skorygował  wiele  błędnych  informacji
Ptolemeusza  na  temat  geografii  Europy  Wschodniej.  Podobnie  wspierał  równieŜ  Bernarda  Wapowskiego  w 
jego pracach nad mapami wyrytowanymi w l. 1526-1528 w krakowskiej oficynie Floriana Unglera. Niestety 
uległy  one  w  czasie  poŜaru  drukarni  zniszczeniu,  jednak  dzięki  odnalezionym  fragmentom  udało  się
zrekonstruować  ich  zawartość.  Dwie  z  nich,  stanowiące  prawdopodobnie  jedną  całość,  przedstawiały  w 
przybliŜeniu  dzisiejszą  Europę  Środkowo-Wschodnią.  Pierwsza  mapa  obejmowała  obszary  południowej  i 
środkowej  Polski,  północne  Bałkany  oraz  ziemie  przyległe  na  wschód  aŜ  po  ujście  Donu.  Druga  natomiast
prezentowała  ziemie  pomorskie,  Prusy,  śmudź,  Litwę  i  Inflanty  razem  z  częścią  Wielkiego  Księstwa 
Moskiewskiego. Trzecia wielka mapa Rzeczypospolitej (Mappa, in qua illustrantur ditiones Regni Poloniae ac
magni  Ductatus  Lithuaniae)  naleŜy  do  najlepszych  osiągnięć europejskiej  kartografii.  W  1533  r.  Wapowski 
pracował  takŜe  nad  mapą  Europy  Północnej  (Skandynawii,  Inflant  i  Wielkiego  Księstwa  Moskiewskiego). 
Dwa lata później odwiedził nawet Kopernika we Fromborku, by przedyskutować swoje wątpliwości.

Mapy  Bernarda  Wapowskiego  oraz  Macieja  z  Miechowa  wykorzystane  zostały  później  przez  wielu 
kartografów,  np.  w  “Kosmografii”  Sebastiana  Münstera  (wydanej  w  1540  r.  i  1544  r.)  oraz  w  Europae 
descriptio Gerarda Mercatora z 1554 r. Być  moŜe sięgał  do nich i Olaus Magnus, autor mapy Skandynawii 
(Carta  marina  et  descriptio  septemtrionalium  terrarum...)  wydanej  w  Wenecji  w  1539  r.  Prace  te
popularyzowały  na  rynku  zachodnioeuropejskim  bardziej  zbliŜony  do  rzeczywistości  obraz  kartograficzny 
ziem polskich, który w ogólnych zarysach przetrwał praktycznie do XVIII w.

Nie bez pomocy Kopernika powstały równieŜ mapy Prus Jerzego Joachima Retyka z 1540 r. oraz towarzysza 
jego  pruskiej  podróŜy,  Henryka  Zella  z  1542  r.  Oryginał  pierwszej  z  nich  zaginął,  znamy  jednak
geograficzno-kartograficzny  tekst  do  niej  (Chorographia).  Szczęśliwie  natomiast  ocalała  w  zbiorach 
Biblioteki  św.  Marka  w  Wenecji  mapa  Zella,  która  obejmuje  takŜe  Polskę  i  Litwę.  Przerabiana  później 
kilkakrotnie,  była  reprodukowana  m.in.  przez  Sebastiana  Münstera  (1550),  Abrahama  Orteliusza  (1570)
oraz Kaspara Hennebergera (1576) czy kronikarza pruskiego Kaspara Schütza (1592).

Nie  trzeba  teŜ szeroko  uzasadniać  znaczenia  De  revolutionibus  dla  rozwoju  kartografii,  choćby  ze względu 
na  ustalenie  przez  Kopernika  połoŜenia  geograficznego  Fromborka,  Krakowa  i  Durazzo  na  tym  samym
południku.  Dzieło  to  potwierdza  równieŜ,  Ŝe  Kopernik  odkrycie  Nowego  Świata,  podobnie  jak  wielu  mu 
współczesnych,  przypisywał  Amerigo  Vespucciemu  i  sugerował  moŜliwość  uznania  Ameryki  za  całkowicie 
odrębny kontynent. Zapewne astronom fromborski znał słynną Kosmografię (Cosmographiae... introductio)
Martina  Waldseemüllera  z  1507  r.,  w  której  po  raz  pierwszy  pojawiła  się  nazwa  Ameryki.  W  najgorszym 
wypadku zapoznał się z przeróbką tej ksiąŜeczki dokonaną przez Jana ze Stobnicy (Introductio in Ptolemei
Cosmographiam) i wydaną u Floriana Unglera w Krakowie w 1512 r.

Teresa Borawska

Uniwersytet Mikołaja Kopernika

Literatura

J. Babicz, Mikołaj Kopernik a geografia, “Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, t. 18: 1973, z. 3, s. 
495-502.

1.

W. Iwańczak, Do granic wyobraźni. Norymberga jako centrum wiedzy geograficznej i kartograficznej 
w XV i XVI wieku, Warszawa 2005.

2.

E. Jäger, Prussia-Karten 1542-1810, Weißenhorn 1982.

3.

H. Lingenberg, Nicolaus Copernicus, Bernard Wapowski und die Anfänge der Kartenabbildung 
Preussens, “Westpressen-Jahrbuch“, Bd. 23: 1973, s. 33-48.

4.

Mikołaj Kopernik. Materiały z sesji naukowej poświęconej rocznicy Mikołaja Kopernika, “Zeszyty 
Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. Nauki Humanistyczno-Społeczne”, Seria I, z. 105: 1974.

5.

B. Olszewicz, Kartografia polska XV-XVII wieku (Przegląd chronologiczno-bibliograficzny), 
przygotował do wydania Jerzy Ostrowski, Warszawa 2004.

6.

E. Schnayder, Kopernik i mapy, “Rocznik Krakowski”, t. 43: 1972, s. 31-44.

7.

J. Szeliga, Rozwój kartografii WybrzeŜa Gdańskiego do 1772 roku, Wrocław 1982.

8.

Page 2 of 2

NICOLAUS COPERNICUS THORUNENSIS - Mapy ziem polskich i pruskich a dzia...

2012-08-14

http://copernicus.torun.pl/nauka/kartografia/2/?print=normal