Metody matematyczne w technologii materiałów
Krzysztof Szyszkiewicz
C
AŁKOWANIE PRZEZ PODSTAWIENIE
(
CAŁKOWANIE PRZEZ ZAMIANĘ ZMIENNEJ
)
W niektórych przypadkach obliczenie całki
( )
f x dx
może się uprościd, gdy wprowadzimy
pomocniczą zmienną, tzn. zastosujemy podstawienie
( )
x
t
(lub
( )).
t
x
Stosując formalny
rachunek:
( )
dx
t dt
możemy napisad równośd
( )
( ( )) ( ) ,
f x dx
f
t
t dt
(0.1)
gdzie po obliczeniu całki występującej po prawej, która będzie funkcją zmiennej
,
t
podstawiamy
zmienną
x
wyliczoną z zależności
( ).
x
t
P
RZYKŁADY
1) Obliczyd przez podstawienie całkę
2
.
x
xe
dx
W tym przypadku zastosujemy podstawienie
2
.
t
x
(Można też patrzed na tę zamianę jak na
podstawienie
.
x
t
Oba podejścia dają oczywiście ten sam rezultat koocowy.) Obliczamy
2
1
1
(
)
2
.
2
2
dt
x
dx
xdx
dx
dt
dt
x
t
Mamy teraz
2
2
1
1
1
(
)
.
2
2
2
2
x
t
t
t
x
dt
xe
dx
xe
e dt
e
C
e
C
x
2) Obliczyd całkę
1
.
sin
dx
x
W tym przypadku stosujemy specjalne podstawienie, które całkę typu
(sin , cos )
,
R
x
x dx
gdzie
1
2
( ,
)
R x x
jest funkcją wymierną (iloraz dwóch wielomianów), sprowadzi do całkowania funkcji
wymiernej. Podstawienie to ma postad:
tg .
t
x
Do wykonania tego podstawienie będą potrzebne
pewne tożsamości trygonometryczne, które są wyprowadzone poniżej. Bazują one na następujących
podstawowych zależnościach
sin(
)
sin
cos
cos sin ,
cos(
)
cos
cos
sin
sin .
(0.2)
W szczególności z powyższych wzorów otrzymujemy wyrażenie na
tg(
)
sin(
)
sin
cos
cos sin
tg
tg
tg(
)
.
cos(
)
cos
cos
sin
sin
1 tg tg
(0.3)
Metody matematyczne w technologii materiałów
Krzysztof Szyszkiewicz
W szczególności mamy
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
1
2
2
2
2
2 1
2
2
cos
sin
cos
sin
cos 2
cos
sin
1
cos
sin
sin
1
1 tg
1 tg
cos
. Stąd: cos
.
sin
1 tg
1 tg
1
cos
Podobnie
2
2
1
2
2
2
2 1
2
2
2sin
cos
2sin
cos
sin 2
2sin
cos
1
cos
sin
sin
2
2tg
2tg
cos
. Stąd: sin
.
sin
1 tg
1 tg
1
cos
(0.4)
Ponadto przydatne będą tożsamości
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
sin
1 cos
1
1
tg
1
cos
.
cos
cos
cos
1 tg
sin
sin
tg
tg
, (1 sin
)tg
sin
sin
.
cos
1 sin
1 tg
(0.5)
Podstawienie
1
2
tg
t
x
daje
2
2
1
1
2
2
2 1
2
2
2
1
2
1
1
1
,
cos
2
2 cos
2
2
2 cos
.
1 tg
1
x
dt
dx
dx
x
x
dt
dx
xdt
t
Ponadto z (0.4) mamy
1
2
2
2
1
2
2tg
2
sin
,
1 tg
1
x
x
t
x
t
zatem
2
1
2
2
1
1
2
1
ln | |
ln | tg
|
.
sin
2
1
t
dx
dt
dt
t
C
x
C
x
t
t
t
3) Obliczyd całkę
2
1
.
1
dx
x
W tym przypadku stosujemy podstawienie
ctg .
x
t
Mamy
2
1
.
sin
dx
dt
t
Ponadto
Metody matematyczne w technologii materiałów
Krzysztof Szyszkiewicz
2
2
2
2
2
2
2
cos
sin
cos
1
1
1 ctg
1
.
sin
sin
sin
t
t
t
x
t
t
t
t
Podstawienie jest dla
(0,
),
t
więc w ostatniej równości nie musimy pisad
| sin | .
t
Mamy więc
1
2
2
2
1
1
1
sin
ln | tg
|
.
sin
sin
1
dx
t
dt
dt
t
C
t
t
x
(0.6)
Ostatnia całka jest na podstawie punktu 2). Musimy jeszcze wrócid do pierwotnej zmiennej
.
x
Formalnie z równości
ctg
x
t
mamy
arcctg
t
x
co daje następujące wyrażenie na całkę
1
2
2
1
ln | tg arcctg |
,
1
dx
x
C
x
ale wyrażenie to można zapisad prościej. Mamy bowiem
1
2
2
2
2
2
2
2
sin
sin
1
tg
cos
1
cos
sin
cos
cos
cos
1
sin
sin
1
1
.
ctg
1 ctg
1
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
x
x
Stąd
2
1
2
1
2
1
ln | tg
| ln
ln |
1
| .
| tg
|
t
x
x
t
Ostatecznie otrzymujemy
2
2
1
ln |
1
|
.
1
dx
x
x
C
x
4)
2
2
.
dx
x
a
Obliczenie tej całki sprowadza się do znanej całki
2
arctg
.
1
dx
x C
x
Ta druga całka
wynika oczywiście z pochodnej funkcji arcus tangens:
2
1
(arctg )
.
1
x
x
Całkę przepisujemy tak
2
2
2
2
2
2
2
1
( )
1
1
x
x
a
a
a
dx
dx
dx
x
a
a
i stosujemy podstawienie
/ .
t
x a
Mamy
,
dx
adt
więc
2
2
2
2
2
1
1
1
1
arctg
arctg
.
1
1
dx
adt
dt
x
t
C
C
x
a
a
t
a t
a
a
a
C
AŁKOWANIE FUNKCJI WYMIERNYCH
Metody matematyczne w technologii materiałów
Krzysztof Szyszkiewicz
Funkcją wymierna nazywamy funkcję postaci
( )
( )
,
( )
P x
f x
Q x
gdzie
( )
P x
i
( )
Q x
są wielomianami.
Interesowad nas będą tylko funkcje wymierne rzeczywiste, tak więc
x
oraz współczynniki
wielomianów
( )
P x
i
( )
Q x
są rzeczywiste. Oczywiście funkcja wymierna określona jest wszystkich
x
z wyjątkiem miejsc zerowych wielomianu
( ).
Q x
Przykłady funkcji wymiernych
2
5
5
3
2
3
5
3
6
2
1
2
1
,
,
,
,
, 4
1.
1
2
1
1
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Zauważmy, że funkcja wielomianowa jest szczególnym przypadkiem funkcji wymiernej.
Obliczenie całki
( )
( )
P x
dx
Q x
z funkcji wymiernej jest „w zasadzie możliwe” pod warunkiem, że
potrafimy wyznaczyd pierwiastki wielomianu
( ).
Q x
Inaczej mówiąc całka ta wyraża się poprzez
funkcje elementarne oraz pierwiastki równania
( )
0.
Q x
Aby obliczyd całkę funkcji wymiernej, rozkładamy ją na tzw. ułamki proste, które można już całkowad
w sposób elementarny. Ułamki proste są to wyrażenia wymierne następującej postaci
2
2
,
gdzie
4
0 oraz
,
.
(
)
(
)
m
n
A
Bx C
b
c
n m
x
x
bx c
(0.7)
Pierwszy typ ułamków prostych całkuje się bardzo prosto:
1
(
)
,
dla
1,
1
(
)
ln |
|
,
dla
1.
m
m
A
x
C
m
A
dx
m
x
x
C
m
Na przykład
4 1
4
3
5
5
5
(
2)
.
(
2)
4 1
3(
3)
dx
x
C
C
x
x
Całkowanie ułamków prostych drugiego typu jest bardziej złożone. Po pierwsze warunek
0
oznacza, że wyrażenie
2
x
bx c
nie ma miejsc zerowych (pierwiastków) i może byd zapisane
następująco
2
2
,
2
4
b
x
bx c
x
(0.8)
gdzie składnik
4
jest dodatni. Mamy więc
2
2
2
2
2
,
1 .
2
4
4
b
x
b
x
bx c
x
(0.9)
Metody matematyczne w technologii materiałów
Krzysztof Szyszkiewicz
Stosując teraz proste, liniowe podstawienie
2
2
b
x
t
sprowadzamy całkę
2
(
)
n
Bx C
dx
x
bx c
do
prostszej postaci
2
2
2
2
2
.
(
)
(
1)
1
4
n
n
n
n
b
x
Bx C
Bx C
Dt
E
dx
dx
dt
x
bx c
t
(0.10)
Jak widad jedyną trudnością którą teraz mamy jest obliczanie całki postaci
2
.
(
1)
n
Dt
E
dt
t
Całka ta jest
sumą dwóch całek, przy czym jedną z nich oblicza się wprost
2
2
2
2
1
2
1
(
1)
(
1)
(
1)
1
1
.
2(
1) (
1)
(
1)
n
n
n
n
n
Dt
E
t
dt
D
dt
E
dt
t
t
t
t
D
E
dt
n
t
t
Ostatnią całkę można – całkując przez części – sprowadzid do pewnej następującej zależności
rekurencyjnej
2
2
2
2
2
2
1
2
1
1
2
1
2
1
2
1
1
2
1
2
1
1
1
1
(
1)
(
1)
(
1)
(
1)
(
1)
1
1
2(
1)(
1)
2(
1)(
1)
2(
1)(
1)
1
1
2(
1)(
1)
2(
1) (
1)
n
n
n
n
n
n
n
n
n
n
n
n
n
n
n
t
t
t
I
dt
dt
dt
dt
t
dt
t
t
t
t
t
t
I
t
dt
I
t
dt
n
t
n
t
n
t
t
I
dt
I
n
t
n
t
1
1
2
1
1
2
1
1
2(
1)(
1)
2(
1)
2
3
.
2(
1)(
1)
2(
1)
n
n
n
n
t
I
n
t
n
t
n
I
n
t
n
Ponadto mamy
1
2
1
arctg
.
1
I
dt
t
C
t
Podsumowując mamy
1
2
1
2
3
,
dla
1,
2(
1)(
1)
2(
1)
arctg
,
dla
1.
n
n
n
t
n
I
n
n
t
n
I
t
C
n
(0.11)
P
RZYKŁADY
Metody matematyczne w technologii materiałów
Krzysztof Szyszkiewicz
1)
2
2
.
(
1)
dx
x
Możemy tę całkę obliczyd tak jak się wyprowadza zależnośd (0.11) lub po prostu
skorzystad z tych wzorów.
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
1
(
1)
(
1)
(
1)
1
(
1)
1
1
1
1
1
1
arctg
arctg
2
1
2
1
2
1
1
1
1
1
1
=arctg
arctg
arctg
2
1
2
1
2
1
2
1
1
arctg .
2
1
2
dx
x
x
dx
x
dx
dx
x
dx
x
x
x
x
x
x
x
dx
x
x
x
dx
x
x
x
x
x
x
dx
x
x
x
x
x
x
x
x
2)
3
.
1
dx
x
Dokonujemy rozkładu mianownika na czynniki nierozkładalne
3
2
1 (
1)(
1),
x
x
x
x
a następnie szukamy rozkładu funkcji wymiernej
3
1
1
x
na ułamki proste postaci (0.7):
3
2
2
1
1
.
1
(
1)(
1)
1
1
A
Bx C
x
x
x
x
x
x
x
Stąd mamy
2
2
3
2
3
1
(
1) (
)(
1)
(
)
(
)
(
)
,
1
(
1)(
1)
1
A x
x
Bx C x
A B x
A B C x
A C
x
x
x
x
x
co po porównaniu współczynników wielomianów z licznika daje
0,
0,
1.
A
B
A B C
A C
Rozwiązaniem tego układu jest
1
1
2
,
,
,
3
3
3
A
B
C
zatem
1
1
2
3
3
3
3
2
2
1
1 1
1
2
,
1
1
1
3
1
3
1
x
x
x
x
x
x
x
x
x
skąd
3
2
1
1
2
1
1
ln |
1|
.
1
3
1 3
1
3
3
x
dx
dx
dx
x
I
x
x
x
x
Dalej
Metody matematyczne w technologii materiałów
Krzysztof Szyszkiewicz
1
1
2
2
3
3
2
2
2
2
2
2
2
2
3
3
3
1
1
1
2
4
2
4
2
4
1
1
2
2
2
1
(
)
(
)
(
)
4
8
.
3
3
x
x
x
x
x
dx
x
dx
I
dx
dx
dx
x
x
x
x
x
dx
Teraz stosujemy podstawienie
1
2
3
2
,
x
t
więc
3
2
3
2
.
,
dx
dt
dx
dt
Zatem
2
2
2
2
2
2
2
3
3
1
3
2
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
1
4
8
4 3
4
3
4 3
3
3
3 4
3
4
3
3
4 3
1
ln(
1)
3arctg .
3
3
2
t
dt
t
dt
dt
I
dt
dt
t
t
t
t
t
t
dt
dt
t
t
t
t
Wracając do „starej” zmiennej
x
otrzymujemy
1
1
2
2
3
3
2
2
2
2
2
1
4
4
3
3
3
1
1
ln(
1)
3arctg
ln(
2)
3arctg
.
2
2
x
x
x
I
x
x
C
Ostatecznie mamy
2
2
1
4
4
3
3
3
3
1
1
3
ln |
1|
ln(
2)
arctg
.
1
3
6
3
x
dx
x
x
x
C
x
Z
ADANIA
A) Obliczyd całki nieoznaczone
1)
7
.
x
e
dx
3)
2
sin
.
xdx
5)
2
.
2
2
dx
x
x
7)
.
1 sin
dx
x
2)
.
ax
xe dx
4)
3
1 5
.
xdx
6)
2
.
3 5
dx
x
8)
.
x
x
dx
e
e
B) Obliczyd podane całki z funkcji wymiernych.
2
3
1)
.
2)
.
2
3
2
1
x
dx
x
x
x
3
4
2
1
3)
.
4)
.
4
2
x
dx
x
x
x
x