plik

Joanna LORENC
Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-

Białej

ROZWÓJ PODMIOTOWOŚCI UCZNIÓW WARUNKIEM AKTYWNEGO

UCZESTNICTWA W SPOŁECZEŃSTWIE

Podmiotowość człowieka to temat współcześnie często poddawany

różnorodnym

rozważaniom.

Można

zaobserwować

wyraźny

wzrost

zainteresowania  tą  problematyką.  Zwracanie  uwagi  na  podmiotowość  człowieka
jest widoczne nie tylko na gruncie pedagogiki, jako nauki zarówno teoretycznej jak
i  praktycznej,  gdzie  z  jednej  strony  prowadzi  się  namysł  nad  istotą,  ideą
podmiotowości,  a  z  drugiej  strony  nad  tym  jak  ją  urealnić  w  życiu  młodego
człowieka,  ale  pojęcie  podmiotowości  jest  szeroko  omawiane  także  w  literaturze
filozoficznej, psychologicznej jak i socjologicznej.

Podmiotowość łączy się z pojęciem sprawczości, przyczynowości, wolności

wyboru, odpowiedzialności. Zagadnienie wolności wyboru i odpowiedzialności
łączy się z pojęciem woli i z jej podstawowym atrybutem, z wolnością. Śledząc
histor

ię filozofii można zaobserwować różne, bardzo odmienne koncepcje

związane z wolą ludzką. W zależności od przyjętych założeń istnienie woli jest
podkreślane, przyjmowane za fakt lub odrzucane bądź osłabiane.

W rozważaniach filozoficznych nad wolną wolą zarysowują się przede

wszystkim  takie  podstawowe  nurty  jak  determinizm,  w  tym  kompatybilizm
i  niekompatybilizm,  libertarianizm  i  indeterminizm.  Determinizm  głosi,  iż  wola  nie
jest  wolna  lub  jej  wolność  jest  ograniczona.  Zgodnie  z  determinizmem
przyczynowym d

ziałanie osoby jest określone przez wcześniejsze wydarzenia i na

ich  podstawie  można  przewidzieć  jej  przyszłość.  Życie  jednostki  to  ciąg  zdarzeń
przyczynowych,  na  który  nie  ma  wpływu,  wyklucza,  więc  podmiotową  wolność
osoby. Determinizm rozpatruje się w ramach kompatybilizmu i niekompatybilizmu.
Pierwszy  z  nich  to  słaby  determinizm,  który  zakłada,  że  determinizm  i  wolność
człowieka  można  ze  sobą  pogodzić,  co  oznacza,  że  deterministyczny  szereg
przyczyn nie jest całkiem jednolity, więc bywamy wolni i moralnie odpowiedzialni, a
nasza  przyszłość  jest  niezaplanowana  z  góry,  jest  otwarta.  Niekompatybilizm
natomiast  przyjmuje, iż  determinizm  nie  jest  do  pogodzenia  z  osobistą  wolnością
człowieka.  Przeciwieństwem  wolności  nie  jest  zdeterminowanie,  lecz  przymus  i
zni

ewolenie. Jedną z wersji tego przedstawia libertarianizm, według którego błędna

jest deterministyczna teza przyczynowo-skutkowa, sami decydujemy o naszym
życiu i jesteśmy zdolni nadać przyszłości inny bieg. Według nich przyjęcie założeń
determinizmu oznacz

a, że nie ponosimy żadnej odpowiedzialności za własne

czyny i teorie etyczne nie miałyby sensu.

Indeterminizm opowiada się za

wolnością woli. Na uzasadnienie wolności woli podaje się szereg dowodów, m.in.:
świadomość wolności (dowód psychologiczny), natura woli i jej stosunek do
rozumu (dowód metafizyczny), porządek moralny (dowód moralny) i codzienne
doświadczenie.

J. Bremer, Wprowadzenie do filozo

fii umysłu, Wydawnictwo WAM. Kraków 2010, s. 179-180

G. Dogiel, Antropologia filozoficzna

, Instytut Teologiczny Księży Misjonarzy. Kraków 1992, s. 46-50

Za najważniejszą cechę woli uważa się jej wolność. Potocznie wolność jest

tłumaczona jako przeciwieństwo przymusu i konieczności, a więc jako możliwość
czynienia tego, co się zamierza. Jest to zdolność osoby do samookreślania się, do
bycia przyczyną swojego działania.

Decyzja jest wolna, gdy spełnia następujące

warunki: „(a) osoba musi mieć wybór pomiędzy alternatywami oraz możliwość
działania lub decydowania w inny sposób, niż to w rzeczywistości czyni, (b) to, na
co się zdecyduje, musi zależeć od niej samej, (c) to, jak osoba decyduje i działa,
musi podlegać jej kontroli, która nie może być wyeliminowana poprzez przymus”.

Pomimo wszelki

ch trudności w jednoznacznym określeniu czym jest wola, czy

wola jest wolna, posiadamy własne odczucie wolności naszego działania, wolności
dokonywania wyborów, za które stajemy się odpowiedzialni. Człowiek podejmując
jakiekolwiek  działanie  lub  rezygnując  z  możliwości  działania  jest  przekonany,  że
czyni  to  z  własnej  woli,  że  wypływa  to  tylko  z  jego  świadomej i  nieprzymuszonej
decyzji. Ma wpływ na to, co robi, na otaczającą rzeczywistość. Poznając dokonuje
wyboru  i  podejmuje  decyzje. Tą  zdolność  dokonywania  niewymuszonego  wyboru
intuicyjnie określamy wolą ludzką, wolną wolą.

Mimo istniejących różnic w koncepcjach dotyczących woli, wskazuje się na jej

pewne  istotne  cechy,  są  to:  aktywność  (obejmuje  ona  zewnętrzne  działanie
podmiotu  i  działanie  w  sferze  wewnętrznej),  intencjonalność  (dzięki  czemu  wola
zwraca  się  ku  czemuś  w  świecie  zewnętrznym  i  wewnętrznym),  podmiotowość
(aktywność  i intencjonalność  działania  przynależą  podmiotowi,  konkretnej  osobie,
a  cechami  podmiotu  jest  to,  że  „jest”  i  „działa”)  oraz  związek  z  wyborami
i działaniami racjonalnymi lub wartościowymi.

Podmiotowość jest określana jako atrybut człowieczeństwa, podkreślający, iż

człowiek jest zawsze podmiotem własnej sytuacji, którą tworzy i która bez niego nie
istnieje; „jest więc dysponującą wolną wolą osobą, która postrzega w określony,
niepowtarzalny sposób rzeczywistość, nadaje jej znaczenie, przejawia własną
aktywność”.

Przyjmuje się, że podmiotowość wypływa z wnętrza człowieka, że jest

to wewnętrzne źródło wszelkiej przyczynowości.

Jak s

twierdza U. Ostrowska „podmiotowość jest atrybutem człowieczeństwa,

dlatego  istnienie  podmiotowe  opiera  się  na  fundamentalnym  doświadczaniu
wartości  samego  siebie,  zaś  podmiotowość  jednostki  współtworzy  się  w
wyzwalających ją  interakcjach”.

O podmiotowości człowieka mówimy wtedy „gdy

działalność jest inicjowana i rozwijana przez jednostkę, w sposób świadomy,
według jej własnych, osobistych wartości i standardów”.

J. Bremer,

Wprowadzenie do filozofii umysłu…, s. 179

Ibidem, s. 182

J. Trzópek, Problem woli. Między antropologią filozoficzną a psychologią mechanizmów regulujących,

Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego SOCIETAS VISTULANA. Kraków 2003, s. 71

K. Otrębska-Popiołek, Podmiotowość jako atrybut człowieczeństwa, (w:)Podmiotowość człowieka.
Szanse rozwoju i

zagrożenia, Z. Ratajczak (red.), Uniwersytet Śląski. Katowice 1992, s. 140

J. Górniewicz, Kategorie pedagogiczne: odpowiedzialność, podmiotowość, samorealizacja, tolerancja,

twórczość, wyobraźnia, Wydawnictwo WSP. Olsztyn 1997, s. 24

U. Ostrowska,

Doświadczanie wartości samego siebie przez podmioty edukacyjne szkoły wyższej w

toku badań jakościowych, (w:) Doświadczanie wartości samego siebie w procesach edukacyjnych,
A.M. Tchorzewski (red.). Bydgoszcz 1997, s. 95

K. Korzeniowski, Edukacja

– podmiotowość-demokracja. O przebiegłości demokratycznego rozumu,

(w:)

Podmiotowość w wychowaniu. Miedzy ideą a realnością, E. Kubiak-Szymborska (red.),

Wydawnictwo WERS. Bydgoszcz 1999, s. 27

Z kolei podmiot według określenia słownikowego to „jednostka ludzka mająca

poczucie  własnej  odrębności  wobec  innych  osób  i  otaczającego  ją  świata,
poznająca  ten  świat  i  nań  oddziałująca,  kierująca  własnym  postępowaniem  i
odpowiedzialna  za  własne  decyzje  oraz  za  przestrzeganie  norm  moralnych  i
prawnych ustalonych przez społeczeństwo”.

Podobnie jest to ujmowane przez J.

Bałachowicz: „…bycie istotą podmiotową i jej rozwój oznacza świadomość siebie w
świecie,  swoich  uczuć,  pragnień  i  celów,  świadomą  aktywność  i  refleksyjną
kontrolę  własnego  działania  oraz  ukierunkowane  dążenia.  (…)  Człowiek  nie  jest
jednostką statyczną, „jest procesem”, staje się osobowością podmiotową, otwartą
ku  wartościom,  nieustannie  rozwijającą  się  i  wzbogacającą.  Refleksyjność  jest
przede  wszystkim  podstawą  samorozwoju  podmiotowości,  rozumienia  świata  i
działania  w  świecie”.

dmiot jawi się jako osoba poznająca, wolna, aktywna,

działająca i odpowiedzialna za swoje działanie.

Z byciem podmiotem wiąże się poczucie podmiotowości. Poczucie

podmiotowości  to  postrzeganie  i  przeżywanie  siebie  jako  podmiotu,  na  co  składa
się kilka elementów, m.in. poczucie wolności wyboru (świadomego podejmowania
decyzji  i  celowego  kierowania  swoim  postępowaniem),  poczucie  sprawczości
(wpływu na zaistnienie lub niezaistnienie sytuacji), poczucie odpowiedzialności za
swoje  postępowanie  oraz  poczucie  równoprawnych,  partnerskich  kontaktów
interpersonalnych.

Stan podmiotowości wyznaczają pewne elementy, które powinny wystąpić,

aby człowiek mógł uzyskać status podmiotowy. E. Kubiak-Szymborska jako
niezbędne wyznaczniki podmiotowości wyróżnia:

własne  preferencje  -  w  znaczeniu  posiadania  wartości  uświadamianych
przez  jednostkę,  która  zna  wartości,  rozumie  je,  akceptuje,  wykazuje
aktywność  w  zakresie  ich  kreacji.  Wartości  te  potrafi  ona  przekształcić
w  cel  dążeń,  wytyczyć  na  ich  podstawie  wizje  własnej  przyszłości,
a następnie stworzyć programy działania;

aktywność  sprawcza  –  w  znaczeniu  działań  człowieka  zgodnych
z  własnymi  preferencjami  i  uwzględniających  dobro  nie  tylko  własne,  ale
też  i  innych  ludzi.  Efektem  tych  działań  są  zmiany  w  otaczającym  go
świecie.  Dotyczy  to  także  działań  ukierunkowanych  na  gromadzenie
wiedzy  o  sobie  i  rzeczywistości,  podporządkowanie  jej,  a  w  efekcie
budowanie obrazu własnej osoby i obrazu rzeczywistości;

gotowość ponoszenia konsekwencji własnego sprawstwa razem
z

faktyczn

ą odpowiedzialnością za dokonywane wybory oraz

podejmowane decyzje i czyny;

subiektywne przeświadczenie o sobie jako świadomym, odpowiedzialnym
sprawcy czynów i własnym sprawstwie (mocy sprawczej) zgodnym

W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, Wydawnictwo Akademickie ŻAK. Warszawa 2001, s. 297

J. Bałachowicz, Style działań edukacyjnych nauczycieli klas początkowych. Między

uprzedmiotowieniem a podmiotowością, Wydawnictwo WSP TWP. Warszawa 2009, s. 25

I. Borawska,

Idea podmiotowości we współczesnej szkole, (w:) Podmiotowość we współczesnej

edukacji. Oglądy – intencje – realia, J. Niemiec, A. Popławska (red.), Wydawnictwo Niepaństwowej
Wyższej Szkoły Pedagogicznej. Białystok 2009, s. 169

z preferencjami oraz o własnych zdolnościach kreowania siebie, świata jak
i wzajemnych relacji między nimi.

Rozważając problem podmiotowości wskazuje się także na pewne cechy

człowieka, które świadczą o jego rozwiniętej podmiotowości, o dużym jej poczuciu.
Wskazuje się, iż taki człowiek:

„nastawiony jest na stałe poznawanie siebie i innych oraz otaczającej go
rzeczywistości;

zna siebie, swoje silne i słabe strony, wie, kim jest i jakim jest człowiekiem,
posiada adekwatną samoocenę, wie też, kim chce być i jakim człowiekiem
chce i może zostać;

- jes

t przeświadczony o możliwościach wpływu na otaczającą go

rzeczywistość, na siebie samego i innych ludzi, na swoje działanie,
postępowanie;

podejmuje działania z własnego wyboru, zgodnie z własnymi
preferencjami, możliwościami, zainteresowaniami, licząc się z różnego
typu ograniczeniami;

zdaje sobie sprawę z konsekwencji własnego sprawstwa i jest gotowy do
zachowań odpowiedzialnych;

posiada aspiracje perfekcjonistyczne, własny ideał osobowy i podejmuje
działania realizujące ten ideał;

realizuje opracowany przez siebie plan życia, zachowując optymizm i
cierpliwość, wierząc, że jego realizacja uzależniona jest przede wszystkim
od jego zdolności, chęci, wysiłku i wytrwałości;

- j

est życzliwy dla ludzi, z którymi się styka, szanuje podmiotowość innych i

umie współdziałać z innymi opierając się na dialogu, partnerstwie,
negocjacjach, mediacjach;

ma poczucie autentycznych, partnerskich, dialogowych kontaktów
interpersonalnych”.

ma problematyka podmiotowości jest znana od dawna, natomiast obecnie

obserwujemy

wzrost

zainteresowania

nią

obszarze

oddziaływań

wychowawczych. Podmiotowość to efekt nieustannego uczenia się i kształtowania
refleksyjnych sposobów kontroli nad własnym rozwojem osobowym oraz rozwijania
swoich relacji ze światem. Nowymi zadaniami edukacji staje się wsparcie
osobowego rozwoju człowieka, pomoc w pozyskaniu zdolności do kierowania sobą
i swoim działaniem w świecie, wsparcie w samorozwoju.

O podmiotowości w wychowaniu można mówić w dwojakim znaczeniu.

W  pierwszym  ujmuje  się  ją  jako  wychowanie  podmiotowe,  w  drugim  jako  cel
wychowania.  W  wychowaniu  podmiotowym  sytuację  wychowawczą  traktuje  się
jako sytuację dwupodmiotową, gdzie wychowawca i wychowanek pojmowani jako
podmioty  wychowania  włączają  się  wzajemnie  w  działania,  są  równoprawnymi
i równoważnymi partnerami. Formowanie postawy podmiotowej u wychowanka jest
procesem  długotrwałym  i  polega  na  zdobywaniu  doświadczeń  w  sytuacjach
tworzonych przez wychowawcę. Zadaniem wychowawcy jest organizowanie takich

E. Kubiak-Szymborska,

Podmiotowość młodzieży akademickiej. Studium statusu podmiotowego

studentów okresu transformacji, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej. Bydgoszcz 2003, s. 87

A. Skreczko,

Rozwijanie podmiotowości dziecka w rodzinie, (w:)Podmiotowość we współczesnej

edukacji. Oglądy-intencje-realia…, s. 57

J. Bałachowicz, Style działań edukacyjnych nauczycieli klas początkowych…, s. 26

warunków,  w  których  wychowanek  będzie  miał  możliwość  samodzielnego
działania, stawiania pytań, zgłaszania propozycji. W sytuacjach tych wychowanek
powinien  mieć  prawo  swobodnego  wyboru  własnych  działań,  ról,  powinien  być
motywowany  do  działania,  co  będzie  zwiększało  jego  poczucie  wolności
w  sytuacjach  wyboru  oraz  poczucie  odpowiedzialności.

Podmiotowy charakter

wychowania będą wyznaczały m.in.: – równoprawność i równoważność
wychowanka w sytuacji wychowawczej;

– prawo wychowanka i możliwość

stawiania  przez  niego  pytań,  zgłaszania  propozycji,  samodzielnego  wykonywania
czynności;  -  możliwość  (prawo)  swobodnego  wyboru  zadań  do  wykonania;  -
możliwość  szukania  na  własną  rękę  sposobów  rozwiązania  zadania;  - możliwość
wy

rażania własnej oceny zarówno w kwestii sposobu wykonania zadania jak też

uzyskanego wyniku”.

Podmiotowość w procesie wychowania dotyczy obu stron tej relacji. Według

A.  Guryckiej  w  wychowaniu  podmiotowym  sytuacja  wychowawcza  wyznaczona
przez  układ  ludzi,  rzeczy  i  zadań  jest  traktowana  jako  sytuacja  dwupodmiotowa.
Podmiotem jest tutaj zarówno wychowawca (nauczyciel) jak i wychowanek (uczeń).
Nauczyciel  sam  powinien  posiadać  pełną  świadomość  własnej  podmiotowości,
dopiero wtedy będzie mógł postrzegać ucznia jako pełnoprawny podmiot procesu
wychowania.  Tylko  mając  własne  poczucie  podmiotowości  można  kształtować
je  u  innego  człowieka.  Podmiotowość  nauczyciela  może  przejawiać  się
w samodzielnym stawianiu sobie celów, poszukiwaniu rozwiązań, w doborze treści,
form  i  metod  pracy,  w  wpływaniu  na  konstruowanie  programów  kształcenia,
w tworzeniu klas autorskich, w kreowaniu przestrzenie wychowawczej, a wreszcie
w jego kompetencjach, wiedzy.

Podmiotowość nauczyciela, jak wskazuje I. Borawska, ma miejsce wtedy, gdy

nauczyciel: „wyznacza sobie cele; korzysta z uprawnień do samodzielnego wyboru
programu nauczania, doboru celów, treści, metod i technik pedagogicznych, form
organizacyjnych  i  środków  dydaktycznych  (  dba  o  warsztat  pracy);  podejmuje
inicjatywy,  wdraża  innowacje  pedagogiczne  (jest  kreatywny);  podejmuje  decyzje,
które wpływają na podnoszenie jakości pracy pojedynczych uczniów, klasy, szkoły
(jest  odpowiedzialny  za  wyniki  działalności  edukacyjnej);  dokonuje  samokontroli
i samooceny podejmowanych działań dydaktyczno – wychowawczych (jest osobą
refleksyjną,  wyciąga  wnioski  do  dalszej  pracy);  wyraża  opinie  na  temat
funkcjonowania szkoły  w różnych obszarach jej działalności, współdecyduje i jest
współodpowiedzialny  za  jej  funkcjonowanie  (utożsamia  się  ze  szkołą,  w  której
pracuje)”.

Nauczyciel w rozwijaniu podmiotowości ucznia powinien kierować się

pewnymi zasadami współdziałania:

„dostrzeganie dziecka, ukazywanie mu, że jest rozumiane,

dostrzeganie problemów dziecka, docenianie wkładu dziecka w interakcje,

nieograniczenie czasu podjętej aktywności,

P. Tyrała, Teoria wychowania. Bliżej uniwersalnych wartości i realnego życia, Wydawnictwo Adam

Marszałek. Toruń 2002, s. 51-52

A. Gurycka,

Podmiotowość – postulat dla wychowania (w:) Podmiotowość w wychowaniu…,

s. 110-111

I. Borawska,

Idea podmiotowości we współczesnej szkole, (w:) Podmiotowość we współczesnej

edukacji. Oglądy – intencje – realia…, s. 172

akceptowanie sposobów wyboru różnych kierunków działania aktywności,
materiałów potrzebnych w realizacji linii działania,

proponowanie alternatywnych pomysłów,

zachęcanie dzieci do okazywania pomocy,

- ni

enarzucanie dziecku własnych sposobów widzenia rzeczywistości, ale

dawanie mu prawa do odkrywania, nadawania znaczeń, porównania”.

Zdaniem A. Guryckiej, podmiotowość dziecka można zwiększyć „ o ile

zapewni mu się prawo do wyboru zadania z wielu (prawo do swobodnego wyboru),
prawo do szukania na własną rękę możliwych sposobów rozwiązań (poczucie
wpływu) przy opanowaniu oczywiście przedtem metody najbardziej ekonomicznej,
prawo do własnej oceny zarówno sposobu wykonania zadania, jak i osiągniętego
wyniku (poczucie kontroli).

Wychowanie podmiotowe to tworzenie odpowiednich warunków, w których

wychowanek  będzie  mógł  realizować  własną  aktywność,  poszukiwać  własnych
sposobów  rozwiązań  oraz  kontrolować  i  oceniać  swoje  działania.  Ważną  rolą
nauczyciela staje się także wzbudzanie chęci i motywacji u uczniów, aby mogli w
pełni  rozwijać  własne  możliwości  i  wykorzystywać  stworzone  im  sytuacje  oraz
zachęcanie  do  własnej  twórczości  i  zaangażowania  we  wspólnym  działaniu.
Kreowane warunki i atmosfera sprzyjająca rozwojowi  podmiotowości powinny być
inne na każdym etapie rozwoju i dostosowane do możliwości i potrzeb dziecka.

W procesie edukacji należy stworzyć uczniom podstawowe warunki

doświadczania własnej indywidualności, poczucia tożsamości, odpowiedniego
korzystania z wo

lności, poznawania własnych potencjalności. Także powinno

się  uczyć  pokonywania  barier  i  własnych  ograniczeń,  umożliwiać  zaspokajanie
potrzeb  wychowanka,  doświadczanie  wartości  samego  siebie,  przekraczanie
dotychczasowych osiągnięć, podejmowanie działań w zakresie autokreacji. Proces
budowania  podmiotowości  dokonuje  się  przez  wyposażenie  ucznia  w  wiedzę,
kształtowanie  systemu  wartości  i  przekonań  oraz  przez  samodoskonalenia  się
i  rozwój  osobisty.  W  tak  rozumianym  procesie  edukacji  podmiotowej  (ku
podmioto

wości) U. Ostrowska wyróżnia trzy główne ogniwa:

I. Sprzyjanie autentycznemu poznawaniu oraz rozumieniu samego siebie,

swej odrębności i potencjalności a także własnych ograniczeń, co
prowadzi do osiągania przez uczniów/wychowanków samoświadomości
i samoakceptacji;

II.

Stwarzanie  możliwości  bycia  sobą,  uwzględniania  własnych  preferencji
w  toku  podejmowania  decyzji  oraz  działań,  dzięki  czemu  następuje
kształtowanie  odpowiedzialnego  postrzegania  własnego  życia  przez
pryzmat zdolności do wolnych wyborów i przyjmowania odpowiedzialności
za podejmowanie bądź zaniechanie działań;

A. Skreczko

, Rozwijanie podmiotowości dziecka w rodzinie, (w:)Podmiotowość we współczesnej

edukacji. Oglądy-intencje-realia…, s. 60-61

A. Gurycka,

Podmiotowość – postulat dla wychowania, (w:) Podmiotowość w doświadczeniach

wychowawczych dzieci i młodzieży. (Cz. 1), Wychowanek jako podmiot działań, M. Kofta (red.),
Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 1989, s. 15

III.

Inspirowanie do samodoskonalenia się, wieloaspektowy rozwój osobisty,
co pozwala na kreatywne wykraczanie poza status osiągnięć na
określonym etapie rozwoju.

Słuszne wydaje się być stanowisko, iż niezbędnym warunkiem podmiotowego

funkcjonowania  uczniów  jest  humanistyczne  podejście  przez  nauczyciela
do każdego wychowanka, które oznacza uznawanie każdego z nich za jednostkę
w  pełni  autonomiczną,  z  prawem  do  własnej  podmiotowości,  wewnętrznej
niezależności  i  odpowiedzialności  za  swoje  działania.

Wiąże się to

z poszanowaniem godności wychowanka, jako osoby, uznaniem jego wolności,
rozumności, indywidualności i niepowtarzalności.

Przejawem

podmiotowego traktowania uczestników procesu wychowania jest

okazywanie

wzajemnych

relacjach

postaw:

akceptacji,

rozumienia

empatycznego, autentyzmu oraz rozumienia w sensie personalistycznym.

Akceptacja  to  uznanie  wszystkich  uczestników  tego  procesu  takimi,  jakimi  są,
z  uwagi  na  ich  ogromną  zdolność  do  samoaktualizacji  i  samodoskonalenia
z  pełnym  zaufaniem  i  poszanowaniem.  Prowadzi  to  do  rozwoju  samodzielnego
myślenia,  do  wzrostu  poczucia  własnej  wartości  i  odpowiedzialności.  Pozwalając
na wykorzysta

nie własnych zdolności, własnych pomysłów i akceptując je wyklucza

się  dowodzenie  innymi,  grożenie,  zastraszanie,  krytykowanie  czy  moralizowanie.
Ułatwia  to  nawiązywanie  bliskich  i  poprawnych  kontaktów.  Rozumienie
empatyczne to niezbędna umiejętność we  wszystkich kontaktach międzyludzkich.
Polega  na  aktywnym  wsłuchiwaniu  się  w  wypowiedzi  drugiego  człowieka  wraz
z  wczuwaniem  się  w  jego  doznania,  uczucia  i  myśli.  To  próba  przenikania,
wkraczania w wewnętrzny świat drugiej osoby, rozumienia jej reakcji od wewnątrz.
Autentyzm  jest  otwartością  w  kontaktach  z  innymi,  prowadzi  do  bycia  w  swym
zachowaniu  tym,  kim  jest  naprawdę,  jaki  jest.  Odrzuca  pozory,  konformizm
i  stereotypy.  Warunkuje  prawdziwe  poznanie  się.  Rozumienie  w  sensie
personalistycznym  dopełnia  powyższe  postawy.  Personalizm  pozwala  widzieć
człowieka w jego istocie, eksponuje osobę jako istotę autonomiczną, wskazując na
jej godność i rozumność. Relacje pomiędzy poszczególnymi osobami są relacjami
pomiędzy  istotami  równymi  w  swojej  godności  i  wolności.  Personalistyczne
spojrzenie  na  wychowanie  pozwala  traktować  każdy  podmiot  wychowania,  czyli
wychowawcę, wychowanka i jego rodziców, jako osobę.

Charakteryzując uczniów, którzy są traktowani podmiotowo i czują się

podmiotami  wskazuje  się  m.in.  na  pewne  ich  cechy.  Uczniowie  tacy  traktują
sytuacje  życiowe  jako  sytuacje  zadaniowe,  które  mają  rozwiązać,  są  bardziej
realistyczni  w  postępowaniu,  cenią  sobie  samokontrolę,  samodzielność
w  działaniu,  nie  ulegają  dużym  wpływom  otoczenia,  uczą  się  na  własnych
doświadczeniach,  mają  większe  poczucie  odpowiedzialności  i  są  odporniejsi  na
stres i frustrację.

U. Ostrowska,

Idea podmiotu i podmiotowości z perspektywy aksjologicznej, (w:) Podmiotowość

we współczesnej edukacji. Oglądy – intencje – realia…, s. 29-30

I. Borawska,

Idea podmiotowości we współczesnej szkole, (w:) Podmiotowość we współczesnej

edukacji. Oglądy – intencje – realia…, s. 169

M. Łobocki, Teoria wychowania w zarysie, Oficyna Wydawnicza Impuls. Kraków 2006, s. 148-154

J. Radziewicz,

O współpodmiotowość ucznia w nauczaniu i wychowaniu, (w:) O podmiotowość ucznia

w nauczaniu i wychowaniu,

R. Radwiłowicz (red.). Warszawa 1985, s. 72

Według J. Radziewicza uczeń traktowany jako podmiot to taki, który:
-

„ma możliwość zgłaszania inicjatyw, wyboru partnerów, podejmowania
decyzji, ocen w sprawach rea

lizacji zadań oraz możliwości wyboru wartości

norm, celów życiowych;

umie formułować i rozwiązywać problemy;

będzie uczestniczyć w doborze treści i metod pracy na lekcji;

będzie osobą współkontrolującą efekty pracy własnej i kolegów”.

Warto w tym mi

ejscu podkreślić, że podmiotowość nie oznacza

nieograniczonej wolności, jej ograniczeniem jest przede wszystkim podmiotowość
drugiego człowieka, która domaga się poszanowania, ale także warunki, otoczenie.
Podmiotowe  traktowanie  wychowanka,  rozwijające  jego  podmiotowość  umożliwia
mu  w  przyszłości  traktować  siebie  i  drugiego  człowieka  jako  podmiot  świadomy
i odpowiedzialny za swoje działania, który w sposób twórczy realizuje swoje życie.
Rozwój  podmiotowości  w  relacji  międzyludzkiej  może  realizować  się  tylko
w  sytuacji  wzajemnego  uznania  się  jako  równoprawnych  podmiotów  przez
wszystkie strony tej relacji.

Urzeczywistnianie podmiotowości w wychowaniu wiąże się ściśle

z  wartościami.  Wartości,  jak  twierdzi  K.  Chałas,  pełnią  ważną  rolę  w  kreowaniu
tożsamości  człowieka,  rozumianej  jako  kompetencja  do  działania  i  pozwalają  na
doświadczanie  sensu  i  znaczenia  własnej  podmiotowo-osobowej  egzystencji.
Wartości  stanowią  czynnik  podmiotowości,  aktywności,  autonomii,  motywują
i  ukierunkowują  działanie,  postępowanie  człowieka.  Człowiek  stając  wobec
wartości  rozpoznaje  je,  akceptuje  i  realizuje  je  w  życiu  bądź  też  odrzuca.
Podmiotowość  wyraża  się  poprzez  wybór  wartości.  „Podmiotowe  usytuowanie
człowieka  w  świecie  wartości  i  odnoszenie  się  do  nich  stanowi  płaszczyznę
rozwi

ązywania problemów oraz uzdalnia do ich rozwiązywania, rozwijając przy tym

siły twórcze, doskonaląc umiejętności, kształtując postawę odpowiedzialności”.

Dlatego wychowanie podmiotowe implikuje potrzebę wychowania do (ku) wartości
(-

ciom). Podmiotowość przedstawiona wychowankowi jako wartość, staje się celem

jego dążeń, celem samorozwoju.

W procesie dydaktyczno-wychowawczym podmiotowy charakter obejmuje

takie działania i sytuacje dydaktyczno-wychowawcze, które stwarzają niezbędne
warunki do tego, aby uczeń miał możliwość rozwijać się we wszystkich sferach
swojego życia, czyli intelektualnej, psychicznej, moralnej, społecznej i duchowej.

Podmiotowość  to  tworzenie  odpowiednich  warunków  do  rozwoju  osobowości
dziecka,  do  realizacji  aktywności,  własnej  pomysłowości.  Możliwość  sprawdzania
siebie i własnych pomysłów, rozwiązań w działaniu podbudowuje u dziecka własne
poczucie wartości i wyzwala od kompleksów, które często paraliżują wolę działania
w  dorosłym  życiu.  Urzeczywistnianie  podmiotowości  w  procesie  edukacyjnym
pozwala  na  wszechstronny  rozwój  ucznia.  Rozumienie  struktury  tworzącej
podmiotowość  człowieka  ukierunkowuje  pracę  wychowawczą  z  drugim
człowiekiem.

J. Radziewicz, Edukacja alternatywna. O innowacjach mikrosystemowych, Wydawnictwa Szkolne i

Pedagogiczne. Warszawa 1992, s. 64

K. Chałas, Wychowanie ku wartościom. Elementy teorii i praktyki. Godność, wolność,

odpowiedzialność, tolerancja, T. I, Wydawnictwo JEDNOŚĆ. Kielce 2006, s. 31

I. Borawska,

Idea podmiotowości we współczesnej szkole, (w:) Podmiotowość we współczesnej

edukacji. Oglądy – intencje – realia…, s. 170

Myśląc współcześnie o podmiotowości wskazuje się zazwyczaj na

podmiotowość uczniów i nauczycieli. Podmiotowe traktowanie powinno jednak
dotyczyć wszystkich uczestników procesu dydaktyczno-wychowawczego, tak, więc
i rodziców. W tym kontekście mówi się o wielopodmiotowości. Wielopodmiotowość
jest określana jako (…) kategoria pojęciowa oddająca istotę zespolenia lub bycia
i współpracy ze sobą wielu podmiotów dążących do uzyskania wspólnego dobra”.

Wspólne dobro to różne aspekty życia i działania człowieka m.in. rozwój
społeczny,

zdrowie,

sprawność

psychofizyczna,

edukacja,

właściwe

funkcjonowanie rodziny, sp

rawne działanie zawodowe, wartości kulturowe. Wśród

podmiotów  sfery  wychowania  w  ujęciu  wielopodmiotowym  wymienia  się  przede
wszystkim:  ucznia  (wychowanka),  nauczyciela  (wychowawcę),  rodziców  oraz
środowisko  lokalne  (w  tym  władzę  lokalną,  Kościół,  organizacje  i  stowarzyszenia
lokalne). Realizacja wspólnego celu i dobra w funkcjonowaniu podmiotów pociąga
za  sobą  konieczność  uwzględniania  zasad  dialogu,  negocjacji,  współpracy
i spolegliwości.

Podmiotowe postrzeganie ucznia to traktowanie go jako osobę, z pełnią jego

praw  i  obowiązków.  Z  poszanowaniem  jego  godności  i  niepowtarzalności.  Taką
perspektywę  wychowania  odnajdujemy  m.in.  w  wychowaniu  personalistycznym,
gdzie  celem  wychowania  jest  przygotowanie  podmiotu  do  przejęcia  kontroli  nad
własnym procesem rozwoju, a ustawiczny rozwój człowieka jest jego immanentną
cechą.  W  personalistycznej  relacji  wychowawczej  podkreśla  się  wartość
wychowanka  i  uważa  się  go  za  pierwszego  i  podstawowego  działającego
w  procesie  wychowania.  Wychowanie  personalistyczne  dąży  do  doskonalenia
każdego  indywidualnego  człowieka  we  wszystkich  dziedzinach  jego  życia
i  działalności.  Rola  wychowawcy  jest  niezbędna,  ale  jest  to  rola  pomocnicza.
Wychowawca przekazuje i udostępnia wychowankowi wartości, zabezpiecza przed
pseudowartościami  oraz  stwarza  korzystne  warunki  jego  rozwoju.  Doskonalenie,
rozwój,  kształtowanie  osobowości,  urzeczywistnianie  wartości  jest  już  dziełem
samego

wychowanka.

Dynamiczny

charakter

wychowania

wynika

z  niepowtarzalności  każdej  osoby  ludzkiej.  Dlatego  też,  cele  wychowania,  środki
wychowawcze  jak  i  cały  proces  wychowawczy  powinien  być  indywidualizowane
w  odniesieniu  do  konkretnego  człowieka.  Personalizm  pedagogiczny  pozwala
nauczycielom na poszukiwanie nowych form, metod kształcenia wychodzących od
nich,  od  wychowa

nka lub jego rodziców. Pedagogika personalistyczna staje się

podstawą  pełnego,  integralnego  i  odpowiedzialnego  wychowania.  Traktuje  ona
każdy podmiot wychowania, czyli wychowawcę, wychowanka i jego rodziców, jako
osobę. Rozwój podmiotowości w procesie  wychowania może realizować się tylko
w sytuacji wzajemnego uznania się przez wszystkie jego strony, jako równoprawne
podmioty.

Wzmacnianie podmiotowości dziecka to oczywiście nie tylko zadanie instytucji

oświatowych, ale przede  wszystkim rodziny, która od  najwcześniejszych lat życia
jest tym podstawowym środowiskiem wzrastania, rozwoju człowieka, gdzie istnieją
szczególnie  bliskie  więzi.  Rodzina  przekazując  wartości,  wzorce  zachowań,
zaspokajając  podstawowe  potrzeby  buduje  poczucie  własnej  wartości  u  dziecka.

Z. Wiatrowski,

Wielopodmiotowość w edukacji, (w:)Podmiotowość we współczesnej edukacji. Oglądy

– intencje – realia…, s. 20

Ibidem, s. 20-21

Dziecko  doświadczając  w  rodzinie  sytuacji  pozwalających  samodzielnie
podejmować  decyzje,  określać  swoje  działanie,  odnosić  sukcesy,  przyjmować
porażki,  pokonywać  trudności  buduje  właśnie  poczucie  własnej  wartości,  a  dalej
własnej  podmiotowości.  Stawanie  się  podmiotem  w  relacji  z  drugim  człowiekiem,
w  relacji  ze  światem  może  budzić  niejednokrotnie  strach,  lęk  związany
z  podejmowaniem  odpowiedzialności  za  swoje  działanie,  życie;  lęk  przed
samodzielnością,  przed  ponoszeniem  konsekwencji.  Rodzina,  podobnie  jak
i  szkoła  powinna  być  miejscem  wzajemnej  akceptacji,  empatii,  współpracy,
współdziałania, przez co będą mogły przygotować wchodzącego w życie człowieka
do aktywnego, świadomego i odpowiedzialnego uczestnictwa w nim.

Warto tu przypomnieć, że wśród prawidłowych postaw rodzicielskich wymienia

się: uznanie praw dziecka, akceptacje, współdziałanie i rozumną swobodę.
Niewłaściwe, negatywne postawy to: unikająca, odtrącająca, nadmiernie chroniąca
i nadmiernie wymagająca.

Cywilizacja dnia dzisiejszego domaga s

ię człowieka aktywnego, ale

i  refleksyjnego,  samodzielnego,  kreatywnego  w  różnych  dziedzinach  życia.
Człowieka,  który  nieustannie,  stając  przed  nowymi  wyzwaniami,  różnorodnymi
możliwościami,  ale  także  nowymi  zagrożeniami,  potrafi  je  rozpoznać,  ocenić
i d

okonać odpowiedniego wyboru. Tylko osoby umiejące swobodnie i samodzielnie

„poruszać  się”  w  gąszczu  informacji,  w  wielości  dostępnych  dóbr,
w wielowymiarowym świecie będą mogły sprostać tym wyzwaniom. Podmiotowość
staje  się  jednym  z  wymogów  współczesnego  wychowania,  które  ma  nie  tylko
przygotowywać  do  korzystania  z  dorobku  cywilizacji,  ale  do  twórczego
uczestniczenia  w  jej  rozwoju.  Aby  mogło  to  realnie  zaistnieć  konieczne  jest
zaangażowanie  wszystkich  podmiotów  procesu  wychowania.  Wychowanie  ku
podmiotowości  osoby  staje  się,  więc  wartością,  celem  i  zadaniem  wychowania,
ukierunkowującym  zmiany  oświatowe.  Szkoła  nastawiona  tylko  na  model
adaptacyjny, dyrektywny, na przekazywanie tylko gotowych zestawów  wiedzy nie
spełnia  wymagań  współczesności.  Człowiek  o  nierozwiniętej  podmiotowości  nie
będzie zdolny do twórczego bycia w świecie, do właściwego rozpoznania i wyboru
wartości z otaczającego chaosu, do pełnego uczestniczenia w życiu. Koniecznym,
więc jest rozwijanie podmiotowości, kreowanie i wyrażanie własnej podmiotowości,
która  jest  warunkiem  odpowiedzialności  za  swoje  działania.  Wychowanie  jako
proces stawania się osobą jest równocześnie stawaniem się podmiotem. Aktywne,
czyli  pełne  uczestnictwo  w  społeczeństwie  implikuje  konieczność  podmiotowości
w  wychowani

u i nauczaniu. W kontekście zasygnalizowanych treści trudno

wyobrazić sobie sytuację wychowawczą, w której nie będzie uwzględniany rozwój
podmiotowości wychowanków, będący odpowiedzią na dokonujące się zmiany
współczesnego świata.

Każdy powinien sam kształtować własne życie, ważne staje się tylko, aby był

do tego odpowiednio przygotowany. Podmiotowe traktowanie uczniów w procesie
wychowawczym daje szerokie możliwości wychowania człowieka, który w sposób
świadomy i odpowiedzialny będzie potrafił kierować własnym życiem, a także
będzie z szacunkiem traktował podmiotowość drugiego człowieka.

M. Ziemska,

Postawy rodzicielskie i ich wpływ na osobowość dziecka, (w:) Rodzina i dziecko, (red.)

M. Ziemska, PWN. Warszawa 1986, s. 182

Bibliografia
1.

Bałachowicz J., Style działań edukacyjnych nauczycieli klas początkowych.
Między uprzedmiotowieniem a podmiotowością, Wydawnictwo WSP TWP.
Warszawa 2009

2. Borawska I.,

Idea podmiotowości we współczesnej szkole, (w:)

Podmiotowość we współczesnej edukacji. Oglądy – intencje – realia,
J. Niemiec, A. Popławska (red.), Wydawnictwo Niepaństwowej Wyższej
Szkoły Pedagogicznej. Białystok 2009

3. Bremer J., Wprowadzenie do f

ilozofii umysłu, Wydawnictwo WAM. Kraków

2010

Chałas K., Wychowanie ku wartościom. Elementy teorii i praktyki.
Godność, wolność, odpowiedzialność, tolerancja, t. I, Wydawnictwo
JEDNOŚĆ. Kielce 2006

5. Dogiel G., Antropologia filozoficzna,

Instytut Teologiczny Księży

Misjonarzy. Kraków 1992

Górniewicz J., Kategorie pedagogiczne: odpowiedzialność, podmiotowość,
samorealizacja, tolerancja, twórczość, wyobraźnia, Wydawnictwo WSP,
Olsztyn 1997

7. Gurycka A.,

Podmiotowość – postulat dla wychowania, (w:) Podmiotowość

w doświadczeniach wychowawczych dzieci i młodzieży. (Cz. 1),
Wychowanek jako podmiot działań, M. Kofta (red.), Wydawnictwo
Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 1989

8. Korzeniowski K., Edukacja

– podmiotowość – demokracja. O przebiegłości

demokratycznego rozumu, (w:)

Podmiotowość w wychowaniu. Miedzy

ideą a realnością, E. Kubiak-Szymborska (red.), Wydawnictwo WERS.
Bydgoszcz 1999

9. Kubiak-Szymborska E.,

Podmiotowość młodzieży akademickiej. Studium

statusu podmiotowego studentów okresu transformacji, Wydawnictwo
Akademii Bydgoskiej. Bydgoszcz 2003

10.

Łobocki M., Teoria wychowania w zarysie, Oficyna Wydawnicza Impuls.
Kraków 2006

11.

Okoń W., Nowy słownik pedagogiczny, Wydawnictwo Akademickie ŻAK.
Warszawa 2001

12. Ostrowska U.,

Doświadczanie wartości samego siebie przez podmioty

edukacyjne szkoły wyższej w toku badań jakościowych, (w:)
Doświadczanie wartości samego siebie w procesach edukacyjnych,
A.M. Tchorzewski (red.). Bydgoszcz 1997

13. Ostrowska U., Id

ea podmiotu i podmiotowości z perspektywy

aksjologicznej, (w:)

Podmiotowość we współczesnej edukacji. Oglądy –

intencje

– realia…

14.

Otrębska-Popiołek K., Podmiotowość jako atrybut człowieczeństwa, (w:)
Podmiotowość człowieka. Szanse rozwoju i zagrożenia, Z. Ratajczak
(red.), Uniwersytet Śląski. Katowice 1992

15. Radziewicz J., Edukacja alternatywna. O innowacjach mikrosystemowych,

Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Warszawa 1992

16. Radziewicz J.,

O współpodmiotowość ucznia w nauczaniu i wychowaniu,

(w:) O podmiotow

ość ucznia w nauczaniu i wychowaniu, R. Radwiłowicz

(red.). Warszawa 1985

17. Skreczko A.,

Rozwijanie podmiotowości dziecka w rodzinie, (w:)

Podmiotowość we współczesnej edukacji. Oglądy – intencje – realia….

18.

Trzópek J., Problem woli. Między antropologią filozoficzną a psychologią
mechanizmów regulujących, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego
SOCIETAS VISTULANA. Kraków 2003

19.

Tyrała P., Teoria wychowania. Bliżej uniwersalnych wartości i realnego
życia, Wydawnictwo Adam Marszałek. Toruń 2002

20. Wiatrowski Z., Wielopodmi

otowość w edukacji, (w:) Podmiotowość we

współczesnej edukacji. Oglądy – intencje – realia…

21. Ziemska M.,

Postawy rodzicielskie i ich wpływ na osobowość dziecka, (w:)

Rodzina i dziecko, (red.) M. Ziemska, PWN. Warszawa 1986