Poetyka KOLOS

POETYKA, JAKO TEORIA DZIEŁA LITERACKIEGO. JEJ

MIEJSCE W NAUCE O LITERATURZE, PRZEDMIOT I

DZIAŁY

Poetyka przeżyła swój rozkwit w wieku XX. Początki tej nauki sięgają
starożytności. Dzięki nowej myśli językoznawczej

teorii znaku

Ferdynanda de

Saussure’a

, wyłożonej w książce „Kurs językoznawstwa ogólnego” uzyskała

nowe oblicze.

Roman Ingarden

stworzył inny kierunek myślenia o literaturze. Był to

fundament rozwijającej się

poetyki odbioru.

Wprowadził on do refleksji

problem budowy i sposób istnienia dzieła literackiego, podmiotu mówiącego.

Strukturaliści- Michał Głowiński, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz
Sławiński i Roman Jakobson

mówili, że literackość jest tożsama z

poetyckością.  Nie  ma  uniwersalnej  kategorii  literackości,  stąd,  więc  do
literackości  przynależą  wszystkie  teksty  (te  wierszowane  i  niewierszowane),
nawet,  jeśli  nie  spełniają  wymogów  organizacji  naddanej(ustalonej).  Definiują
oni

dzieło literackie, jako

tekst językowy, spełniający warunki literackości,

przyjęte w danym czasie i środowisku.

Relatywizm i konwencjonalizm poznawczy-

zaprzestanie badan nad

uniwersalnym charakterem kategorii literackości.

Semiotyka strukturalna

próbuje wyjaśnić literackie sposoby organizowania

znaczeń  i  tego,  że  sztuka  mówi  o  rzeczywistości  przez  jej  naśladowanie,
odwzorowanie  metodami  właściwymi  dla  ogólnej  teorii  znaku.  Zostają  tu
opisane  takie  konstrukty  literackie  jak:

postać literacka, zdarzenie, fabuła,

temat.

Wtórny system modelujący-

umiemy czytać i rozumiemy teksty

zorganizowane według literackiego kodu znaków, ale nie potrafimy opisać
systemu, który te znaki tworzą i który pozwala na ich odczytanie.

Język będący narzędziem porozumiewania stanowi

system prymarny,

podstawowy. Język modeluje świat, którym się interesujemy. Zrozumieć ten
ś

wiat można w taki sposób, jakim go przedstawia język. Jednak to właśnie

język

stanowi tworzywo systemów znakowych(

etyka, prawo, religia czy poglądy

filozoficzne)

Literatura-

to też system modelujący, stworzona jest w języku

prymarnym(podstawowym).

Semantyka-

nauka o znaczeniach. System znaków pozwala rozpoznać i ustalić

wartości znaków. Aby zbadać sens utworu literackiego, trzeba odnieść
wypowiedzi do rzeczywistości, o której mówi i kto mówi.

Poetyka-

pierwszy raz termin ten pojawił się u Arystotelesa, kojarzony z takimi

wyrazami jak poezja, poemat, epos, epopeja. Wszystkie te wyrazy pochodzą od
słowa „tworzyć”.

Poetyka normatywna-

kiedyś myślano, że poetyka to zbiór estetycznych reguł

tworzenia dzieł literackich. Przedstawiciele-

Mikołaj Boileau, Franciszek

Dmochowski.

Poetyka historyczna(implicytna lub też immanentna) - polega

na ustaleniu,

jaki  model  stylistyczno-  językowy  i  jakie  reguły  praktyk  literackich  da  się
wypatrzyć  u  danego  pisarza,  w  danej  epoce,  oraz  określała  pojęcia
charakterystyczne dla danego okresu literackiego.

Poetyka opisowa-

traktuje dzieła literackie, jako ukształtowany i gotowy tekst

językowy,  ustala  jego  elementy  konstrukcyjne,  klasyfikuje  formy  literackie.
Dzieli się na dwa kierunki:
Poetyka  generatywna-  badanie  świata  przedstawionego  utworu,  ustala  komplet
elementów, opisanie gramatyki świata przedstawionego
Poetyka lingwistyczna- opis zabiegów na języku, badanie stylu i wierszowości.

Przedmiotem zainteresowania poetyki jest dzieło literackie. Poetyka zajmuje się
językowym kształtem dzieła.

Stylistyka-

badanie funkcji wypowiedzi

Wersologia-

określa środki językowe, organizację wiersza,

Genologia

- nauka o rodzajach, gatunkach literackich i ich odmianach.

Kompozycja dzieła literackiego-

motyw, postać literacka, temat.

Pytania, jakie sobie stawia poetyka-, w jaki sposób literatura pełni funkcję
estetyczną?

DZIEŁO LITERACKIE W KONTEKŚCIE KOMUNIKACJI

JĘZYKOWEJ. KOMUNIKACJA ZEWNĄTRZTEKSTOWA I

WEWNĄTRZTEKSTOWA

Dzieło literackie-

wypowiedź językowa oryginalna, skończona, utrwalona lub

nieutrwalona, opatrzona tytułem i nazwiskiem autora, która zorganizowana jest
za  pomocą  świata  przedstawionego  oraz  wypowiedź  posiadającą  bezpośrednie
lub  pośrednie  wskazówki  niedosłowności  znaczeń.  Dzieło  literackie  można
opisać  w  stosunku  do  innych  dzieł  sztuki  oraz  w  stosunku  do  innych  typów
aktywności językowej.

Znak  i  znaczenia  stanowią  istotę  każdego  tekstu  językowego,  którego
podstawową  cechą  są

linearność i jednokierunkowość.

Dzieło dzieli z

wszystkimi innymi tekstami charakter fazowy: teksty mają początek i koniec,
rozwijają się poprzez następstwo swoich faz.

Dzieła otwarte-

powieść taka może być czytana wielokrotnie, tak, żeby

poszczególne części występowały w różnej kolejności. Każdorazowe
przekombinowanie rozdziałów tworzy nowy tekst.

Celowościowy, teleologiczny charakter dzieła literackiego-

charakter znaków

językowych  w  dziele,  dzieło  musi  spełniać  swoje  funkcje  komunikacyjne  pod
nieobecność  nadawcy,  musi  być  tak  zorganizowane,  by  posiadało  wyłącznie
znaki  funkcjonalne.  Kodowanie  takich  znaczeń  powoduje,  że  teksty  mają
charakter strukturalny. Znaki językowe tworzą w dziele

sieć relacji

i związków

potrzebnych w procesie organizowania i dekodowania znaczeń.
Utwory  posiadają  pewną  ramę,  wyznaczoną  początkiem  i  końcem.  Jeżeli
powieść  jest  bardzo  długa  to  relacje  międzyznakowe  ulegają  zatarciu.  Ta
segmentacja  tekstu  na  kolejne  fazy  jest  niezbędna  do  odpowiedniego  odbioru
znaczeń tekstu.

Pragmatyka tworzenia znaczeń-

pisarz opowiada jakąś historię i każe jej

bohaterów  i  ją  samą  rozumieć  niedosłownie.  Opowiadana  historia  ma  sens,
kiedy  odbiorca  odgadnie,  do  jakiego  systemu  wartości  odwołuje  się  autor  oraz
jaka  jest  postawa  autora  wobec  opowiadanej  historii(negatywna,  obiektywna,
pozytywna, subiektywna, aprobatywna, ironiczna, serio itp.
Niespełnienie tych warunków może przekreślić znaczenie utworu.

Najistotniejszym  znakiem  dzieła  literackiego  jest

postać literacka

, którą autor

częściowo wyposaża w cechy, częściowo robią to wydarzenia, w których postać
uczestniczy oraz okoliczności, w jakich ją narracja określi.
Zachowania i reakcje postaci literackich mają sens i podlegają ocenie tylko ze
względu na społeczny kodeks obyczajowy.

Kodowanie znaczeń literackich

odbywa się nie tylko przez jej udział w

wydarzeniach, ale tez przez charakterystykę zewnętrzną(didaskalia).

Funkcje dzieła literackiego-

wynikają z naszych potrzeb estetycznych i

językowego tworzywa. Tworzywem dzieła literackiego jest

język

i służy do

komunikowania się ze sobą. Funkcją podstawową tekstu jest niesienie
informacji.

Literackość-

specyficzne kształtowanie znaczeń ma aspekt estetyczny, czyli

zaspokaja nasze potrzeby estetyczne. Estetyczny walor tekstu pojawia się na
poziomie znaków językowych oraz świata przedstawionego. Regułą literackości
jest tworzenie znaczeń za pomocą znaków właściwym literaturze.

Znaki językowe

użyte literacko mają dużą pojemność znaczeniową- szerokie

możliwości oznaczania. Czytelnik może je odnieść do różnych wydarzeń,
zjawisk. Przedmiotem zainteresowania czytelnika jest opowiadana historia i
znaki

językowe,

ona

charakter

wieloaspektowy(brzmieniowy,

wyobrażeniowy).
Przestrzeń literacka mieści się między

kiczem a arcydziełem.

Kiczem

nazywamy utwór przeznaczony dla mniej niż przeciętnego odbiorcy,

który nie posiada walorów estetycznych. Łatwy w odbiorze, dostarcza
fałszywego świadectwa uczestniczenia w kulturze literackiej.

Arcydziełem

jest utwór w swoim gatunku najwybitniejszy, doskonały.

Każde dzieło ma jakieś przesłanie ideologiczne.
Dzieła literackie istnieją prawdziwie tylko jako

akty komunikacji językowej

jako takie przynależą do sfery świadomości społecznej, stanowiąc jeden z
podstawowych składników kultury duchowej człowieka.

Akt komunikacyjny

spełnia się dopiero w tym momencie, kiedy tekst dzieła

czyta czytelnik konkretny, rozumiejący zasady literackiej organizacji znaczeń.
Teoria dzieła literackiego zajmuje się

kategorią autora

takiego, jakiego

ujawnia perspektywa utworu literackiego i

kategorią czytelnika

, którego

poprzez tekst utworu projektuje autor jako odbiorcę swojego dzieła.

Podmiot czynności twórczych-

autor taki, jakim interesuje się teoria dzieła

literackiego.  Np.  osoba  z  Trenów  Kochanowskiego  i  z  Odprawy  Posłów
Greckich  jest  całkiem  inna  i  nie  można  jej  identyfikować  z  osobą
Kochanowskiego. Podmiot cz.tw. jest tylko funkcją autora- pisarza(rolą).

Czytelnik wirtualny-

jest rolą, jaką dzieło narzuca czytelnikowi. Czytelnik

musi podołać znaczeniom interpretacyjnym utworu.

Autor zewnętrzny-

pisarz

Autor wewnętrzny-

rola pisarza

Komunikacja literacka

nawiązuje się między rzeczywistym(zewnętrznym)

autorem i rzeczywistym czytelnikiem.
Istnieją takie teksty, które zawierają zwroty do czytelnika wirtualnego!