Tech.mecha.rolni_311[22].Z2.08

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Bezpieczeństwo i higiena pracy podczas eksploatacji środków

transportowych

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Charakterystyka oraz zastosowanie środków transportowych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Przyczepy rolnicze

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Urządzenia do załadunku oraz ładowacze chwytakowe

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w nabywaniu umiejętności i przyswajaniu wiedzy

z zakresu eksploatacji urządzeń i środków transportu stosowanych w gospodarstwie rolnym.

W poradniku znajdziesz:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

– materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia założonych celów

kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

– zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy już opanowałeś określone treści,
– ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

– sprawdzian postępów,
– sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi opanowanie

materiału całej jednostki modułowej,

– literaturę.

Schemat układu jednostek modułowych

311[22].Z2

Użytkowanie i naprawa narzędzi,

maszyn i urządzeń rolniczych

311[22].Z2.01

Eksploatowanie narzędzi

i maszyn do uprawy roli

311[22].Z2.06

Eksploatowanie maszyn do zbioru

roślin okopowych

311[22].Z2.02

Eksploatowanie siewników

i sadzarek

311[22].Z2.07

Eksploatowanie maszyn

i urządzeń stosowanych

w produkcji zwierzęcej

311[22].Z2.03

Eksploatowanie narzędzi, maszyn

i urządzeń do nawożenia i ochrony

roślin

311[22].Z2.04

Eksploatowanie maszyn

i urządzeń do zbioru zielonek

311[22].Z2.05

Eksploatowanie maszyn do

zbioru zbóż

311[22].Z2.08

Eksploatowanie urządzeń

i środków transportu stosowanych

w gospodarstwie rolnym

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Bezpieczeństwo i higiena pracy podczas eksploatacji środków

transportowych

4.1.1. Materiał nauczania

Przepisy bhp podczas eksploatacji środków transportowych

W trakcie użytkowania i korzystania ze środków transportowych, należy znać i stosować

przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, związane nie tylko bezpośrednio z pracą kierowcy,
ale również mieć świadomość zagrożeń oraz możliwości uniknięcia wypadku w takich
miejscach jak pole załadowcze czy wyładowcze.

Poniżej zostaną przedstawione zagadnienia dotyczące:

−

zasad bezpieczeństwa na polu załadowczym i rozładowczym,

−

zagrożeń w pracach rozładunkowych i załadunkowych,

−

zasad bezpieczeństwa podczas transportu wewnętrznego,

−

zasad bezpieczeństwa pracy kierowcy.

Podczas załadunku i rozładunku z użyciem sprzętu ładunkowego należy stosować

następujące zasady:

−

przed przystąpieniem do obsługi sprzętu, należy poznać jego działanie oraz zagrożenia

związane z jego obsługą,

−

obsługiwać sprzęt zgodnie z instrukcją producenta,

−

należy stosować środki ochrony indywidualnej,

−

nie należy przekraczać dopuszczalnego obciążenia,

−

po użyciu sprzętu załadunkowego lub rozładunkowego, należy go zabezpieczyć w jego

normalnym położeniu spoczynkowym.

−

przed rozpoczęciem załadunku skrzynia pojazdu powinna zostać dokładnie oczyszczona,

−

w przypadku, jeśli stan ładunku nie spełnia wymagań, kierowca powinien odmówić jego

przyjęcia do przewozu,

−

nie powinno się dokonywać rozładunku, jeśli jego stan może mieć wpływ na

bezpieczeństwo pracowników dokonujących rozładunku.

Zasady bezpieczeństwa na polu załadowczym i rozładowczym

Przebieg załadunku i rozładunku zależy od rodzaju, rozmiarów i ciężaru ładunku oraz

stosowanego  sprzętu  załadunkowego  i  rozładunkowego.  Kierowca  pojazdu  uprzednio
powinien poznać miejsca załadunku czy rozładunku. Aby dojechać do miejsca załadunku czy
rozładunku często trzeba przejechać przez teren, na którym występuje ruch innych pojazdów
i pieszych,  często  w  sposób  nieuporządkowany.  W  celu  zachowania  bezpieczeństwa  nie
należy  lekceważyć  innych  uczestników  ruchu  w czasie  manewrowania  i dojazdu  do  miejsca
przeznaczenia.  W  czasie  cofania  do  rampy  należy  zwrócić  szczególną  uwagę  na  to,  by  nikt
nie  znajdował  się  z  tyłu  pojazdu.  W  przypadku  niewystarczającej  widoczności,  kierowca
powinien  poprosić  o  pomoc  dodatkową  osobę.  Kierowca  powinien  uzgodnić  z  tą  osobą
znaczenie  znaków  sygnalizacyjnych.  Pierwszą  czynnością  jest  właściwe  ustawienie  pojazdu
w  miejscu  załadunku  lub  rozładunku.  Po  zatrzymaniu  pojazdu  w miejscu  załadunku  lub
rozładunku,  należy  tak  unieruchomić  pojazd,  aby  nie  nastąpiło  jego  przemieszczenie  się
podczas  operacji  załadunku  lub  rozładunku.  Oprócz  hamulca  pomocniczego  do
unieruchomienia  pojazdu  na  polu  załadowczym  należy  użyć  klinów  ułożonych  pod  koła
pojazdu. Z powodu nieprawidłowego unieruchomienia pojazdu, zdarzają się ciężkie wypadki
w  czasie  załadunku  i  rozładunku  wózkami  widłowymi  wjeżdżającymi  z  rampy  załadowczej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

na pojazd. Zimą nie zaleca się stosowania klinów wprost na lodzie lub twardym śniegu,
ponieważ wtedy ich skuteczność zdecydowanie maleje.

Zagrożenia podczas prac rozładunkowych i załadunkowych

Podczas prac należy zwracać uwagę na zagrożenia wynikłe z:

−

uderzenia, zgniecenia na skutek spadającego ładunku,

−

potłuczenia, przygniecenia, obtarcia przez poruszające się w wokół pojazdu lub na skrzyni

ładunkowej pojazdu środki transportowe przemieszczające palety z ładunkiem,

−

skaleczenia, obtarcia przez ostre wystające elementy środków transportowych lub samych

ładunków,

−

przygniecenia, uderzenia, obtarcia podczas nadzoru przy rozładunku lub załadunku palet

na pojazd przez wózek widłowy,

−

upadku ze skrzyni ładunkowej podczas nadzoru przy załadunku, rozładunku pojazdu,

−

przygniecenia, zmiażdżenia, obtarcia na skutek spadającego ładunku z skrzyni ładunkowej

pojazdu,

−

uderzenia, przysypania kierowcy podczas załadunku materiałów (sypkich, gabarytowych,

o dużej wadze) na pojazd ciężarowy,

−

przebicia, przecięcia, przekłucia na skutek mocowania ładunków na pojeździe,

−

przygniecenia, uderzenia ładunku spadającego z platformy załadunkowej na skutek

przekroczenia obciążenia maksymalnego i udźwigu nominalnego,

−

zgniecenia, uderzenia, spadnięcia platformy,

−

upadku z platformy podczas jej podnoszenia,

−

wciągnięcia, wplątania, pochwycenia przez ruchome elementy przenośników taśmowych

lub rolkowych,

−

upadku z platformy na skutek poślizgnięcia,

−

uderzenia, zgniecenia w wyniku zjechania podnośnikowego wózka ręcznego z ładunkiem,

−

upadku z platformy na skutek stałych przeszkód lub ustawionej palety z ładunkiem, które

mogą spowodować potknięcie się operatora,

−

uderzenia, zgniecenia, na skutek stoczenia się wózka podnośnikowego z powodu złego

ustawienia pojazdu.

Zalecenia bezpieczeństwa podczas prac rozładunkowych i załadowczych:

−

należy przede wszystkim przeczytać i przestrzegać poleceń zawartych w instrukcji obsługi

producenta,

−

nie wolno przekraczać dopuszczalnej obciążalności środków transportowych

wykorzystywanych przy tych pracach.

−

ładunek powinien być umieszczony w taki sposób aby zapewnić jego stateczność. Przed
wjazdem na pojazd samochodowy należy:

−

upewnić się, że pojazd samochodowy jest prawidłowo unieruchomiony,

−

między rampą a skrzynią ładunkową należy umieścić mostek załadunkowy;
dopuszczalne obciążenie mostka powinno być większe od ciężaru wózka
z ładunkiem,

−

sprawdzić, czy ciężar wózka z ładunkiem nie przekracza dopuszczalnego obciążenia

i umożliwia bezpieczny wjazd.

−

kierowca powinien nadzorować sposób załadunku towaru,

−

podczas załadunku skrzyni ładunkowej pojazdu nikt nie powinien się na niej znajdować,

−

platforma powinna być poddawana przeglądom konserwacyjnym wykonywanym przez

wykwalifikowanego konserwatora w terminach podanych przez producenta platformy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

niedopuszczalne jest przebywanie na platformie załadowczej w trakcie podnoszenia lub

opuszczania platformy,

−

w przypadku gdy kierowca nie obsługuje środków transportowych powinien podczas

nadzoru stać z boku pojazdu i kierować operatora środka transportowego, w przypadku
gdy skrzynia ładunkowa wyposażona jest w plandekę powinien wskazać miejsce
ustawienia ładunku i opuścić skrzynię ładunkową przed wjazdem środka transportującego,

−

do obsługi platformy załadowczej może być dopuszczona osoba znająca instrukcję

eksploatacji platformy opracowaną przez producenta, stanowiskową instrukcję obsługi
opracowaną przez pracodawcę oraz po przeszkoleniu stanowiskowym w praktycznej
obsłudze danej platformy,

−

zastosowanie w platformach sterowania oburęcznego, zmusza operatora do użycia obu rąk

w celu uruchomienia platformy,

−

osłonięcie rolek ruchomych przenośników taśmowych w miejscach, w których następuje

zmiana kierunku przesuwania się taśmy, jej zaginania lub napinania,

−

powierzchnia platformy powinna być antypoślizgowa,

−

każda część platformy, na której operator nie powinien stać lub po niej chodzić, powinna

być wyraźnie oznakowana,

−

części platformy, po których operator może chodzić lub na których może stać, powinny

być pozbawione jakichkolwiek stałych przeszkód, które mogłyby spowodować potknięcie
się operatora,

−

jeżeli platforma jest przeznaczona do podnoszenia wózków podnośnikowych z ładunkiem,

to powinna mieć urządzenia zapobiegające stoczeniu się wózka. Wysokość urządzeń
powinna być nie mniejsza niż 50mm. Platforma bez zabezpieczeń nie może być używana
do podnoszenia ładunków na kołach,

−

należy pamiętać aby samochód podczas rozładunku czy załadunku znajdował się na

poziomym podłożu i był pewnie unieruchomiony,

−

jeżeli platforma w położeniu pracy wykracza poza gabaryty pojazdu, to w celu

zapewnienia bezpieczeństwa, należy zastosować takie środki, aby w świetle dziennym
i w nocy były one widoczne ze wszystkich stron (np. światła, znaki odblaskowe, folie
samoprzylepne odblaskowe)

Sprzęt do transportu wewnętrznego

Transport wózkami ręcznymi – wszystkie wózki muszą być w dobrym stanie

technicznym, kompletne oraz codziennie sprawdzane przed rozpoczęciem pracy. Wózki
dwukołowe muszą być zaopatrzone w następujące elementy:

−

w urządzenia do unieruchamiania kół w czasie, gdy wraz z ładunkiem są one pochylone,

−

w ochraniacze dłoni na rękojeściach,

−

w szelki ułatwiające transport ciężkich ładunków.

Koła wózków powinny być osadzone na łożyskach tocznych i ogumione. Masa wózka nie

powinna przekraczać 150 kg.

Transport wózkami widłowymi z napędem – wózki te powinny mieć stanowisko kierowcy

zabezpieczone:  osłonami  chroniącymi  przed  urazami  w  razie  kolizji  oraz  umożliwiającymi
szybkie  opuszczenie  wózka.  Powierzchnia  pomostu  przeznaczonego  dla  kierowcy  wózka
musi  mieć  antypoślizgową  powierzchnię.  Wózek  powinien  być  wyposażony  w  sprawnie
działający sygnał dźwiękowy, światła przednie oraz światła tylne, w tym hamowania "stop".
Wyłącznik  prądu  w  wózkach  elektrycznych  powinien  być  sprzężony  z hamulcem,  aby  po
włączeniu hamulca następowało jednoczesne wyłączenie prądu.

W wózkach z silnikami spalinowymi wylot rury wydechowej musi być umieszczony tak,

aby spaliny nie zagrażały kierowcy.

Podczas transportu wózkami należy przestrzegać następujących zasad:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

kierowca wózka musi mieć potwierdzone świadectwami kwalifikacje,

−

wszystkie wózki powinny być w dobrym stanie technicznym,

−

nie wolno przewozić ładunków cięższych niż dopuszczalna ładowność,

−

ładunek nie może wystawać poza obrys pojazdu ani przesłaniać pola widzenia,

−

przedmioty cięższe powinny być ładowane niżej,

−

na platformach ładunkowych ani widłach wózków nie wolno przewozić ludzi,

−

przetaczane wózki ręczne należy pchać z boku lub z tyłu przy narożnikach,

−

nie wolno gwałtownie hamować obciążonego wózka,

−

ciśnienie w oponach powinno być zgodne z instrukcją,

−

wózków należy używać w pomieszczeniach dostatecznie oświetlonych,

−

nie można podnosić ładunku na jednym zębie wideł,

−

nie można wchodzić lub schodzić z wózka w czasie jazdy,

−

podczas załadunku wózek powinien być ustawiony poziomo,

−

nie można jeździć z ładunkiem podniesionym na widłach do góry,

−

nie wolno podtrzymywać bezpośrednio rękami ładunku podczas transportu,

−

nie można wjeżdżać wózkiem z napędem na pochylnie o nachyleniu większym niż jest to

dozwolone w jego dokumentacji techniczno-ruchowej.
Nawierzchnia dróg transportowych powinna być utwardzona, gładka, odporna na

ścieranie, o dobrej przyczepności i nie wytwarzająca kurzu, nienasiąkliwa oraz łatwo
zmywalna.

Podstawowe zalecenia bezpieczeństwa pracy kierowcy:

−

kierowca jest osobą odpowiedzialną za przestrzeganie przepisów dotyczących

bezpieczeństwa pracy pojazdu,

−

każdy pojazd ciężarowy powinien mieć widoczne i trwałe oznaczenie nośności,

−

pomosty lub rampy przeznaczone do pojazdu ciężarowego powinny być szersze

o minimum 1,2 m od pojazdu i zabezpieczone poręczami ochronnymi. Muszą posiadać
także odpowiednią nośność w zależności od ciężaru pojazdu z ładunkiem,

−

szybkość pojazdu na pomostach i rampach nie może przekraczać 5 km/h,

−

palety, podstawki ładunkowe w skrzyni samochodu powinny mieć gładkie powierzchnie

i krawędzie, aby nie kaleczyły rąk i nie uszkadzały ładunku.

−

samochód przeznaczony do załadunku lub rozładunku należy użyć hamulca postojowego

oraz zabezpieczyć koła pojazdu klinem przed samoczynnym przesunięciem,

−

rozmieszczenie ładunku w skrzyni samochodu powinno być równomierne i zapewniające

jego stateczność, a ponadto ładunek powinien być odpowiednio zabezpieczony przed
samoczynnym przemieszczeniem się w czasie transportu.

−

urządzenia i przybory służące do mocowania ładunków nie powinny być luźne,

swobodnie zwisać lub spadać podczas jazdy,

−

ładunek wystający poza pojazd może być na nim umieszczony jeżeli:

−

całkowita szerokość pojazdu z ładunkiem nie może przekraczać 2,5 m, a przy

szerokości pojazdu 2,5 m – nie przekraczać 3 m, pod warunkiem że ładunek nie
będzie wystawał ponad 25 cm poza obrys samochodu,

−

ładunek nie może wystawać z tyłu pojazdu na odległość większą niż 2 m od tylnej
płaszczyzny obrysu pojazdu,

−

ładunek nie może wystawać z przodu pojazdu na odległość większą niż 0,5 m od
przedniej płaszczyzny obrysu i większą niż 1,5 m od siedzenia dla kierującego,

−

ładunek nie może być umieszczony w sposób utrudniający prowadzenie pojazdu,

−

wysokość pojazdu z ładunkiem nie może przekraczać 4 m,

−

przewożenie osób na załadowanej skrzyni samochodu lub przyczepy jest zabronione.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie zagrożenia występują w trakcie prac rozładunkowych?
2.  Jakie zagrożenia występują w czasie rozładunku z użyciem sprzętu ładunkowego?
3.  Jakie obowiązują zasady bezpieczeństwa na polu załadowczym?
4.  W jakie elementy, w celu zapewnienia bezpieczeństwa, muszą być wyposażone wózki

ręczne?

5. Jakie zasady bezpieczeństwa obowiązują w trakcie transportu wózkami widłowymi?
6. Jakie są zasady bezpieczeństwa obowiązujące w pracy kierowcę?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Ustal zagrożenia i sposoby zapobiegania im w trakcie prac załadunkowych

i rozładunkowych towarów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zgromadzić materiały i narzędzia potrzebne do wykonania ćwiczenia,
2)  zorganizować stanowisko pracy zgodnie z zasadami bhp i ergonomii pracy,
3)  zaplanować tok postępowania,
4)  przygotować tabelę według wzoru:

L.p.

Czynniki stanowiące zagrożenie

Sposoby zapobiegania wypadkom

....

5) wpisać do tabeli osiem przykładowych rodzajów zagrożeń oraz odpowiadające im

sposoby zapobiegania,

6) przeprowadzić analizę ćwiczenia,
7) zaprezentować pracę na forum grupy

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz papieru,

−

plansze dydaktyczne z zakresu BHP związane z załadunkiem towarów,

−

przybory do pisania, ołówek, linijka.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić zagrożenia występują w trakcie prac rozładunkowych?



2) określić zagrożenia występują w czasie rozładunku z użyciem sprzętu

ładunkowego?



3) określić zasady bezpieczeństwa na polu załadowczym?



4) określić elementy, w jakie muszą być wyposażone wózki ręczne w celu

zapewnienia bezpieczeństwa?



5) określić zasady bezpieczeństwa obowiązują w trakcie transportu

wózkami widłowymi?



6) określić zasady bezpieczeństwa obowiązujące kierowcę?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Charakterystyka oraz zastosowanie środków transportowych

4.2.1. Materiał nauczania

Klasyfikacja środków transportowych i ich zastosowanie

Transport jest nieodzownym elementem gospodarstwa rolnego. Może on stanowić nawet

50% ogółu prac w nim wykonywanych. Transport rolniczy charakteryzuje się następującymi
cechami:

−

odbywa się w czasie trwania sezonów agrotechnicznych. W okresie tym występuje
spiętrzenia prac związanych z organizowanie tymczasowego składowania produktów,

−

przewożone towary charakteryzują się dużą różnorodnością pod względem właściwości
fizycznych,

−

do transportu często wykorzystywane są uniwersalne środki transportu, co powoduje
wykorzystanie ich pojemności w granicach od 40% do 80%,

−

prace przeładunkowe są z reguły mało zmechanizowane. W wyniku tego są one
kosztowne i czasochłonne,

−

przeważnie odbywa się na drogach w złym stanie technicznym.

Ogólnie transport możemy podzielić na:

−

transport wewnętrzny,

−

transport zewnętrzny.

Transport wewnętrzny – jest związany z przewożeniem ładunków w obrębie gospodarstwa.
Możemy rozróżnić tutaj dwa rodzaje transportu wewnętrznego:

−

transport polowy. Odbywa się on między gospodarstwem a polem. Znalazł on
zastosowanie w transporcie takich produktów jak: nawozy na pole, materiał siewny,
płody rolne z pola do miejsca ich składowania.

−

transport podwórkowy. Odbywa się on w obrębie podwórka. Znalazł on zastosowanie
przede wszystkim w transporcie produktów związanych z produkcją zwierzęcą np.
mleko, ściółka, pasze z magazynu do pomieszczeń inwentarskich.

Środki transportu wewnętrznego ze względu na masę przewożonych ładunków, ich

objętość oraz konsystencję a także możliwości manewrowe możemy podzielić na:

−

środki transportu kołowego,

−

urządzenia przemieszczające.

Do transportu wewnętrznego kołowego możemy zaliczyć takie środki jak:

−

taczka,

−

wózek gospodarczy,

−

wózek obrotowy,

−

wózek akumulatorowy,

−

przyczepa zawieszana.

Najbardziej powszechnym środkiem transportu tego typu jest taczka. Jest ona

urządzeniem nieefektywnym i uciążliwym ze względu na znaczne obciążenie obsługującego.
Ładowność taczki przeważnie nie przekracza 100kg. Kolejnym środkiem transportu,
zdecydowanie dogodniejszym w zastosowaniu jest uniwersalny wózek gospodarczy.
Zbudowany jest on z lekkiej ramy wykonanej z rur, która jest wsparta na dwóch ogumionych
pneumatycznych kołach. Na rysunku 1, przedstawiono przykładowy wózek gospodarczy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 1. Uniwersalny wózek gospodarczy [1, s. 201]

1 – pojemnik do przewożenia ładunków sypkich,
2 – nadstawka do przewożenia ładunków objętościowych.

Na ramie umieszczony jest pojemnik do przewożenia ładunków. Pojemnik zamocowany

jest w taki sposób by w trakcie transportu tylko niewielka część masy przewożonego ładunku
obciążała osobę transportującą. Praca obsługującego głównie

związana jest z pokonaniem

oporów przetaczania. Ładowność wózka wynosi do 300kg. W przypadku przewożenia
ładunków objętościowych, zamiast pojemnika montowana jest paleta i boczne nadstawki.

Wózki obrotowe – wykorzystywane są do przewożenia pasz suchych i karm

o konsystencji półpłynnej. Na rysunku 2, przedstawiono przykładowy wózek obrotowy.

Rys. 2. Wózek obrotowy [1, s. 201]

1 – rama,
2 – pojemnik,
3 – dźwignia do pochylania pojemnika,
4 – zapadka,
5 – koło kierujące.

W przypadku wózków obrotowych, jego rama wsparta jest na trzech kołach, dwa koła

nośne są  większe,  a  trzecie  –  mniejsze  – umożliwia  manewrowanie  wózkiem.  W przypadku
wózków  tego  typu  cała  masa  ładunku  obciąża  koła.  Przy  pomocy  obrotowych  sworzni  do
ramy  wózka  przymocowany  jest  pojemnik  wykonany  z  blachy.  Wykorzystanie  takiego
rozwiązania pozwala na pochył boczny pojemnika. Wykonuje się to w sposób stopniowy przy
użyciu  ręcznej  dźwigni  z  zapadką  sprężynową.  Wózki  mogą  być  również  wyposażone  we
własny  napęd.  W  ten  sposób  wyeliminowany  został  wysiłek  fizyczny,  związany

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

z przetaczaniem  wózka.  Istotne  znaczenie  ma  tutaj  jednak  wybór  silnika,  który  będzie
zastosowany.  Silniki  spalinowe  nie  powinny  być  stosowane  w pomieszczeniach
inwentarskich,  ze  względu  na  wydzielane  spaliny  i  emitowany  hałas.  W tym  przypadku
można wykorzystać silniki z napędem elektrycznym, co wymaga częstego ładowania baterii.

W transporcie wewnętrznym coraz częściej stosowane są również wózki akumulatorowe.

Obsługa ich jest łatwa, charakteryzują się zwrotnością, pracują cicho i nie zanieczyszczają
pomieszczeń inwentarskich spalinami. Są one wyposażone w silnik elektryczny, co wymaga
ładowania baterii co kilka godzin. Na rysunku 3, przedstawiono wózek akumulatorowy.

Rys. 3. Wózek akumulatorowy [7, s. 245]

W przypadku konieczności przetransportowania ciężkich ładunków w obrębie

gospodarstwa,  stosuje  się  przyczepki.  Są  one  zawieszane  na  podnośniku  hydraulicznym
ciągnika.  Rama  takie  przyczepki  wykonana  jest  z  kątowników,  natomiast  dno  jak  i  boki
skrzyni  ładunkowej  wykonane  są  z  desek.  Pojemność  takiej  przyczepki  w  zależności  od
zastosowania  nadstawek  waha  się  w  przedziale  od  0,7  do  1,6m

. Ładowność przyczepki

wynosi do 550kg. Na rysunku 4, przedstawiono przyczepkę zawieszaną.

Rys. 4. Przyczepa zawieszana [1, s. 202]

Stacjonarne urządzenia przemieszczające

Do urządzeń przemieszczających zalicza się:

−

kolejki,

−

przenośniki taśmowe,

−

przenośniki pneumatyczne.

Do transportu wewnątrz budynków i w ich bezpośrednim położeniu ładunki mogą być

przewożone  kolejkami,  które  są  przetaczane  po  szynach  naziemnych  lub  podwieszanych.
W przypadku  kolejek  naziemnych  wagonik  jest  przetaczany  po  szynach  ułożonych  wzdłuż
ciągów komunikacyjnych. W rozwiązaniu tym, jeśli chcemy zmienić kierunek ruchu, wjechać
w korytarz  poprzeczny,  musimy  zastosować  zwrotnice  lub  obrotnice,  które  wprowadzą
wagonik na odpowiedni tor. Rozwiązanie to posiada kilka wad, do których można zaliczyć:

−

utrudnienia komunikacyjne w pomieszczeniu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zapychanie się urządzeń do zmiany kierunku materiałami przewożonymi wewnątrz

pomieszczeń, takimi jak: ściółka, pasza, obornik.

Rys. 5. Wózek kolejki podwieszanej [1, s. 203]

1 – pojemnik wciągarki,
2 – stalowa lina,
3 – wciągarka,
4 – rama nośna.

W przypadku kolejek podwieszanych ładunek jest transportowany w pojemnikach

wykonanych z blachy lub platformach, po specjalnych szynach, które są rozpięte nad ciągiem
komunikacyjnym. Do ramy nośnej mocowane są pojemniki przy pomocy stalowych lin.
Umożliwiają one, obniżanie pojemnika w celu załadunku materiałów, oraz podnoszenie
w celu ich przewiezienia. Na rysunku 5, przedstawiono sposób mocowania i transportowania
ładunku przy użyciu kolejki podwieszanej.

Do transportu na niewielką odległość materiałów sypkich, objętościowych czy ładunków

jednostkowych wykorzystuje się przenośniki. W zależności od rozwiązań konstrukcyjnych
przenośników materiały, jakie mogą one przenosić: ziarno, ziemniaki, nawozy, siano, słoma,
worki, skrzynie.

Do przenoszenia materiałów sypkich stosuje się następujące przenośniki taśmowe – są

one stosowane do przenoszenia materiałów w poziomie lub pod kątem do 30

, o wadze do

50kg.

Rys. 6. Przenośnik taśmowy [1, s. 203]

1 – rama,
2 – kosz zasypowy,
3 – taśma gumowa,
4 – rolki podporowe,
5 – podpora.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przenośnik wykonany jest z rur stalowych. Na końcach ramy znajdują się bębny.

Pomiędzy nimi rozpięta jest elastyczna gumowa taśma. Może ona być gładka lub wyposażona
w zabieraki, które ułatwiają pobieranie materiału. Przenośnik jest napędzany silnikiem
elektrycznym. Wysokość podnoszenia jest regulowana i wynosi ona do 6m. Na rysunku 7,
przedstawiono przykładowy przenośnik taśmowy.

Rys. 7. Przenośnik taśmowy przestawny typ PTP [www.przenosniki.prefamet.com.pl]

−

kubełkowe – są one stosowane do przenoszenia materiałów w płaszczyźnie nachylonej

względem poziomu pod kątem od 70 do 90

. Wykorzystywane do transportu materiałów

sypkich, luzem. Na rysunku 8, przedstawiono schemat przenośnika kubełkowego.

Rys. 8. Przenośnik kubełkowy [1, s. 204]

1 – kosz zasypowy,
2 – łańcuch z kubełkami,
3 – wylot,
4, 5 – koła łańcuchowe napinające i napędowe.

W szczelnej obudowie blaszanej znajduje się łańcuch, na którym zamocowane są blaszane

kubełka.  Dolne  koło  połączone  jest  z  mechanizmem  napinającym  łańcuch,  natomiast  koło
górne  jest  kołem  napędzającym.  W  trakcie  transportu  materiał  jest  wsypywany  do  kosza
zasypowego,  następnie  pobierany  kubełkami  i  przenoszony  do  górnej  części,  gdzie  po
przejściu przez koło  napędzane, kubełka są obracane o kąt 180

. W ten sposób materiał jest

wsypywany  do  otworu  wylotowego.  Urządzenia  te  mogą  transportować  materiał  do
wysokości  30m.  Przenośniki  te  charakteryzują  się  prostotą  budowy,  dużą  wydajnością
wynoszącą  około  100m

/h oraz małym zapotrzebowaniem powierzchni. Na rysunku 9,

przedstawiono przykładowy przenośnik kubełkowy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 9. Przenośnik kubełkowy typ EKO [www.premo-wrocław.pl]

−

ślimakowe – są one stosowane do transportu na odległości nie przekraczające 10 m. Są

wykorzystywane do przenoszenia ziarna, nasion, mieszanek paszowych, pasz suchych,
nawozów, sieczki ze słomy czy roślin pastewnych. Jest on najczęściej stosowany
w rolnictwie. W przenośniku ślimakowym zespołem roboczym jest spiralnie nawinięta na wał
ułożyskowany, taśma stalowa. Na dole przenośnika znajduje się kosz zasypowy. Na rysunku
10, przedstawiono schemat przenośnika ślimakowego z koszem zasypowym i czerpnią.

Rys. 10. Schemat przenośnika ślimakowego: a) z koszem zasypowym, b) czerpnią [1, s. 205]

1 – kosz zasypowy,
2 – ślimak,
3 – wylot,
4 – silnik elektryczny,
5 – czerpnia,
6 – workownik.

W trakcie pracy materiał jest pobierany spod kosza zasypowego przez obracające się

zwoje  ślimaka.  W  skutek  obracania  się  ślimaka  materiał  jest  transportowany  do  otworu
wylotowego. Istnieje również możliwość transportowania materiału prosto z worków, do tego
celu należy wykorzystać uchwyty workownika. W niektórych przenośnikach przeznaczonych
do przenoszenia materiałów sypkich zamiast kosza zasypowego stosowana jest czerpnia. Jest
ona  umieszczana  w  materiale  przeznaczonym  do  przeniesienia,  który  dzięki  szczelinom
w obudowie  jest  zsypywany  do  ślimaka.  Przenośnik  ślimakowy  jest  napędzany  silnikiem
elektrycznym  i  przekładnią  pasowo-klinową  lub  silnikiem  hydraulicznym.  Na  rysunku  11,
przedstawiono przykładowy przenośnik ślimakowy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 11 Przenośnik ślimakowy T206/2 [www.pom.com.pl]

Przenośniki  pneumatyczne  –  do  przenoszenia  materiałów  wykorzystywany  jest  strumień
powietrza.  Przy  pomocy  przenośników  tego  typu  przenoszone  materiały  są  niewielkiej
gęstości  objętościowej  (siano,  słoma,  ziarno, rozdrobniona  zielonka).  Ze  względu  na  sposób
wytworzenia siły nośnej rozróżnia się dwa typy przenośników pneumatycznych. Są to:

−

przenośniki ssące,

−

przenośniki ssąco – tłoczące,

−

przenośniki tłoczące.

Odległości na jakie można transportować materiały zależą przede wszystkim od różnicy

ciśnień  wytworzonych  w  przewodzie  przesyłowym.  W  gospodarstwach  rolniczych
zastosowanie  przede  wszystkim  znalazły  przenośniki  niskociśnieniowe  zwane  również
dmuchawami.  Wykorzystywane  są  one  głównie  do  transportu  materiałów  słomiastych  oraz
ziarna zbóż.

Najczęściej spotykane są dwa rodzaje przenośników:

−

przenośniki pneumatyczne do transportu mas słomiastych – schemat działania takiego

przenośnika przedstawiono na rysunku 12. Strumień powietrza, który zostaje wytworzony
pozwala przenosić słomę i siano na wysokość do 8 m, oraz na odległość w poziomie do
30 m. Urządzenie jest napędzane silnikiem elektrycznym o mocy 11 kW. Wieloczłonowa
konstrukcja przenośnika pozwala przy pomocy kierownicy umieszczonej na końcu
rurociągu na swobodne kształtowanie kierunku przenoszenia materiału.

Rys. 12. Dmuchawa uniwersalna do mas słomiastych [1, s. 206]

1 – kosz zasypowy,
2 – wentylator,
3 – rurociąg z kierownicą na końcu.

−

przenośniki pneumatyczne do transportu ziarna – schemat działania takiego przenośnika

przedstawiono na rysunku 13. Stosowane są one przede wszystkim w magazynach
nasiennych i zbożowych oraz w wytwórniach i mieszalniach pasz. Strumień powietrza

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wytwarzany

przez

przenośnik

można

również

wykorzystywać

suszenia

i przewietrzania nasion. Na rysunku 14, przedstawiono przykładowy przenośnik ssąco-
tłoczący T449.

Rys. 13 Przenośnik pneumatyczny do ziarna [1, s. 206]

1 – dmuchawa,
2 – kosz zasypowy,
3 – cyklon.

Rys. 14. Przenośnik ssąco-tłoczący T449 [www.pom.com.pl]

Transport zewnętrzny –  jest on przede wszystkim związany z zaopatrzeniem gospodarstwa
w  środki  produkcji  takie  jak  ziarno  siewne,  środki  ochrony  roślin,  oraz  z  wywożeniem
środków  wytworzonych  w  wyniku  działalności  produkcyjnej,  czyli  dostarczaniem  płodów
rolnych,  zwierząt  hodowlanych  do  skupu.  Do  transportu  zewnętrznego  wykorzystywane  są
przede wszystkim:

−

ciągniki rolnicze z przyczepami,

−

samochody osobowo-towarowe,

−

samochody ciężarowe.

W dalszej części rozdziału zostaną przedstawione pojazdy rolnicze służące do

zapewnienia  transportu  w  gospodarstwie  rolniczym.  Przyczepy  zostaną  szczegółowo
omówione w następnym rozdziale.
Ciągniki  rolnicze  –  służą  głównie  jako  źródło  siły  uciągu  i  napędu  dla  narzędzi  i  maszyn
rolniczych.  Ze  względu  na  rodzaj  mechanizmów  jezdnych,  możemy  je  podzielić  na ciągniki
kołowe i gąsienicowe.

Ciągniki kołowe są najczęstszymi typami ciągników, które znalazły zastosowanie

w rolnictwie oraz transporcie. W zależności od liczby montowanych osi, występują ich dwa
rodzaje:

−

ciągniki jednoosiowe,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

ciągniki dwuosiowe.

Ciągniki jednoosiowe, ze względu na swoja małą moc stosowane są przede wszystkim do

wykonywania lekkich prac uprawowych, pielęgnacyjnych. Jednostką napędzającą taki ciągnik
jest przeważnie jednocylindrowy silnik o mocy nie przekraczającej kilku kilowatów.

Ciągniki dwuosiowe. Najczęściej występują w postaci ciągników o mocy przekraczającej

20 kW. Występują jednak również mikrociągniki dwuosiowe o mocy zbliżonej do ciągników
jednoosiowych, o podobnym przeznaczeniu. Ze względu na przeznaczenie ciągniki kołowe
możemy podzielić na:

−

ciągniki lekkie – są one wykorzystywane do prac lekkich takich jak: opryski, koszenie

z wykorzystaniem odpowiednich urządzeń, uprawy międzyrzędowe, transporcie
niewielkich ładunków,

−

ciągniki średnie – są one przeznaczone do prac uniwersalnych,

−

ciągniki ciężkie – są one wykorzystywane do prac z narzędziami wymagającymi dużej

siły uciągu. Moc silnika przekracza 55 kW a masa powyżej 4000 kg.
Ciągniki gąsienicowe – są przeznaczone do prac na glebach ciężkich, wilgotnych.

Podstawową ich zaletą jest dzięki zastosowaniu napędu gąsienicowego, mały poślizg, który
umożliwia dobre wykorzystanie siły napędowej.

Na rysunkach 15–18 przedstawiono przykładowe nowoczesne ciągniki rolnicze.

Rys. 15. Ciągnik rolniczy Zetor 8541 Proxima Plus [www.zetor.pl]

Rys. 16. Mikrociągnik dwuosiowy Barbieri TeraTrack GLW [www.wimet.org]

Rys. 17. Mikrociągnik Vari Terra II - 3857A [www.wimet.org]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 18. Ciągnik gąsienicowy Challenger [www.challengerag.com]

Samochody  osobowo-towarowe  –  są  one  przeważnie  wykorzystywane  do  transportu
niewielkich ładunków (do 500 kg), oraz przewozu kilku pasażerów. Ich konstrukcja pozwala
często  na  dokonywanie  zmian  wielkości  i  przeznaczenia  powierzchni  użytkowej  (odchylane
ławki czy składane fotele). Podstawową cechą tych pojazdów jest zdolność do poruszania się
w trudnych warunkach terenowych.

Samochody  ciężarowe  –  w  chwili  obecnej  rolnicze  samochody  ciężarowe  wyposażone  są
w napęd wszystkich kół. W samochodach trzyosiowych napędzane są przynajmniej dwie osie.
Samochody tego typu wyposażone są w wysokie zawieszenie sztywnej ramy, które umożliwia
poruszanie  się  pojazdu  po  nierównościach  oraz  wspomaganie  hydrauliczne.  Skrzynie
ładunkowe  powinny  być  przystosowane  do  charakteru  przewożonych  ładunków.  Wszystkie
nadwozia  samochodów  ciężarowych  są  zbudowane  z  dwóch  niezależnych  od  siebie  części:
osobowej,  czyli  kabiny  kierowcy,  oraz  ładunkowej.  Silnik  w  samochodzie  przeważnie
umieszczony  jest  z  przodu.  Na  rysunku  19  przedstawiono  trzy  możliwości  umiejscowienia
silnika w samochodzie ciężarowym.

Rys. 19. Usytuowanie przedziału silnika: a) przed kabiną kierowcy, b) i c) we wnętrzu kabiny. Strzałki wskazują

kierunek otwierania pokrywy silnika. MPS [6, s. 98]

Ze względu na skomplikowaną obsługę silników tego typu, powinien być on umieszczony

w pojeździe w taki sposób, by dostęp do niego był jak najlepszy. Kabiny takich samochodów
umieszcza się na ramie w sposób elastyczny przy pomocy różnych elementów
amortyzujących. Ma to na celu odizolowanie kabiny kierowcy od drgań, które są przenoszone
przez zawieszenie na ramę pojazdu.

Eksploatacja środków transportowych – przenośniki

Zużycie

zespołów transportowych w przenośnikach płóciennych, taśmowych

i kubełkowych objawia się:

−

zmniejszeniem wydajności przy zwiększonym zapotrzebowaniu mocy,

−

zaczepianiem listew i kubełków o obudowę,

−

ukośnym przesuwaniem taśmy transportującej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

nadmiernym zwisem taśmy transportującej.

Pomiary weryfikacyjne wałków przenośnych przeprowadza się wykorzystując takie

przyrządy pomiarowe jak mikrometr i suwmiarka. Ocenę stanu innych elementów
przeprowadza się wzrokowo. Miejsca, w których najczęściej występują uszkodzenia
zaznaczono na rysunku 20.

Rys. 20. Miejsca zużycia zespołów transportowych [2, s. 121]

Naprawy zgiętych blaszanych zwojów ślimaka czy rur stalowych usuwamy przez

prostowanie.  Zwichrowane  ramy  lub  koryta  stalowe  mogą  być  prostowane  na  zimno  lub  po
podgrzaniu.  Zwichrowanie  ramy  może  wynieść  maksymalnie  2  mm  na  długości  1  m
przenośnika. W przypadku uszkodzenia elementów blaszanych  należy je wymienić na nowe.
W  przypadku  zerwania  taśmy  przenośnika  taśmowych  można  ją  ponownie  złączyć
wulkanizując, zszywając lub stosując spinacze metalowe (najlepiej zawiasowe). W przypadku
nadmiernie  wydłużonych  pasów  i  taśm,  można  je  skrócić,  wycinając  z  dowolnego  miejsca
pewien  odcinek,  następnie  należy  jego  końce  zszyć  lub  zwulkanizować.  W  przypadku
uszkodzonych  kubełków  transportowych,  ich  niewielkie  pęknięcia  można  spawać
wyrównując  spoinę  w  taki  sposób  by  nie  wystawała  nad  powierzchnię  blachy  więcej  niż
0,5mm. Natomiast zgięte powierzchnie kubełków należy wyprostować.

Konserwacja środków transportowych – prawidłowe wykonanie obsługi i konserwacji
środków transportowych przyczynia się do bezpiecznej i długotrwałej ich eksploatacji. Do
podstawowych zaleceń, które należy stosować możemy zaliczyć:

−

połączenie oraz ustawienie elementów konstrukcji urządzeń przenośnikowych powinno

uniemożliwiać samoczynne ich rozłączenie lub zmianę ich położenia,

−

czynności przygotowawcze mające na celu uruchomienie urządzenia należy

przeprowadzić zgodnie z instrukcją obsługi dostarczoną przez producenta,

−

nie należy uruchamiać i eksploatować urządzeń niekompletnych lub uszkodzonych.

−

w przypadku, gdy zasilanie przenośnika nie jest procesem zautomatyzowanym, to

w bezpośrednim otoczeniu pracującego urządzenia, może przebywać jedynie osoba je
obsługująca,

−

instalacja elektryczna silnika napędowego musi spełniać wymagania dotyczące urządzeń,

które pracują pod napięciem,

−

po zakończeniu przenośnik powinien być dokładnie wyczyszczony z resztek

transportowanego materiału,

1 – zużycie, zgięcie i pęknięcie zwojów ślimaka,
2 – uszkodzenie i zwichrowanie korpusu,
3 – zużycie łożysk,
4 – zerwanie i rozciągnięcie pasa,
5 – uszkodzenie podpór rolek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

regulacje i naprawy przenośnika należy wykonywać przy wyłączonym napędzie,

−

zgodnie z instrukcją obsługi należy wykonywać wszelkie przeglądy techniczne

i czynności konserwacyjne.

Dokumentacja pracy pojazdów i środków transportu

Prowadzenie dokumentacji eksploatacyjnej ciągników jak i innych maszyn rolniczych

umożliwia w pełni racjonalne ich wykorzystanie. Ułatwia planowanie oraz czynności
obsługowo-konserwacyjne maszyn. W zależności od potrzeb mogą być stosowanie różne
rodzaje takich dokumentów.

Dokumentacja eksploatacyjna – przede wszystkim dotyczy ona pracy, obsługi i napraw

ciągników  i  maszyn  rolniczych.  Obejmuje  ona  cały  okres  użytkowania  aż  do  likwidacji
sprzętu.  Dokumenty  te  mogą  obejmować  wpisy  ewidencjonujące  liczbę  przepracowanych
godzin  lub  motogodzin,  zużycie  oleju  napędowego  i  silnikowego,  przeglądy  techniczne,
naprawy sprzętu itp. Do dokumentów eksploatacyjnych zalicza się takie dokumenty jak:

−

instrukcje obsługi,

−

katalogi,

−

instrukcje napraw,

−

karty technologiczne,

−

cenniki wykonania usług i inne.

Instrukcje obsługi – są jednym z podstawowych dokumentów, w których zawarte są

informacje  dotyczące  nowo  zakupionego  sprzętu,  terminu  wykonywania  przeglądów  oraz
podstawowej  jego  obsługi.  Przestrzeganie  zaleceń  zawartych  w  instrukcji  obsługi  na  duże
znaczenie  dla  prawidłowej,  efektywnej  pracy  i  bezawaryjnej  pracy  sprzętu.  Instrukcja
powinna być napisana zgodnie z obowiązującymi normami oraz przepisami.

Instrukcje napraw – zawiera informacje bardziej szczegółowe niż te zawarte w instrukcji

obsługi. Zawierają one szczegółowy opis budowy i działania poszczególnych zespołów
urządzenia, sposoby ich demontażu, potrzebne narzędzia oraz sposoby weryfikacji części
i wymiany części zużytych na nowe.

Przeglądy techniczne ciągników

maszyn rolniczych są

ewidencjonowane

w dokumentacji eksploatacyjnej.

Karty weryfikacji – są to dokumenty służące do ewidencji stopnia zużycia

poszczególnych zespołów maszyn. W zależności od wyników takiej oceny części takie można
złomować, poddać regeneracji lub przeznaczyć do dalszego użytku. Przeważnie proces ten
polega na dokonaniu pomiarów charakteryzujących zużycie danych elementów.

Karty technologiczne – zaliczane są do grupy dokumentów eksploatacyjnych. Zawierają

one zbiór wymagań w stosunku do ciągników, maszyn i urządzeń rolniczych. Zadaniem kart
technologicznych jest ułatwienie oceny porównania poszczególnych typów sprzętu,
uwzględniając ich właściwości eksploatacyjne, trwałościowe i naprawcze.
Grupy wymagań, jakie są brane pod uwagę, to zagadnienia m. in. dotyczące:

−

przeznaczenia użytkowego,

−

charakterystyki typowych warunków eksploatacji,

−

wskaźników technicznych,

−

wskaźników jakości pracy

−

wskaźników eksploatacyjno-ekonomicznych,

−

wskaźników ergonomicznych,

−

bhp i ochrony środowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 1. Przykładowa strona tytułowa książki ewidencji pracy ciągnika lub maszyny [5, s. 178]

Zakład rolny ……………………………………………………………………………

KSIĄŻKA EWIDENCJI PRACY
Ciągnika ………………………………………………….
Maszyny ………………………………………………….

Marka, typ …………………………………………………...……..

Nr fabryczny ………………… Rok budowy ……………………...

Przynależność ewidencyjna

W czasie

Użytkownik sprzętu

Założono dnia ………..…. 200…..

Zakończono dnia …………… 200.….

Tabela 2. Przykładowy wzór karty ewidencyjnej przepracowanych motogodzin i zużycia olejów przez ciągniki

rolnicze [7, s. 179]

kon

iec

esi

ąca

mth

icz

rze

rac

any

togod

zin

ynu

ogó

łe

lit

rów

zak

ła

/mth

ży

/mth

szcz

ędno

ść

rze

ł kg

ży

sil

iko

ego

………………………….

….…………………….

(podpis sporządzającego)

(podpis kierownika – dyrektora)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 3. Przykładowy wzór karty ewidencyjnej przeglądów technicznych ciągników [5, s. 180]

Stan licznika

mth

Data

Nazwisko i imię
mechanika
wykonującego
przegląd

Rodzaj przeglądu
(np. 2, 3, 4, 5)

any

rzecz

cze

odb

Podpis
kierownika i
pieczęć zakładu
wykonującego
przegląd

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie są ogólne rodzaje środków transportowych?
2.  Jakie urządzenia możesz zaliczyć do transportu wewnętrznego kołowego?
3.  Jakie są rodzaje środków transportu wewnętrznego ze względu na masę przewożonych

ładunków?

4.  Jakie urządzenia możesz zaliczyć do urządzeń przemieszczających?
5.  Jaka jest budowa wózków obrotowych?
6.  Jaka jest zasada działania kolejek podwieszanych?
7.  Jaka jest budowa przenośnika taśmowego?
8.  Jaka jest zasada działania przenośnika ślimakowego?
9.  Jaka jest budowa przenośnika kubełkowego?
10.  Jaka jest zasada działania przenośnika pneumatycznego?
11.  Jakie znasz rodzaje transportu zewnętrznego?
12.  Jakie znasz rodzaje ciągników kołowych?
13.  Jakie są objawy zużycia zespołów w przenośnikach?
14.  Jakich zaleceń należy przestrzegać w trakcie konserwacji środków transportowych?
15.  Jakie dokumenty zaliczamy do dokumentów eksploatacyjnych?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ rodzaje transportu wewnętrznego, cechy charakterystyczne i podstawowe środki

transportu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zgromadzić materiały i narzędzia do wykonania ćwiczenia,
2) zorganizować stanowisko pracy zgodnie z zasadami bhp i ergonomii pracy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3)  zaplanować tok postępowania,
4)  dokonać analizy katalogów środków transportowych,
5)  przedstawić rodzaje transportu wewnętrznego. Wymienić cechy charakterystyczne i

zastosowanie urządzeń w nim wykorzystywanych.

6) przeprowadzić analizę ćwiczenia,
7) zaprezentować pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz papieru,

−

katalogi środków transportowych,

−

plansze dydaktyczne zawierające rodzaje środków transportu wewnętrznego i ich rodzaje,

−

przybory do pisania, ołówek, linijka,

−

literatura zgodna z wykazem.

Ćwiczenie 2

Określ rodzaje przenośników. Przedstaw ich budowę, zastosowanie oraz cechy

charakterystyczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zgromadzić materiały i narzędzia do wykonania ćwiczenia,
2)  zorganizować stanowisko pracy zgodnie z zasadami bhp i ergonomii pracy,
3)  zaplanować tok postępowania,
4)  dokonać analizy katalogów przenośników,
5)  wymienić  rodzaje  przenośników.  Przedstawić  elementy  wchodzące  w  skład  każdego

z wymienionych urządzeń. Określić ich zastosowanie.

6) przeprowadzić analizę ćwiczenia,
7) zaprezentować pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz papieru,

−

katalogi przenośników,

−

plansze dydaktyczne zawierające rodzaje przenośników oraz ich budowę,

−

przybory do pisania, ołówek, linijka,

−

literatura zgodna z wykazem.

Ćwiczenie 3

Przeprowadź analizę stanu technicznego przenośnika taśmowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zgromadzić materiały i narzędzia do wykonania ćwiczenia,
2)  zorganizować stanowisko pracy zgodnie z zasadami bhp i ergonomii pracy,
3)  zaplanować tok postępowania,
4)  wykonaj pomiary weryfikacyjne wałków przenośnych, wykorzystując do tego narzędzia

pomiarowe,

5)  wykonaj oględziny miejsc narażonych na zużycie,
6)  przeprowadzić analizę ćwiczenia,
7)  zaprezentować pracę na forum grupy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

mikrometr,

−

suwmiarka,

−

arkusz papieru,

−

przenośnik taśmowy,

−

plansze dydaktyczne zawierające Schemat przenośnika taśmowego oraz miejsca

występowania usterek,

−

przybory do pisania, ołówek, linijka,

−

literatura zgodna z wykazem.

Ćwiczenie 4

Określ rodzaje dokumentacji eksploatacyjnej. Przedstaw przykładową dokumentację

dotyczącą przeglądów technicznych oraz napraw ciągnika lub maszyny rolniczej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zgromadzić materiały i narzędzia do wykonania ćwiczenia,
2)  zorganizować stanowisko pracy zgodnie z zasadami bhp i ergonomii pracy,
3)  zaplanować tok postępowania,
4)  zgromadzić i przeanalizować rodzaje dokumentacji technicznej, eksploatacyjnej,
5)  przedstawić  przykładowe  wzory  dokumentacji  przeglądów  technicznych  oraz  napraw

ciągnika lub maszyny.

6) przeprowadzić analizę ćwiczenia,
7) zaprezentować pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz papieru,

−

dokumentacja techniczna, eksploatacyjna,

−

literatura zgodna z wykazem,

−

przybory do pisania, ołówek, linijka.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić rodzaje środków transportowych?



2) wymienić urządzenia transportu wewnętrznego?



3) wymienić dokumenty eksploatacyjnej?



4) wymienić elementy konstrukcyjne wózków obrotowych?



5) wymienić czynniki charakteryzujące pojazdy ciężarowe?



6) wymienić urządzenia przemieszczające?



7) wymienić rodzaje przenośników taśmowych?



8) wymienić elementy wchodzące w skład przenośnika ślimakowego?



9) wymienić rodzaje transportu zewnętrznego?



10) wymienić elementy wchodzące w skład ciągnika kołowego?



11) wymienić objawy zużycia elementów w przenośnikach?



12) wymienić zalecenia obowiązujące w trakcie konserwacji przenośników?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Przyczepy rolnicze

4.3.1. Materiał nauczania

Przyczepy ogólnie możemy podzielić na następujące rodzaje:

−

ciężarowe,

−

osobowe,

−

rolnicze,

−

specjalnego przeznaczenia.

W bieżącym rozdziale zostaną ogólnie omówione poszczególne rodzaje przyczep.

Szczegółowo zostaną przedstawione przyczepy, które znalazły zastosowanie w rolnictwie.

Przyczepy ciężarowe – możemy je podzielić na przyczepy:

−

jednoosiowe,

−

wieloosiowe.

Przyczepę jednoosiową przedstawiono na rysunku 21, są one najczęściej stosowane

w zestawie z samochodem osobowym lub dostawczym.

Rys. 21. Przyczepa jednoosiowa do samochodu osobowego [6, s. 200]

Znalazły one zastosowanie do przewożenia niewielkich ładunków. Przyczepy tego typu

przeważnie nie są wyposażone w układ hamulcowy. Do tej grupy możemy zaliczyć również
przyczepy dłużycowe, które są przeznaczone do przewozu długich ładunków. Podpina jest
ona do samochodu przy pomocy długiego dyszla, który wykonany jest z rury stalowej.

Przyczepy ciężarowe dwuosiowe – przyczepy tego typu są wyposażone w hamulce, które

działają na wszystkie koła. Hamulce uruchamiane są pneumatycznie, są one również
wyposażone w hamulec postojowy, który jest uruchamiany w chwili odczepienia układy
pneumatycznego. Na rysunku 22 przedstawiono budowę przyczepy ciężarowej.

Rys. 22. Podwozie przyczepy ciężarowej z mechanizmem obrotnicowym [6, s. 201]

1 – dolny pierścień obrotnicy,
2 – górny pierścień obrotnicy,
3 – dyszel,
4 – rama.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W przyczepach tego typu przednia oś jest zwracana. Jest ona osią sztywną, która jest

obracana  wraz  z  kołami  w  stosunku  do  ramy.  Mechanizm  taki  nazywa  się  mechanizmem
obrotnicowym.  Za  pośrednictwem  resorów  na  przedniej  osi  jest  wsparty  dolny  pierścień
obrotnicy (1). Natomiast z ramą przyczepy połączony jest pierścień górny (2). Między dwoma
pierścieniami znajdują się rolki, które ułatwiają obrót. Na rysunku 23 przedstawiono schemat
przedstawiający  różnicę  mechanizmu  skrętu  kół  w  samochodzie  osobowym  i  przyczepie.
Mogą  być  również  przyczepy  z  mechanizmem  zwrotnicowym.  Podstawową różnicą  między
przyczepą obrotnicową a zwrotnicową jest mechanizm skrętu.

Rys. 23. Schemat ilustrujący różnicę między samochodowym a obrotnicowym mechanizmem skrętu [6, s. 201]

Przyczepy do specjalnego przeznaczenia – jest to bardzo różnorodna grupa przyczep, do

których  możemy  zaliczyć  takie  przyczepy  jak:  kempingowe,  niskopodwoziowe,  przyczepy
cysterny,  przyczepy  samowyładowcze  itp.  Na  rysunku  24  przedstawiono  przykładową
przyczepę specjalnego przeznaczenia –  niskopodwoziową. Przyczepy tego typu  są sprzęgane
z pojazdem przy pomocy sprzęgu.  W samochodach osobowych rolę sprzęgu spełnia przegub
kulowy,  natomiast  w  samochodach  ciężarowych  oraz  ciągnikach  rolę  tą  spełnia  sworzeń,
który  jest  przetykany  pionowo  przez  ogniwo  dyszla  przyczepy  i  zabezpieczany  przed
rozłączeniem.

Rys. 24. Przyczepa niskopodwoziowa do przewozu ciężkich ładunków [6, s. 202]

Zaczepy – są wykorzystywane do łączenia ciągników z przyczepami i innymi urządzeniami
rolniczymi. W ciągniku występuje kilka rodzajów zaczepów. Są to:

−

zaczep transportowy,

−

zaczep polowy,

−

zaczep dolny,

−

sprzęg do trzypunktowego układu zawieszenia.

Zaczep transportowy – wykorzystywany jest do łączenia z ciągnikiem przyczepy

czterokołowej. Na rysunku 25 przedstawiono zaczep tego typu. W celu zabezpieczenia
sworznia przed wypadnięciem (od dołu) stosuje się zawleczkę sprężysta, która jest

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sprzęg do trzypunktowego układu zawieszenia. Trzypunktowy układ zawieszenia

ciągnika jest zaczepem uciążliwym w trakcie łączenia ciągnika z narzędziem. Wynika to
z konieczności dopasowania cięgieł dolnych do położenia czopów ramy narzędzia. Dzięki
zastosowaniu specjalnych trójkątnych ram, które są mocowane na ramie narzędzia i ciągnika
problem ten został wyeliminowany. Na rysunku 28 przedstawiono urządzenie tego typu.

Rys. 28. Sprzęg do trzypunktowego układu zawieszenia [3, s. 173]

1 – rama sprzęgła,
2 – cięgło dolne.

W przypadku zastosowania takich ram, operator ciągnika może łączyć narzędzia

bezpośrednio z jego kabiny.
Przyczepy  rolnicze  -  ze  względu  na  swoje  zalety  są  podstawowym  wyposażeniem
gospodarstwa  rolnego.  Przyczepy  służą  do  przewozu  różnego  rodzaju  ładunków  o  dużej
masie  jednostkowej.  Można  nimi  przewozić  takie  materiały  jak: nawozy, ziarna  zbóż,  plony
roślin  okopowych,  słomę,  zielonki,  siano  jak  również  materiały  budowlane.  Przyczepy
skrzyniowe uniwersalne – przykład takiej przyczepy przedstawiono na rysunku 29. Służy ona
do  przewożenia  ładunków  o  dużej  masie  jednostkowej.  Podłoga  takiej  przyczepy  wykonana
jest  z  blachy  lub  desek.  Rozkładane  na  boki  burty  boczne  i  tylna  umożliwia  załadunek
i rozładunek  ładunku.  Pojemność  skrzyni  ładunkowej  wynosi  z  reguły  od  10  do  15m

W niektórych przypadkach w celu zwiększenia objętości możliwych do przewożenia towarów
stosuje się specjalne nadstawki.

Rys. 29. Przyczepa skrzyniowa uniwersalna [1, s. 280]

W zależności od konstrukcji przyczep i związanej z nią ładowności możemy je podzielić

na dwa rodzaje:

−

przyczepy lekkie o ładowności do 5000 kg,

−

przyczepy ciężkie o ładowności do 15000 kg.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przyczepy wywrotki są odmianą przyczep skrzyniowych. Są one wyposażone w siłowniki

hydrauliczne, które umożliwiają samoczynny rozładunek skrzyni, dzięki wychyleniu jej na
boki lub do tyłu. Na rysunku 30 przedstawiono przyczepę, która posiada możliwość
rozładunku na obydwa boki oraz do tyłu.

Rys. 30. Przyczepa wywrotka [1, s. 281]

Układ zamków oraz zawiasów mocujących boczne burty jest tak wykonany, iż umożliwia

on odchylenie ich wzdłuż górnej lub dolnej krawędzi. Siłowniki hydrauliczne są zwalniane
przy wykorzystaniu hydrauliki zewnętrznej ciągnika. Połączenie instalacji hydraulicznych
przyczepy i ciągnika odbywa się przy pomocy szybkozłączy.

Przenośniki podłogowe – są one stosowane do rozładunku przyczep. Na rysunku 31

przedstawiono przykładową przyczepę z podnośnikiem podłogowym.

Rys. 31. Przyczepa z przenośnikiem podłogowym [1, s. 281]

Występują one najczęściej w postaci dwóch wzdłużnych łańcuchów połączonych

poprzecznymi  listwami.  Napędzany  jest  on  przy  pomocy  wałka  odbioru  mocy  lub
hydraulicznie.  Przyczepa  przedstawiona  na  rysunku  29  napędzana  jest  od  wałka  odbioru
mocy,  oraz  posiada  ona  możliwość  samoczynnego  wyładunku  materiału  do  tyłu.
W przypadku  zamontowania  nadstawek  może  ona  służyć  do  transportowania  materiałów
objętościowych takich  jak  słoma czy  siano. Natomiast,  jeśli  zamontujemy specjalny  adapter,
możemy ją wykorzystać jako rozrzutnik obornika.

Podwozia przyczep zbudowane są na ramie, która jest oparta na układzie jezdnym. Ze

względu na liczbę osi, możemy przyczepy podzielić na:
1. Przyczepy jednoosiowe – przyczepy tego typu są podparte na kołach tylko z jednej strony.

Z  drugiej  zaś  strony  na  zaczepie  ciągnika.  Położenie  osi  poza  środkiem  skrzyni
ładunkowej  (z  tyłu)  sprawia,  że  część  masy  przyczepy  i  transportowanego  ładunku
obciąża  układ  jezdny  przyczepy,  natomiast  reszta  tej  masy  dociąża  tylną  oś  ciągnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rozłożenie  mas  w  ten  sposób  powoduje  poprawienie  warunków  współpracy  kół
z podłożem,  co  sprawia  łatwiejsze  poruszanie  się  agregatu  w  trudnych  warunkach
terenowych.  Na  rysunku  32  przedstawiono schemat oddziaływania  na ciągnik  przyczepy
jednoosiowej.

Rys. 32. Schemat oddziaływania na ciągnik przyczepy jednoosiowej [1, s. 282]

– siła na zaczepie,

– ciężar maszyny,

– obciążenie zaczepu,

K, 1

– obciążenie kół ciągnika przyczepy.

W przypadku przyczep jednoosiowych o dużej ładowności, gdzie obciążenia na układ

jezdny są znaczne, stosuje się podwozia typu tandem. Podwozia tego typu utworzone są
przez umieszczenie podwójnych kół, jedno za drugim. Na rysunku 33 przedstawiono
przyczepę jednoosiową typu tandem.

Rys. 33. Przyczepa jednoosiowa typu tandem [1, s. 282]

2. Przyczepy dwuosiowe – przyczepy tego typu są podparte na kołach jezdnych. Są one

połączone z ciągnikiem przy pomocy wahliwego dyszla zaczepowego. Jego zadaniem jest
przenoszenie skierowanej poziomo siły uciągu. Przednia oś przyczepy jest osią skrętną.
Połączona jest ona z ramą za pomocą obrotnicy. Na rysunku 34 przedstawiono schemat
oddziaływania na ciągnik przyczepy dwuosiowej.

Rys. 34. Schemat oddziaływania na ciągnik przyczepy dwuosiowej [1, s. 282]

– siła na zaczepie,

– ciężar maszyny,

1, 2

– obciążenie kół ciągnika przyczepy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przyczepy zbierające

Są one również nazywane zbieraczami pokosów. Stosowane są do zbioru materiałów

objętościowych takich jak słoma czy siano, które są ułożone w wały, są one jednocześnie
ładowane do skrzyni ładunkowej przyczepy. Maksymalnie wymiary takiego wału wynoszą:

−

wysokość – 0,5 m,

−

szerokość – 1,4 m,

−

masa jednego metra długości wału – 7 kg,

Przy pomocy takich przyczep można zbierać materiały o wilgotności do 85%. Na rysunku 35
przedstawiono budowę przyczepy zbierającej.

Rys. 35. Przyczepa zbierająca [7, s. 97]

1 – podbieracz,
2 – koło kopiujące podbieracza,
3 – skrzynia ładunkowa,
4 – dźwignia włączania przenośnika,
5 – górna część skrzyni ładunkowej,
6 – pałąk,
7 – kosz tylny,
8 – dźwignia rurowa,
9 – dźwignia z zaczepami zabezpieczająca kosz tylny,
10 – dźwignia hamulca,
11 – dyszel,
12 – koło podporowe,
13 – koło jezdne,
14 – podpora pałąka.

W przyczepie zbierającej zespołem roboczym jest podbieracz (1), który jest umieszczony

w dolnej części ramy. Podbieracz spoczywa na dwóch kołach podporowych kopiujących (2).
Jest on podnoszony i opuszczany z miejsca kierowcy przy pomocy siłownika hydraulicznego.
Koła kopiujące regulują odległości palców podbieracza od powierzchni łąki. W zależności od
podłoża, palce powinny być oddalone od ziemi w granicach od 2 do 6cm. Materiał, który jest
podebrany  przez  podbieracz,  jest  przenoszony  przez  nagarniacz  do  przedniej  części  skrzyni
ładunkowej (3). Wykorzystując przenośnik podłogowy, który  jest uruchamiany  i wyłączany
dźwignią  (4),  możemy  przemieszczać  materiał  w  skrzyni  ładunkowej.  Górna  część  skrzyni
ładunkowej  zbudowana  jest  z  pałąków  (6)  i  linek,  dzięki  temu  możliwe  jest  zmiana  ich
położenia.  W  ten  sposób  możliwa  jest  również  zmiana  objętości  skrzyni  ładunkowej.  Kosz
ażurowy,  który  umieszczony  jest  na  końcu  skrzyni,  podczas  zbioru  i  transportu  jest
zamknięty.  W  czasie  rozładunku  zostaje  on  uniesiony  przy  pomocy  dźwigni  rurowej  (8).
Dźwignia  z  zaczepami  (9)  służy  do  dodatkowego  zabezpieczenia  kosza  przed  otworzeniem.
Przyczepa  jest  wyposażona  w  hamulec  mechaniczny,  który  jest  uruchamiany  przy  pomocy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dźwigni  (10).  Koło  podporowe  służy  do ustawienia  maszyny  na czas  postoju.  W  niektórych
przypadkach  w  kanale,  przez  który  jest  przemieszczany  materiał  do  skrzyni  ładunkowej,
umieszczane  są  dodatkowe  mechanizmy  rozdrabniające.  Umożliwia  to,  zbiór  materiału
w postaci sieczki.
Nośnik  bel  okrągłych  –  wykorzystywany  jest  do  zbioru  materiałów  objętościowych
wykorzystując metodę zwijania. Wykorzystywany jest on do transportu bel z pola do miejsca
magazynowania  i  do  załadunku  bel  na  środki  transportowe.  Umieszczany  jest  on  na
podnośniku hydraulicznym ciągnika. Zbudowany on jest z następujących elementów:
1 – korpus,
2 – ramię,
3 – łapa,
4 – siłownik hydrauliczny.
Przykładowy nośnik bel T367 przedstawiono na rysunku 36.

Rys. 36. Nośnik bel okrągłych [7, s. 106]

Nośnik składa się ze spawanego korpusu i dwóch ramion. Przy pomocy siłownika

hydraulicznego,  który  uruchamiany  jest  łapą,  następuje zsuwanie  bel  z  urządzenia. Siłownik
hydrauliczny połączony jest z układem hydraulicznym ciągnika.
Rozwijacz  bel  –  wykorzystywany  jest  do  użytkowania  materiałów  słomiastych  metodą
zwijania.  Jest  on  urządzeniem  zawieszanym  na  trzypunktowym  układzie  zawieszenie
ciągnika. Przykładowe urządzenie służące do rozwijania bel przedstawiono na rysunku 37.

Rys. 37. Rozwijacz bel [7, s. 107]

1 – ramię,
2 – uchwyt,
3 – siłownik hydrauliczny.

W przypadku rozwijaczy elementem roboczym są tarcze z kolcami lub uchwyty do bel,

które służą do manipulowania belami owiniętymi folią. Mocowane są one do ramion, które są
sterowane siłownikiem hydraulicznym, który zasilany jest z układu hydraulicznego ciągnika.

Na zdjęciach od 38 do 45 pokazano nowoczesne przyczepy rolnicze stosowane

w transporcie rolniczym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Instalacja elektryczna – każda przyczepa musi być w nią wyposażona zgodnie z wymogami
przepisów  o  ruchu  drogowym.  Instalacja  elektryczna  jest  łączona  z  instalacją  elektryczną
ciągnika.  Przyczepa  wyposażona  jest  we  wtyczkę,  która  znajduje  się  na  końcu  przewodu
zasilającego.  W  trakcie  agregowania  jest ona wpinana  w gniazdo  wtyczkowe  znajdujące  się
na ciągniku. Na rysunku 46 przedstawiono gniazdo elektryczne przyczepy.

Rys. 46 Gniazdo przyczepy [www.klub.chip.pl]

Rys. 43. Wóz przeładowcy

[www.agro-centrum.pl]

Rys. 44. Przyczepa samozbierająca

[www.agro-centrum.pl]

Rys. 45. Wóz paszowy

[www.agro-centrum.pl]

−

44L – lewy kierunkowskaz,

−

R – zacisk rezerwowy,

−

10 – masa pojazdu,

−

44P – prawy kierunkowskaz,

−

58P – prawe światło pozycyjne oraz oświetlenie

tablicy rejestracyjnej,

−

58L – lewe światło pozycyjne,

−

54 – światło stop.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Hydrauliczne układy zewnętrzne – inaczej nazywane są drugim układem hydraulicznym
ciągnika. Znalazł on zastosowanie do sterowania np. pracą podnośnika hydraulicznego, pracą
ładowacza, przyczepy wywrotki i inne. Układ ten złożony jest z następujących elementów:

−

przewody ciśnieniowe,

−

zawór sterujący,

−

gniazda szybkozłączy.

Na rysunku 48 przedstawiono układ hydrauliczny podnoszenia przyczepy-wywrotki.

Rys. 48. Układ hydrauliczny podnoszenia przyczepy wywrotki [3, s. 172]

1 – dźwignia sterowania podnośnikiem,
2 – przewód ciśnieniowy,
3 – tłok podnośnika skrzyni przyczepy.

W  zależności  od  typu  ciągnika,  może  on  być  wyposażony  w  8  gniazd  szybkozłączy.
Przeważnie  na  jeden  siłownik  przypadają  dwa  takie  gniazda.  W  czasie  łączenia  przewodów
hydraulicznych  przy  pomocy  szybkozłączy,  należy  zwrócić  uwagę  na  ich  czystość.  Na
rysunku  49  przedstawiono  schematy  oraz  budowę  szybkozłączy  hydraulicznych.
W hydraulicznym układzie zewnętrznym panuje ciśnienie od 10 do 20MPa.

Rys. 49. Szybkozłącze hydrauliczne: a) złącze skręcane, b) złącza zaciskowe, c) zawór dławiący [3, s. 172]

1 – kulka,
2 – kołek,
3 – płytka zaworu dławiącego.

W podnośnikach stosuje się siłowniki hydrauliczne jednostronnego lub dwustronnego

działania. Na rysunku 50 przedstawiono schematy tych siłowników.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 50. Schematy siłowników jednostronnego (a)- i dwustronnego (b) działania [3, s. 165]

W siłownikach jednostronnego działania, olej pod ciśnieniem znajduje się tylko z jednej

strony tłoka. W przypadku, gdy do siłownika dostarczany jest olej pod ciśnieniem i siła jego
parcia jest większa od oporu przesuwania tłoka, następuje podnoszenie ramion podnośnika.
W momencie otwarcia odpływu oleju z siłownika, następuje opuszczenie ramion podnośnika.

W siłownikach dwustronnego działania – w siłownikach tego typu olej może być

podawany z obu stron tłoka. W związku z tym operacje opuszczania jak i podnoszenia są
powodowane ciśnieniem oleju podawanego do siłownika. W celu zapobiegania przekroczenia
dopuszczalnej wartości wytworzonego ciśnienia oleju, stosowane są tzw. zawory
bezpieczeństwa.

rysunku

przedstawiono

budowę

zaworu

redukcyjnego

(bezpieczeństwa).

Rys. 51. Zawór redukcyjny [3, s. 166]

1 – kulka,
2 – sprężyna,
3 – wkręt regulacyjny,
4 – śruba.

Regulacja ciśnienia polega na odpowiednim ustawieniu napięcia sprężyny, za pomocą

wkręta regulującego lub podkładek dystansowych.

Zawór rozdzielczy – znajduje się on na połączeniu pompa – siłownik. Na rysunku 52

przedstawiono schemat zaworu rozdzielczego.

Rys. 52. Zawór rozdzielczy [3, s. 166]

1 – doprowadzenie oleju,
2 – odprowadzenie oleju,
3, 4 – połączenie zaworu z odbiornikiem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zawór ten może znajdować się w kilku położeniach roboczych:

−

neutralnym – wypływ z siłownika jest zamknięty, a do zbiornika kierowany jest olej

z pompy,

−

podnoszenia – olej z pompy podawany jest do siłownika, natomiast z komory podtłokowej

wypływa do zbiornika,

−

opuszczania – olej z pompy podawany jest do siłownika, natomiast z komory nadtłokowej

wypływa do zbiornika,

Obsługa techniczna przyczep – ze względu na warunki pracy, znaczne obciążenia i warunki
eksploatacyjne,  przyczepy  podlegają  stosunkowo  szybkiemu  zużyciu  oraz  są  podatne  na
wszelkiego  typu  uszkodzenia.  W  związku  z  tym  konieczna  jest  stosunkowo  częsta  kontrola
stanu  technicznego  przyczepy.  W  zakresie  codziennej  obsługi  przyczepy  można  wymienić
kilka najistotniejszych czynności:

−

dokładne czyszczenie całej przyczepy,

−

sprawdzenie połączeń wszystkich mechanizmów,

−

sprawdzenie stanu przenośników podłogowych,

−

sprawdzenie stanu elementów instalacji hydraulicznej i pneumatycznej,

Dokładne informacje dotyczące czynności obsługowych danego typu przyczepy są

podawane przez producenta w instrukcji obsługi.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znasz rodzaje przyczep?
2.  Jakie przyczepy zaliczamy do przyczep specjalnego przeznaczenia?
3.  Jaka jest budowa przyczepy ciężarowej wieloosiowej?
4.  Jakie są rodzaje zaczepów?
5.  Jakie zastosowanie ma zaczep polowy ciągnika?
6.  Jakie zastosowanie ma sprzęg do trzypunktowego układu zawieszenia?
7.  Jakie są rodzaje przyczep w zależności od konstrukcji i ładowności?
8.  Jaka jest zasada działania przyczep wywrotek?
9.  Jaka jest budowa gniazda przyczepy?
10. Jakie siły działają na przyczepy jedno i wieloosiowe?
11. Jakie występują rodzaje siłowników hydraulicznych?
12. Jaka jest budowa nośnika bel okrągłych?
13. Jaka jest zasada działania hamulców w przyczepach?
14. Jakie elementy wchodzą w skład hydraulicznego układu zewnętrznego?
15. Jakie czynności zaliczamy do codziennej obsługi przyczepy?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj rozładunek przyczepy z przenośnikiem podłogowym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zgromadzić materiały i narzędzia do wykonania ćwiczenia,
2)  zorganizować stanowisko pracy zgodnie z zasadami bhp i ergonomii pracy,
3)  zaplanować  tok  postępowania,  z  uwzględnieniem  zasad:  bezpiecznego  ustawienia

przyczepy, kolejności czynności przygotowawczych do rozładunku,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4)  wykonać rozładunek przyczepy,
5)  przeprowadzić analizę ćwiczenia,
6)  zaprezentować pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

ciągnik,

−

plansze

dydaktyczne

obrazujące

przebieg

procesu

wyładowania

przyczepy

samowyładowanej,

−

przyczepa z przenośnikiem podłogowym,

−

literatura zgodna z wykazem.

Ćwiczenie 2

Zidentyfikuj rodzaje przyczep, zapisz ich typ, opisz przeznaczenie oraz cechy

charakterystyczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

L.p.

Rysunek

Nazwa/typ

Zastosowanie

Liczba osi

Inne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5) w tabeli wpisać nazwę i typ przyczepy, jej zastosowanie, liczbę osi oraz inne informacje

dotyczące danej przyczepy,

6) przeprowadzić analizę ćwiczenia,
7) zaprezentować pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz papieru,

−

plansze dydaktyczne zawierające rodzaje przyczep,

−

katalogi środków transportowych,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do internetu,

−

literatura zgodna z wykazem,

−

przybory do pisania, ołówek, linijka.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić rodzaje przyczep?



2) określić budowę przyczepy ciężarowej wieloosiowej?



3) wymienić rodzaje siłowników hydraulicznych?



4) wymienić rodzaje i zastosowanie zaczepów w ciągnikach?



5) wymienić siły działające na przyczepy jednoosiowe?



6) określić budowę zaworu rozdzielczego?



7) wymienić czynności wykonywane w trakcie codziennej obsługi

przyczepy?



8) wymienić elementy układu hamulcowego przyczepy?



9) wymienić elementy wchodzące w skład hydraulicznego układu

zewnętrznego?



10) wyjaśnić zasadę działania przyczep wywrotek?



11) określić budowę gniazda przyczepy?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Urządzenia do załadunku oraz ładowacze chwytakowe

4.4.1. Materiał nauczania

Ładowarki – możemy je podzielić na dwa rodzaje:

−

ładowarki czołowe,

−

ładowarki chwytakowe.
Ładowarka czołowa – budowa ładowarki tego typu zostanie przedstawiona na przykładzie

ładowarki T272, która jest przeznaczona do pracy z ciągnikami Ursus 4512. Na rysunku 53
przedstawiono schemat budowy takiej ładowarki.

Rys. 53. Budowa ładowarki czołowej T272 [7, s. 249]

1 – rama,
2 – wysięgnik,
3 – łyżka,
4 – przeciwciężar,
5 – siłownik hydrauliczny wysięgnika,
6 – siłownik hydrauliczny do wychylania łyżki.

Na rysunku 54 przedstawiono przykładowe ładowarki czołowe.

Rys. 54. Ładowarki czołowe [www.rolmax.net.pl]

Do ciągnika ładowarka jest mocowana przy pomocy ramy nośnej (1). Wysięgnik

ładowarki  (2)  jest  ułożyskowany,  który  jest  podnoszony  przez  dwa  siłowniki  hydrauliczne
(5).  Siłowniki  są  zasilane  z  obwodu  zewnętrznego  podnośnika  w  ciągniku.  Łyżka  (3)  jest
umieszczona  na  końcu  wysięgnika.  Kąt  jej  pochylenia  jest  regulowany  przy  pomocy
siłownika hydraulicznego (6). Ładowarki czołowe można wykorzystywać stosować jako:

−

widły do obornika,

−

czerpak do materiałów sypkich,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 60. Łopata z zębami

[www.zetor.pl]

Rys. 61. Łopata gładka

[www.zetor.pl]

Rys. 62. Ładowacz do bel

[www.zetor.pl]

Rys. 63. Czerpak kiszonki

[www.zetor.pl]

Ładowarka chwytakowa – w ładowarkach tego typu możemy wyróżnić ich dwa rodzaje:

−

ładowarki z własnym układem jezdnym,

−

ładowarki zawieszane na układzie ciągnika.
Ładowarki z własnym układem jezdnym – ładowarka posiadająca własny układ jezdny

łączona  jest  z  ciągnikiem  przy  pomocy  zaczepu  rolniczego.  Na  rysunku  64  przedstawiono
ładowarkę chwytakową typu T214. Ładowarka tego typu posiada własny układ hydrauliczny.
Pompa  układu  jest  napędzana  od  wałka  odbioru  mocy  ciągnika.  Koło  łańcuchowe  jest
nieruchomo  zamocowane  na  czopie,  które  jest  opasane  przez  łańcuch  (16).  Końce  łańcucha
połączone są z dwoma siłownikami hydraulicznymi (3). Wysięgnik (6) jest przymocowany do
górnego  przegubu  korpusu.  Do  dolnego  przegubu  korpusu  jest  zamocowany  dolny  koniec
siłownika hydraulicznego (4), który służy do podnoszenia wysięgnika.

Wysięgnik – składa się on z dwóch części, które są ze sobą połączone przegubowo. Mogą

być  one  ustawiane  względem  siebie  pod  dowolnym  kątem  przy  pomocy  siłownika
hydraulicznego (5). Łączy on obie części wysięgnika poniżej  jego przegubu. Zespół roboczy
chwytak(8),    przymocowany  jest  do  jego  końca.  Chwytak  otwierany  jest  i  zamykany  przy
pomocy siłownika hydraulicznego (1). Na rysunkach 65, 66 i 67 przedstawiono przykładowe
rodzaje  chwytaków.  Do  poprawienie  równowagi  ładowarki  służą  dwie  podpory  (9).  Na
korpusie  ładowarki  umieszczone  jest  również  siodełko  obsługującego  (12),  które  obraca  się
wraz  z  korpusem.  Przed  siodełkiem  umiejscowiony  jest  zespół  rozdzielaczy  układu
hydraulicznego (15). Umożliwia on wykonanie wszystkich manipulacji zespołami ładowarki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wózki widłowe składają się z następujących elementów:

−

podwozie wózka, które wyposażone jest w koła,

−

silnik – gazowy (LPG), diesel, lub elektryczny, który jest zasilany z baterii akumulatorów,

−

przeciwwaga – dodatkowe obciążenie, najczęściej z bloku stali, który jest umieszczony

w tylnej części wózka w celu zapewnienia jego równowagi podczas przewożenia
przedmiotów przeciążających przód wózka,

−

maszt – jest on zamocowany pionowo z przodu wózka, w przypadku, gdy jego
konstrukcja umożliwia podnoszenie, opuszczanie i pochylanie ładunku,

−

widły – są one wykonane z jednolitego kawałka stali w kształcie litery „L”. W niektórych
przypadkach stosowane są niestandardowe chwytniki, które są przystosowanych do
transportu beczek, pudeł kartonowych, odśnieżania i innych zastosowań,

−

krata z metalowych prętów – umieszczona jest ona za widłami przed masztem. Jej
zadaniem jest zabezpieczenie operatora wózka przed zsunięciem się przewożonych
elementów,

−

dach – często występuje w postaci kraty. Zabezpiecza on operatora przed spadającymi
z góry przedmiotami,

−

kabina operatora –z kierownicą, pedałami i dźwigniami służy do sterowania wózkiem
widłowym.

Wózki możemy podzielić na dwie kategorie. Są to:

−

wózki o napędzie elektrycznym. Na rysunku 69 przedstawiono przykładowy wózek

widłowy.

Wózki tego typu posiadają udźwig nawet do 3000kg. Do ich napędu wykorzystywany

jest silnik elektryczny o napięciu do 80V.

Wózki o napędzie spalinowym. Przeważnie wyposażone są w silniki diesla. Niektóre z

nich wyposażone są w napęd gazowy. Na rysunku 70 przedstawiono przykładowy wózek
spalinowy. Wózki tego typu posiadają udźwig nawet do 3600kg.

Rys. 69. Elektryczny wózek widłowy firmy Nissan seria QX

[www.forklift.pl]

Rys. 70. Spalinowy wózek widłowy, marki

Nissan seria LX35 [www.forklift.pl]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wózki widłowe możemy również podzielić ze względu na ich sposób pracy. Są to:

−

wózki boczne,

Rys. 71. Wózek widłowy boczny HXC16 Humanic firmy Rocla [www.forklift.pl]

Wózki te przeznaczone są przede wszystkim do transportu palet. Wartość udźwigu

wynosi do 1600 kg, oraz wysokość podnoszenia do 9000 mm.

−

wózki do wąskich korytarzy,

Rys. 72. Wózek widłowy przeznaczony do pracy w wąskich korytarzach TEKH12 firmy Rocla [www.forklift.pl]

W niektórych przypadkach wózki te są wyposażone w kamery i monitor, co zapewnia

możliwość  nieustannego  obserwowania  ładunku  przez  kierowcę.  Dzięki  zastosowaniu  wideł
z głowicą obrotowo-przesuwną,  ładunek może być pobierany z podłoża zarówno z obu stron
bocznych  jak  i  z  przodu  wózka.  Wózki  tego  typu  mogą  pracować  nawet  w  korytarzach
o szerokości od 1,5 m.

−

wózki kompletacyjne,

Rys. 73. Wózek widłowy kompletacyjny TP20o firmy Rocla [www.forklift.pl]

Udźwig tego typu wózków wynosi około 2000kg. Maksymalna prędkość jazdy to około

9 km/h.

−

wózki podnośnikowe,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 74. Wózek widłowy podnośnikowy SP16 firmy Rocla [www.forklift.pl]

−

wózki unoszące,

Rys. 75. Wózek widłowy unoszący TP25 firmy Rocla [www.forklift.pl]

Wózki tego typu mogą być napędzane elektrycznie lub manualnie. Wykorzystywany jest

do transportu palet na odległości większe niż 20 m. maksymalny ich udźwig wynosi około
2500 kg, a prędkości maksymalne sięgają 9 km/h.

−

wózki manualne, maksymalna ładowność takiego wózka wynosi nawet 2200 kg.

Rys. 76. Wózek manualny RHW22 firmy Rocla [www.forklift.pl]

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie występują rodzaje ładowarek?
2.  Jaka jest budowa ładowarki czołowej?
3.  Jakie zadania spełniają ładowarki czołowe?
4.  Jakie są rodzaje ładowarek chwytakowych?
5.  Jaka jest budowa ładowarki chwytakowej z własnym układem jezdnym?
6.  Jaka jest budowa ładowarki chwytakowej zawieszonej na układzie ciągnika?
7.  Jakie zadania spełniają ładowarki chwytakowe?
8.  Jaka jest budowa wózka widłowego?
9.  Jakie są rodzaje wózków widłowych ze względu na sposób zasilania?
10. Jakie są rodzaje wózków widłowych ze względu na sposób ich pracy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj załadunek materiałów sypkich ładowaczem czołowym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zgromadzić materiały i narzędzia do wykonania ćwiczenia,
2)  zorganizować stanowisko pracy zgodnie z przepisami BHP,
3)  zaplanować tok postępowania, wykonać przegląd techniczny ładowacza,
4)  wykonać załadunek materiału wykorzystując ładowacz czołowy,
5)  dokonać analizy ćwiczenia,
6)  zaprezentować wyniki pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  ciągnik,
–  ładowacz czołowy,
–  instrukcja obsługi ładowacza czołowego,
–  plansze  dydaktyczne  obrazujące  przebieg  procesu  załadunku  materiałów  ładowaczem

czołowym,

– materiały sypkie do załadunku.

Ćwiczenie 2

Wykonaj załadunek materiałów objętościowych ładowaczem chwytakowym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zgromadzić materiały i narzędzia do wykonania ćwiczenia,
2)  zorganizować stanowisko pracy zgodnie z przepisami BHP,
3)  zaplanować tok postępowania, wykonać przegląd techniczny ładowacza,
4)  wykonać załadunek materiału wykorzystując ładowacz chwytakowy,
5)  dokonać analizy ćwiczenia,
6)  zaprezentować wyniki pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  ciągnik,
–  ładowacz chwytakowy,
–  instrukcja obsługi ładowacza chwytakowego,
–  plansze  dydaktyczne  obrazujące  przebieg  procesu  załadunku  materiałów  ładowaczem

czołowym,

– materiały objętościowe do załadunku.

Ćwiczenie 3

Zidentyfikuj rodzaje wózków widłowych, określ ich typ oraz cechy charakterystyczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zgromadzić materiały i narzędzia potrzebne do wykonania ćwiczenia,
2) zorganizować stanowisko pracy zgodnie z zasadami bhp i ergonomii pracy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) zaplanować tok postępowania,
4) wypełnić tabelę według wzoru:

L.p.

Rysunek

Nazwa/typ

Zastosowanie

Inne

5) w tabeli wpisać nazwę i typ wózka, jego zastosowanie oraz inne informacje dotyczące

danego wózka w kolumnie „inne”,

6) przeprowadzić analizę ćwiczenia,
7) zaprezentować pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz papieru,

−

poradnik dla ucznia,

−

przybory do pisania, ołówek, linijka.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić rodzaje ładowarek?



2) określić budowę ładowarki czołowej?



3) wymienić zadania jakie spełniają ładowarki czołowe?



4) wymienić zadania jakie spełniają ładowarki chwytakowe?



5) wymienić rodzaje ładowarek chwytakowych?



6) wymienić elementy z jakich składa się wózek widłowy?



7) wymienić rodzaje wózków widłowych ze względu na rodzaj napędu?



8) wymienić rodzaje wózków widłowych ze względu na przeznaczenie?



9) wymienić elementy z jakich zbudowana jest ładowarka chwytakowa

z własnym układem jezdnym?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Wysokość urządzeń zapobiegających stoczeniu się wózka powinna być nie mniejsza niż

a)  30 mm.
b)  40 mm.
c)  50 mm.
d)  60 mm.

2. Przewożony ładunek nie może wystawać z tyłu pojazdu (poza jego obrys) na odległość

większą niż
a)  1,5 m.
b)  2,5 m.
c)  3 m.
d)  2 m.

3. Środek transportu nie zaliczany do transportu wewnętrznego kołowego to

a)  wózek gospodarczy.
b)  taczka.
c)  wózek widłowy.
d)  wózek akumulatorowy.

4. Urządzenie przemieszczające nie zaliczane do tego rodzaju transportu to

a)  kolejka.
b)  przenośnik taśmowy.
c)  przyczepa zawieszana.
d)  przenośnik pneumatyczny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...............................................................................

Eksploatowanie

urządzeń

środków

transportu

stosowanych

w gospodarstwie rolnym

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedzi

Punkty

Razem: