Rozwój
dziedzin
nauki
prowadzących do powstania
psychologii ewolucyjnej
Psychologia zostanie oparta na nowych podstawach.
Karol Darwin (1959)
Kiedy archeolog oczyścił znaleziony szkie-
let z ziemi i z brudu, zauwaŜył coś
dziwnego: z lewej strony czaszki widniała
dziura, najwyraźniej od silnego uderzenia,
a w klatce piersiowej - równieŜ z lewej
strony - tkwiło ostrze włóczni. W la-
boratorium naukowcy ustalili, Ŝe jest to
szkielet człowieka neandertalskiego, który
zginął mniej więcej 50 000 lat temu. Jest
to najwcześniejsza znana nam ofiara za-
bójstwa. Jego sprawca, jeŜeli wnioskować
z uszkodzeń czaszki i klatki piersiowej,
nosił broń w prawej ręce.
Uszkodzenia kości stwierdzane w ska-
mielinach charakteryzują się dwoma ude-
rzającymi
podobieństwami
(Trinkaus,
Zimmerman, 1982; Walker, 1995). Po
pierwsze, szkielety męskie mają znacznie
więcej złamań i uszkodzeń niŜ kobiece.
Po
drugie,
zdecydowana
większość
uszkodzeń znajduje się po ich lewej
przedniej stronie, z czego wynikałoby, Ŝe
przeciwnicy byli praworęczni. Skamieliny
ludzkie nie dają
pewności, Ŝe walka między męŜczyznami
była powszechnym obyczajem wśród na-
szych przodków ani teŜ, Ŝe męŜczyźni
przejawiali większą niŜ kobiety agresję
fizyczną. Jednak szczątki te pozwalają
na snucie fascynujących domysłów doty-
czących naszego pochodzenia, sił, które
sprawiły, Ŝe jesteśmy tym, kim jesteśmy,
a takŜe natury naszego umysłu.
Mózg ludzki, mający średnią objętość
1400 cm
3
, jest najbardziej skomplikowaną ze
znanych struktur organicznych. Zrozu-
mienie mechaniki ludzkiego mózgu/umysłu
z perspektywy ewolucyjnej jest celem
nowej dyscypliny naukowej, zwanej psy-
chologią ewolucyjną. Koncentruje się
ona na czterech podstawowych zagadnie-
niach: (1) Dlaczego umysł ludzki został
zbudowany w ten właśnie sposób -czyli
jakie przyczyny sprawiły, Ŝe przybrał on
swoją obecną postać? (2) Jak ludzki umysł
został zaprojektowany - jakie są jego
mechanizmy czy części składowe,
w jaki sposób są one zorganizowane? (3)
Jakie funkcje spełniają poszczególne
części składowe oraz struktury - czyli do
jakich celów został umysł ludzki za-
projektowany? (4) W jakie interakcje
wchodzą bodźce ze środowiska, szczegól-
nie społecznego, ze strukturami umysłu
ludzkiego i w jaki sposób ujawnia się to
w zachowaniach człowieka?
Fascynacja tajemnicami ludzkiego umy-
słu nie jest niczym nowym. Pisali o tym
juŜ staroŜytni Grecy, jak Arystoteles czy
Platon. W czasach nam bliŜszych o uwagę
psychologów rywalizowały rozmaite teorie
ludzkiego umysłu, takie jak Freudowska
teoria psychoanalizy, Skinnerowska teoria
wzmocnienia czy teoria połączeń.
W ciągu ostatnich kilku dekad wy-
kształciły się narzędzia pojęciowe umoŜli-
wiające syntezę wiedzy o umyśle ludzkim
w ramach jednolitej perspektywy teore-
tycznej - dostarczanej przez psychologię
Opis teorii ewolucji zaczynamy na długo
przed odkryciami Karola Darwina, a koń-
czymy na osiągnięciach pochodzących z
końca XX wieku.
Teoria ewolucji przed Darwinem
Teoria ewolucji opisuje zmiany zachodzące
w Ŝywych organizmach na przestrzeni
dziejów. Tezy o zmienności form Ŝycia
pojawiały się na długo przedtem, zanim
Darwin w 1859 roku opublikował swoją
klasyczną pozycję, zatytułowaną O powsta-
waniu gatunków (zob. Glass, Temekin,
Straus, 1959; Harris, 1992).
Jednym z pierwszych naukowców, któ-
rzy uŜyli słowa biologia, czyniąc tym sa-
ewolucyjną. Zbiera ona dane ze wszystkich
dziedzin wiedzy zajmujących się umysłem
ludzkim, włączając w to zagadnienia: wi-
zualizacji, uczenia się i pamięci, uwagi,
emocji i namiętności, uwodzenia, zazdrości
i seksu, samooceny, statusu i poświęcania
się, wychowywania potomstwa, perswazji
i percepcji, pokrewieństwa, wojny i agresji,
współpracy, altruizmu i pomagania, etyki,
moralności i medycyny oraz zaangaŜo-
wania, kultury i świadomości. Niniejsza
ksiąŜka wprowadza w świat psychologii
ewolucyjnej i stanowi mapę po tej nowej
nauce o umyśle człowieka.
Rozdział niniejszy zaczyna się od cha-
rakterystyki kamieni milowych w biologii
ewolucyjnej, które zdecydowały o pojawie-
niu się ewolucyjnej psychologii. Następ-
nie przedstawimy proces, w toku którego
wykształciła się potrzeba połączenia teorii
ewolucji z odkryciami współczesnej psy-
chologii.
mym z badań nad Ŝyciem osobną dziedzinę
nauki, był Jean Pierre Antoine de Monet
de Lamarck (1744-1829). UwaŜał on, Ŝe
zmiany w formach Ŝycia wynikają z dwóch
zasadniczych przyczyn: po pierwsze, z na-
turalnej dla kaŜdego gatunku skłonności do
ewoluowania ku wyŜszej formie rozwoju,
po drugie, z czynników dziedzicznych.
Twierdził, Ŝe zwierzęta muszą walczyć o
byt, a ich zakończenia nerwowe wydzielają
substancję, która powoduje powiększanie
się narządów uczestniczących w tej walce.
U Ŝyraf długa szyja wykształciła się po
to, aby mogły jeść liście z wysokich
drzew (z ostatnich ustaleń wynika, Ŝe
długość szyi moŜe mieć równieŜ
znaczenie dla doboru partnera). Lamarck
sądził, Ŝe zmiany w długości szyi spo-
wodowane walką o byt są przekazywane
następnym pokoleniom Ŝyraf, stąd zwrot
o „dziedziczeniu cech nabytych". Auto-
rem innej teorii dotyczącej zmian form
Ŝyciowych w obrębie gatunków, zwanej
teorią katastrofizmu, był baron Georges
Leopold Chretien Frederick Dagobert
Cuvier
(1769-1832).
Według
niego
gatunki co pewien czas giną na skutek
nagłych katastrof, na przykład eksplozji
meteorytu, a na ich miejsce pojawiają się
nowe.
Biologowie przed Darwinem odnoto-
wywali zdumiewającą róŜnorodność form
Ŝycia, a takŜe wielkie podobieństwa struk-
turalne pomiędzy niektórymi z nich. Na
przykład ludzi, szympansy i orangutany
łączy to, Ŝe mają dokładnie po pięć palców
u stóp i rąk. Ptasie skrzydło przypomina
foczą płetwę, co nasuwa myśl, Ŝe jedno
mogło wykształcić się z drugiego (Dały,
Wilson, 1983). Porównania między gatun-
kami prowadziły do wniosku, Ŝe Ŝycie
nie jest niezmienne, wbrew temu, co
twierdzili niektórzy naukowcy i teologo-
wie. Następnych argumentów dostarczyły
wykopaliska. Kości ze starszych pokładów
geologicznych róŜniły się od kości z now-
szych pokładów. Nie byłoby tej róŜnicy -
twierdzili naukowcy - gdyby w ciągu wie-
ków nie zachodziły zmiany w strukturach
organicznych.
Innym źródłem dowodów stały się ba-
dania porównawcze rozwoju zarodkowego
róŜnych gatunków (Mayr, 1982). Biologo-
wie stwierdzili, Ŝe rozwój ten bywa uderza-
jąco podobny u gatunków skądinąd bardzo
się od siebie róŜniących. Niezwykły,
pętlowy układ arterii blisko szczelin
oskrzelowych wspólny jest zarodkom
ssaków, ptaków
i
Ŝab.
MoŜe
to
wskazywać, Ŝe te gatunki miały kiedyś
wspólnego przodka.
Wszystkie te spostrzeŜenia, których do-
konano przed rokiem 1859, prowadziły
do wniosku, Ŝe Ŝycie nie jest statyczne i
niezmienne. Biologowie, którzy uwaŜali,
Ŝe struktury organiczne ulegają zmianie
wraz z upływem czasu, nazywali siebie
ewolucjonistami.
Ewolucjoniści przed Darwinem doko-
nali równieŜ innych fundamentalnych spo-
strzeŜeń. Narządy wielu gatunków wyda-
wały się wręcz zaprojektowane z myślą
o konkretnym przeznaczeniu. Kolce jeŜa
odstraszają drapieŜniki. Skorupa Ŝółwia
chroni jego wraŜliwe narządy wewnętrzne.
Dziób u wielu ptaków wydaje się jakby
stworzony do przebijania skorupy orzecha.
Ta niezwykła funkcjonalność, tak często
występująca w naturze, równieŜ domagała
się wyjaśnienia.
Ewolucjonistom przed Darwinem bra-
kowało jednak spójnej teorii, która tłu-
maczyłaby sposób zachodzenia tych zmian
i wykształcenia tak funkcjonalnych narzą-
dów, jak długa szyja Ŝyrafy czy ostre kolce
jeŜa. Potrzebny był mechanizm przyczy-
nowy, który by to wyjaśniał. Karol Darwin
stworzył teorię takiego mechanizmu.
Darwinowska teoria doboru
naturalnego
Zadanie Darwina było trudniejsze, niŜ mo-
głoby się na pierwszy rzut oka wydawać.
Chciał on nie tylko wyjaśnić, dlaczego
formy Ŝycia zmieniają się w czasie, ale
równieŜ, dlaczego zmieniają się w ten, a
nie inny sposób. Pragnął ustalić, jak
pojawiają się nowe gatunki (stąd tytuł jego
ksiąŜki: O powstawaniu gatunków), a takŜe
- jak giną inne. Darwin chciał wyjaśnić,
dlaczego poszczególne części ciała zwie-
rząt, jak długa szyja Ŝyrafy, skrzydła ptaka
czy trąba słonia, przybrały taką właśnie
Kamienie milowe w rozwoju teorii ewolucji
postać. Pragnął teŜ wytłumaczyć ich funk-
cjonalność, czyli odpowiedzieć na pytanie,
dlaczego wydają się one stworzone do
tego, aby wypełniać określone, waŜne dla
organizmu zadania.
Karol Darwin swoją teorią doboru naturalnego wywołał
prawdziwą rewolucję w naukach przyrodniczych. Jego
dzieło 0 powstawaniu gatunków z 1859 r. pełne jest
argumentów teoretycznych i szczegółowych danych
empirycznych zbieranych przez ponad 25 lat.
Odpowiedzi na te pytania mają swe
źródła w podróŜy, którą Darwin odbył
po ukończeniu Uniwersytetu Cambridge.
Przez pięć lat, między rokiem 1831 a 1836,
podróŜował jako przyrodnik na statku o na-
zwie „Beagle". Powracając z tej podróŜy,
odkrył, Ŝe zięby z wysp Galapagos, które -
jak sądził - stanowią jeden gatunek, róŜnią
się między sobą tak bardzo, Ŝe w istocie
naleŜą do wielu rozmaitych gatunków.
Rzeczywiście, kaŜdą wyspę archipelagu
zamieszkuje inny gatunek zięby. Darwin
stwierdził, Ŝe wszystkie miały wspólnego
przodka, ale następnie uległy zróŜnicowa-
niu ze względu na odmienność warun-
ków środowiskowych na kaŜdej z wysp.
Prawdopodobnie to właśnie legło u pod-
łoŜa Darwinowskiego przeświadczenia, Ŝe
gatunki nie są niezmienne, lecz przeciwnie
- z czasem ulegają zmianom.
Co mogło tłumaczyć przyczynę tych
zmian? To było kolejne wyzwanie. Dar-
win brał pod uwagę kilka róŜnych teorii
o pochodzeniu zmian, ale wszystkie odrzu-
cił. śadna z nich nie tłumaczyła bowiem
istnienia podstawowego faktu: zjawiska
adaptacji, przystosowania do środowiska.
Darwin pragnął wytłumaczyć, jak docho-
dziło do zmian, ale jeszcze bardziej chciał
wyjaśnić, jak to się dzieje, Ŝe organizmy
Ŝywe wydają się tak dobrze przystosowane
do środowiska, w którym Ŝyją.
Było [...] oczywiste, Ŝe [inne teorie] nie tłu-
maczą niezliczonych przypadków, w któ-
rych wszelkiego rodzaju Ŝywe organizmy
są wspaniale przystosowane do warunków
swojego Ŝycia - na przykład dzięcioł czy
ropucha nadrzewna do wspinania się po
drzewach albo nasiona do rozproszenia
dzięki
haczykom
i
skrzydełkom.
Ta
zdolność przystosowania zawsze mnie
zdumiewała. UwaŜałem, Ŝe dopóki jej się
nie wyjaśni, udowadnianie zmienności i
modyfikacji wewnątrz gatunków będzie
prawie całkowicie bezuŜyteczne. (Darwin,
w zapiskach autobiograficznych; cyt. za:
Ridley, 1996, s. 9).
Klucz do zagadki zdolności przysto-
sowawczych znalazł Darwin u Thomasa
Malthusa, w pracy An Essay on the
Principle of Population (Esej o zaludnieniu;
opublikowany w roku 1798). Natknął się I
tam na stwierdzenie, Ŝe organizmy Ŝywe
reprodukcji. W środowisku, w którym
głównym źródłem poŜywienia są orzechy,
zięby o określonym kształcie dzioba ła-
twiej zdobędą poŜywienie niŜ ich pobra-
tymcy o innym kształcie dzioba. Co za tym
\ idzie, takie osobniki mają większe szanse
\na przetrwanie.
Organizm moŜe jednak przetrwać wiele
lat, nie przekazując swoich cech dziedzicz-
nych następnym pokoleniom. Aby doszło
do ich przekazania, konieczna jest repro-
dukcja. RóŜnicujący sukces reproduk-
cyjny, determinowany cechami dziedzicz-
nymi, które zmniejszają lub zwiększają
szanse osobnika na przetrwanie i spło-
dzenie potomstwa, jest podstawowym
warunkiem ewolucji na drodze doboru
naturalnego. RóŜnicujący sukces repro-
dukcyjny określa się przez porównanie z
innymi organizmami. Właściwości tych
organizmów, które rozmnaŜają się bardziej
niŜ inne, zostają przekazane następnym
pokoleniom w większym natęŜeniu. Po-
niewaŜ przetrwanie jest niezbędnym wa-\
runkiem reprodukcji, ma ono zasadnicze
znaczenie w Darwinowskiej teorii doboru
naturalnego.
Darwin rozróŜniał dwa rodzaje cech:
jeden odgrywający decydującą rolę w prze-
trwaniu, drugi - w reprodukcji. Na przy-
L
kład gruczoły potowe u ludzi umoŜliwiają
utrzymanie stałej temperatury ciała, co
pozwala im przetrwać. Zmysł smaku kie-
ruje nas ku określonym potrawom, po-
1
Teoria doboru naturalnego została niezaleŜnie
od Darwina opracowana równieŜ przez Alfreda
Russela Wallace'a (Wallace, 1858). Darwin i Wallace wspólnie prezentowali ją na spotkaniu
w Linnaen Society (przyp. autora).
2
Dziedziczność to podstawowa właściwość organizmów Ŝywych, obejmująca ogół mechanizmów
genetycznych warunkujących następstwo organizmów w kolejnych pokoleniach. Dziedziczenie
polega na odtwarzaniu w kolejnych pokoleniach struktury i cech poszczególnych osobników.
Odziedziczalność to statystyczna miara opisowa populacji, wyraŜająca proporcję zmienności
indywidualnej, wyjaśnianej czynnikiem genetycznym, do ogólnej zmienności fenotypowej (przyp.
red. meryt).
istnieją w liczbie znacznie przewyŜszającej
ich moŜliwości przetrwania i rozmnaŜania.
Wynikiem musi być „walka o byt", w któ-
rej pewne gatunki i jednostki przetrwają,
a inne wyginą. JeŜeli ten proces powta-
rza się z pokolenia na pokolenie, końco-
wym rezultatem jest powstanie nowego
gatunku.
Formalnie rzecz biorąc, odpowiedzią
Darwina na zagadki Ŝycia była teoria do-
boru naturalnego, na którą składały się
trzy podstawowe elementy: zróŜnicowa-
nie, dziedziczenie i dobór
1
. Po pierwsze,
organizmy Ŝywe róŜnią się pod wszystkimi
moŜliwymi względami, na przykład: długo-
ścią skrzydeł, siłą mięśni, grubością kości,
strukturą komórek, walecznością, umiejęt-
nościami obronnymi czy stopniem uspo-
łecznienia. ZróŜnicowanie jest konieczne,
aby mogły zachodzić procesy ewolucji -
dostarcza im ono „surowego materiału".
Po drugie, tylko część zmienności cech
indywidualnych jest odziedziczania
2
- to
znaczy przekazywana potomstwu przez
rodziców, z pokolenia na pokolenie. Cechy [
indywidualne, takie jak zniekształcenie
skrzydła spowodowane wypadkiem, nie są
dziedziczne. W procesie ewolucyjnym liczy
się jedynie zmienność odziedziczalna.
Trzecim podstawowym składnikiem
teorii Darwina jest dobór. Organizmy o
pewnych określonych cechach dziedzicz-
nych zostawiają więcej potomstwa, ponie-
waŜ cechy te sprzyjają przetrwaniu i/lub
magając nam przetrwać. Inne dziedziczne
cechy pomagają w reprodukcji. Wyszukane
śpiewy pewnych gatunków ptaków poma-
gają znaleźć partnera i dokonać aktu re-
produkcji, ale nie zwiększają szans danego
osobnika na przetrwanie. Ogólnie rzecz
biorąc, róŜnicujący sukces reprodukcyjny
cech dziedzicznych jest istotą Darwinow-
skiej teorii doboru naturalnego. W proce-
sie tym szczególnie uprzywilejowane są
dwa rodzaje cech - te, które sprzyjają
przetrwaniu, oraz te, które sprzyjają repro-
dukcji.
Ewolucja na drodze doboru naturalnego
nie jest wynikiem planów ani kalkulacji.
Nie jest tak, iŜby Ŝyrafa spoglądała łakomie
na wiszące wyŜej soczyste liście i
„pracowała" nad dłuŜszą szyją. Jest
inaczej: te Ŝyrafy, które na skutek
dziedziczenia mają dłuŜszą szyję, zyskują
przewagę nad innymi, bo łatwiej sięgają do
tych liści. Mają tym samym większą
szansę przetrwania i przekazania nieco
dłuŜszej
szyi
swojemu
potomstwu
(ostatnie badania wskazują, Ŝe długa szyja
moŜe spełniać u Ŝyraf równieŜ inne
funkcje, na przykład zapewniając przewagę
w walce z przedstawicielem tej samej płci).
Dobór naturalny dotyczy tylko tych cech,
którym zdarzyło się zaistnieć. Ewolucja
nie kieruje się świadomym planem, nie
spogląda w przyszłość i nie przewiduje
przyszłych potrzeb.
Inną waŜną właściwością doboru na-
turalnego jest jego stopniowość, przy-
najmniej w odniesieniu do długości Ŝycia
ludzkiego. Krótkoszyi przodkowie Ŝyraf
nie wykształcili długich szyj z dnia na dzień
ani nawet w ciągu kilku pokoleń. Potrzeba
dziesiątek, setek, tysięcy, a w niektórych
wypadkach nawet milionów pokoleń, aby
procesy doboru naturalnego stopniowo
ukształtowały znane dziś mechanizmy or-
ganiczne. Oczywiście niektóre zmiany za-
chodzą niezwykle wolno, inne natomiast
szybciej. Mogą teŜ występować długie
okresy statyczne, po których pojawia się
nagła zmiana. Zjawisko to znane jest pod
nazwą „nacechowanej równowagi" (Gould,
Eldredge, 1977). Jednak nawet te „szyb-
kie" zmiany w kaŜdym kolejnym pokole-
niu mają charakter drobnego przesunięcia
i trzeba setek albo tysięcy pokoleń, aby się
w pełni urzeczywistniły.
Darwinowska teoria doboru natural-
nego umoŜliwiła przekonujące wyjaśnienie
wielu zagadek Ŝycia, w tym tej, która
dotyczyła pojawiania się nowych gatunków
(choć sam Darwin nie docenił znaczenia
izolacji przestrzennej jako czynnika uru-
chamiającego procesy doboru naturalnego,
prowadzące do powstawania nowych ga-
tunków; zob. Cronin, 1991). Pozwalała ona
zrozumieć modyfikacje struktur organicz-
nych w czasie. Wyjaśniała równieŜ ich
funkcjonalność - to, Ŝe wydawały się „za-
projektowane" do wykonywania określo-
nych funkcji, słuŜących przetrwaniu albo
reprodukcji.
Najbardziej zaskakujące dla jednych (ale
odstręczające dla innych) było to, Ŝe w roku
1859 teoria doboru naturalnego połączyła
wszystkie
gatunki
w
jedno
drzewo
genealogiczne. Po raz pierwszy w historii ""
stwierdzono, Ŝe kaŜdy gatunek łączy się z
innymi przez wspólnego przodka. Na przykład
kod DNA u ludzi i szympansów pokrywa się w
98% i mieli oni wspólnego przodka jakieś 15-
20 milionów lat temu (Wrangham, Peterson,
1996). Jeszcze bardziej zaskakujące jest
niedawne odkrycie, Ŝe wiele genów ludzkich
ma odpowiedniki w genach przezroczystego
robaka o nazwie Caenorhabditis elegans. Mają
one bardzo podobną strukturę, z czego
wynikałoby, Ŝe człowiek i ten robak mieli w
odległej przeszłości wspólnego przodka
(Wadę, 1997). Krótko mówiąc, teoria Darwina
pozwoliła umieścić człowieka w wielkim
drzewie
Ŝycia, pokazując jego miejsce w naturze
i związki z innymi Ŝywymi istotami.
Darwinowska teoria doboru natural-
nego wywołała prawdziwą burzę. Lady
Ashley, rówieśniczka Darwina, następu-
jąco skomentowała jego teorię, Ŝe czło-
wiek pochodzi od małpy: „Miejmy na-
dzieję, Ŝe to nieprawda; a jeŜeli to prawda,
miejmy nadzieję, Ŝe nie stanie się ona po-
wszechnie znana". Podczas sławnej debaty
na Uniwersytecie Oksfordzkim biskup
Wilberforce zgryźliwie zapytał innego
dyskutanta,
Thomasa
Huxleya,
czy
„małpa", od której tenŜe pochodzi, naleŜała
do linii ojca czy matki.
Nawet przyrodnicy odnosili się w owych
czasach sceptycznie do Darwinowskiej
teorii. Jedno z zastrzeŜeń wywoływał brak
w niej spójnej teorii dziedziczenia. Darwin
skłaniał się ku teorii „mieszania", wedle
której potomstwo stanowi mieszaninę
cech rodziców, tak jak róŜową farbę otrzy-
muje się przez wymieszanie farby czerwo-
nej i białej. Dziś wiadomo, Ŝe była to teoria
błędna - co wykaŜemy, omawiając prace
Gregora Mendla. Zatem ówcześni krytycy
słusznie wytykali teorii ewolucji na drodze
doboru naturalnego brak solidnej teorii
dziedziczenia.
Inni przyrodnicy nie mogli zrozumieć,
w jaki sposób zmiany adaptacyjne za-
chodzące na wczesnym etapie ewolucji
mogą być korzystne dla danego orga-
nizmu. Jaka korzyść moŜe płynąć dla
ptaka z posiadania częściowego skrzydła,
skoro nie pomaga ono w lataniu? Jak
częściowo wykształcone oko moŜe przy-
dać się płazom, skoro nie moŜna nim
patrzeć? Zgodnie z logiką Darwinowskiej
teorii doboru naturalnego kaŜdy kolejny
krok na drodze ewolucji powinien być
korzystny z reprodukcyjnego punktu wi-
dzenia. Częściowo wykształcone skrzydła\
czy oczy muszą nieść ze sobą korzy- j
ści adaptacyjne, zanim się jeszcze roz-
winą we w pełni sprawne narządy. Na
potrzeby niniejszego wywodu wystarczy
stwierdzić, Ŝe formy przejściowe rzeczy-
wiście niosą takie korzyści; tę obiekcję
do teorii Darwina da się więc odeprzeć
(Dawkins, 1986). Sam fakt, Ŝe przyrod-
nicy albo przedstawiciele innych dziedzin
nauki nie potrafią wyobrazić sobie pew-
nych form ewolucji, takich jak uŜyteczność
częściowych skrzydeł, nie moŜe stanowić
argumentu przeciw tezie, Ŝe takie formy
się rozwinęły. Ten „argument z ignorancji"
albo - jak określił to Dawkins (1982) - „z
indywidualnej
nieufności"
nie
jest
wzorcem poprawnej argumentacji nauko-
wej, jakkolwiek przekonująco brzmiałby
w pierwszym momencie.
Kolejną wątpliwość wysuwali zwolen-
nicy poglądu o boskim charakterze stwo-
rzenia świata. Wielu z nich uwaŜało, Ŝe
gatunki istot Ŝywych są niezmienne i zo-
stały stworzone przez Boga, a nie na dro-
dze stopniowej ewolucji. Zgodnie z teorią
Darwina pojawienie się człowieka i innych
organizmów było wynikiem ślepego trafu,
rezultatu długotrwałego, nieplanowanego,
skumulowanego procesu doboru natural-
nego. Kontrastowało to z poglądem, Ŝe
ludzie (i inne gatunki) zostali powołani do
Ŝycia na skutek boskiego planu i w kształ-
cie zgodnym z boskim zamiarem. Darwin
przewidywał taką reakcję i nawet odroczył
publikację swojej teorii z obawy przed
zatrwoŜeniem Ŝony, która była głęboko
religijna.
Ta kontrowersja utrzymuje się po dziś
dzień. Choć Darwinowska teoria ewolucji,
z pewnymi istotnymi modyfikacjami, jest
dzisiaj w naukach przyrodniczych nieomal
powszechnie akceptowana, to jej zasto-
sowanie do rodzaju ludzkiego, zgodne
zresztą z intencją samego Darwina, cią-
gle napotyka gwałtowny opór. Choć nie
moŜna wykluczać człowieka z procesów
ewolucyjnych, analizowanie go tak samo
jak inne stworzenia wzbudza w nas głę-
boką niechęć. U progu XXI wieku mamy
wreszcie narzędzia pojęciowe umoŜliwia-
jące dokończenie Darwinowskiej rewolucji
i stworzenie psychologii ewolucyjnej ga-
tunku ludzkiego.
Psychologia ewolucyjna moŜe skorzy-
stać z istotnych ustaleń teoretycznych
opartych na odkryciach naukowych doko-
nanych po czasach Darwina. Pierwszym
z nich jest organiczna podstawa dziedzi-
czenia - geny
Nowa synteza: geny a dziedziczenie cech
jednostkowych
Kiedy Darwin publikował O powstawaniu
gatunków, nie znał mechanizmu, dzięki
któremu odbywa się dziedziczenie. Skła-
niał się raczej ku poglądowi, Ŝe dziedzi-
czenie odbywa się w drodze „zmieszania"
cech rodziców, na skutek czego potomstwo
jest ich wypadkową. JeŜeli na przykład
jedno z rodziców jest niskiego wzrostu, a
drugie - wysokiego, to ich dzieci będą
średniego wzrostu. Dziś wiadomo, Ŝe ta
teoria jest błędna.
Gregor Mendel, mnich czeski, wykazał
jej słabości. Stwierdził on, Ŝe dziedziczenie
polega na przenoszeniu cech jednostko-
wych, a nie ich mieszaniu. Poszczególne
cechy rodziców nie ulegają zmieszaniu,
lecz są przekazywane potomstwu w sta-
nie nienaruszonym w osobnych pakietach,
zwanych genami. Co więcej, rodzice rodzą
się z genami, które przekazują; genów
nie nabywa się w toku doświadczenia
Ŝyciowego.
Mendel, krzyŜując róŜne odmiany gro-
chu, udowodnił, Ŝe dziedziczenie polega
na przekazywaniu cech jednostkowych.
Nieszczęśliwie dla rozwoju nauki, odkrycie
to pozostało szerzej nieznane przez 30 lat.
Mendel wysłał wprawdzie Darwinowi ko-
pie swoich ustaleń, ale albo nie zostały one
przeczytane, albo teŜ Darwin nie docenił
ich wagi.
Gen jest to najmniejsza samodzielna
jednostka, którą potomstwo dziedziczy w
stanie nienaruszonym, to znaczy nie
ulega on zmieszaniu ani podziałowi. To
było najwaŜniejsze odkrycie Mendla. Ge-
notypem natomiast nazywamy cały ze-
staw genów posiadanych przez daną jed-
nostkę. W przeciwieństwie do genów ge-
notypy nie są przekazywane potomstwu
w stanie nienaruszonym. U gatunków roz-
mnaŜających się na drodze płciowej geno-
typy w kaŜdym kolejnym pokoleniu ulegają
podziałowi. KaŜde z nas dziedziczy przy-
padkową połowę genów z genotypu matki
oraz przypadkową połowę z genotypu ojca.
Ta połowa jednak, którą otrzymujemy od
kaŜdego z rodziców, jest identyczna z po-
łową jego genotypu, poniewaŜ jest przeka-
zywana jako osobna wiązka, bez Ŝadnych
modyfikacji.
Połączenie Darwinowskiej teorii ewo- *
lucji na drodze doboru naturalnego z teorią
dziedziczenia genetycznego osiągnęło punkt
kulminacyjny
w
ruchu
naukowym
rozwijającym się w latach trzydziestych i i
czterdziestych XX wieku, nazywanym/
Nową syntezą (Dobzhansky, 1937; Huxley/
1942; Mayr, 1942; Simpson, 1944). Ruch ten
odrzucił wiele błędnych teorii w naukach
przyrodniczych, włączając w to Lamarcka
teorię dziedziczenia cech nabytych oraz
teorię mieszania cech. Podkreślał on
znaczenie Darwinowskiej teorii doboru
naturalnego i oparł ją na mocnych podsta-
wach, uzupełniając o dobrze uzasadnioną
teorię dziedziczenia.
Etologia
Niektórym ludziom najłatwiej zrozumieć
procesy ewolucji, kiedy odnosi się je do
struktur organicznych. Łatwo zrozumieć,
Ŝe skorupa Ŝółwia wykształciła się w ce-
lach obronnych, a skrzydła ptaka po to, aby
mógł latać. Widzimy podobieństwa między
nami a szympansami, więc stosunkowo ła-
two potrafimy uwierzyć, Ŝe ludzie i szym-
pansy mają wspólnego przodka. Paleonto-
logiczne parametry czaszek, choć niekom-
pletne, stanowią dla wielu wystarczająco
mocny argument na rzecz tezy o ewolucji
form organicznych. O wiele trudniej na-
tomiast - i to zarówno naukowcom, jak
laikom - jest wyobrazić sobie ewolucję
zachowań. Te bowiem nie pozostawiają po
sobie skamielin.
Darwin uwaŜał, Ŝe jego teoria doboru
naturalnego ma zastosowanie tyleŜ do
struktur organicznych, co do zachowań,
włączając w to zachowania społeczne.
Pogląd ten jest poparty kilkoma liniami
argumentów.
Po
pierwsze,
kaŜde
zachowanie realizowane jest za pomocą
określonych narządów. Poruszanie się na
dwóch kończynach jest pewnym rodza-
jem zachowania, które wymaga określonej
budowy ciała: dwóch nóg oraz zespołu
mięśni poruszających nimi i utrzymują-
cych ciało w wyprostowanej pozycji. Po
drugie, Ŝywe stworzenia moŜna tak ho-
dować, aby stymulować u nich pewne
zachowania. Na przykład u psów moŜna
stymulować agresję lub łagodność (dobór
sztuczny). Oznacza to, Ŝe zachowanie nie
jest wolne od wpływu procesów ewolucji.
Pierwszą dyscypliną naukową, która
prowadziła badania nad zachowaniami z
perspektywy ewolucyjnej była etologia, a
jednym
z
pierwszych
zjawisk
udokumentowanych przez etologów było
wpajanie.
Młode kaczki wpajają pierwszy ru-
szający się obiekt, jaki widzą w Ŝyciu -
tworząc skojarzenia w krytycznym okresie
rozwoju. Zwykle tym obiektem jest
matka - kaczka. Wpajanie jest oczywi-
ście formą nauki. W mózgu patrzącego
na matkę kaczątka powstaje skojarzenie
między nim a matką, którego nie było,
dopóki kaczątko nie zaobserwowało jej ru-
chu. Ta forma uczenia się jest jednak
„preprogramowana"
i
bez
wątpienia
stanowi aspekt wykształconej w wyniku
ewolucji struktury biologicznej kaczki.
KaŜdy chyba widział, przynajmniej na
zdjęciu, kaczęta idące rzędem za matką.
Gdyby jednak pierwszą rzeczą, jaką w
Ŝyciu zobaczyły, była ludzka noga,
poszłyby za nią. Na zjawisko wpajania
pierwszy zwrócił uwagę Konrad Lorenz.
Wykazał on, Ŝe młode ptaki idą za nim, a
nie za matką, jeŜeli w kluczowym
okresie rozwoju, wkrótce po urodzeniu,
oglądały jego nogę. Lorenz (1965)
zapoczątkował
nową
gałąź
biologii
ewolucyjnej, zwaną etologia, a proces
wpajania u ptaków był mocnym ar-
gumentem przemawiającym za wyodręb-
nieniem tej dyscypliny. Etologię definiuje
się jako „badanie bezpośrednich mechani-
zmów i wartości adaptacyjnych zachowań
zwierząt" (Alcock, 1989, s. 548).
Etologia była po części reakcją na
zdominowanie amerykańskiej psychologii
przez pogląd o zaleŜności od środowi-
ska. Etologowie interesowali się czterema
kluczowymi zagadnieniami, które zyskały
rozgłos jako cztery wielkie pytania o za-
chowanie, zadane przez jednego z załoŜy-
cieli etologii, Nikolaasa Tinbergena (1951).
Były to pytania o: (1) bezpośrednie przy-
czyny zachowania (np. ruchy matki); (2)
rozwojowe przyczyny zachowania (np.
przełomowe wydarzenia w Ŝyciu kaczki);
(3) motywacje zachowania, to jest cel
adaptacyjny, który wydają się one speł-
niać (np. trzymanie się kaczątka blisko
matki zwiększa jego szanse przeŜycia); (4)
ewolucyjne lub filogenetyczne źródła
zachowania (np. jaka sekwencja wydarzeń
doprowadziła do powstania mechanizmu
wpajania u kaczek).
Etologowie opracowali cały szereg po-
jęć w celu opisania cech wrodzonych u
zwierząt. Sztywne wzorce ruchowe to
stereotypowe sekwencje zachowań zwie-
rzęcych, wyzwalane przez ściśle określone
bodźce (Tinbergen, 1951). Kiedy taki wzo-
rzec zostanie uruchomiony, zwierzę stara
się wypełnić go do końca. JeŜeli pokaŜemy
kaczorowi drewnianą atrapę kaczki, uru-
chomi to w nim rytuał zachowań godo-
wych. Dzięki takim pojęciom, jak sztywne
wzorce ruchowe, etologowie mogli wyod-
rębnić z ciągu zachowań osobne jednostki
do analizy.
Etologowie dokonali wielkiego wy-
siłku, chcąc przekonać biologów o wadze
procesów adaptacyjnych. Zaczątki psycho-
logii .ewolucyjnej widać we wczesnych
pismach Lorenza, który stwierdzał, Ŝe „na-
rzędzia poznawcze i percepcyjne, w które
zostajemy wyposaŜeni przed urodzeniem,
zostają przystosowane do środowiska na
tej samej zasadzie, na jakiej kopyto konia
jest przystosowane do biegania po równi-
nach, zanim jeszcze koń się narodził, a płe-
twa jest przystosowana do wody, zanim
jeszcze ryba wykluje się z ikry" (Lorenz,
1941, s. 99; cyt. za: Eibl-Eibesfeldt, 1989,
s. 8).
Etologia stanęła jednak wobec trzech
problemów. Po pierwsze, wiele opisów
przypominało raczej „etykietki" zachowań
niŜ ich objaśnienia. Po drugie, etologo-
wie
skupiali
się na zachowaniach
obserwowalnych
-
podobnie
jak
amerykańscy behawioryści - nie zaglądali
więc zwierzętom „do głowy", nie szukali
mechanizmów
odpowiedzialnych
za
poszczególne
ii
zachowania. Po trzecie, choć etologia in-
teresowała się procesami adaptacji (było
to jedno z czterech kluczowych zagad-
nień,
wyszczególnionych
przez
Tinbergena),
nie
wypracowała
rygorystycznych kryteriów wykrywania
ich. Mimo to etologowie dokonali wielu
poŜytecznych spostrzeŜeń, dokumentując
na przykład zjawisko wpajania u wielu
gatunków ptaków oraz sztywne wzorce
ruchowe, uruchamiane przez konkretne
bodźce. Etologia zmusiła teŜ psychologów
do ponownego rozwaŜenia roli biologii w
badaniach nad zachowaniem człowieka.
Stworzyło to warunki dla prawdziwej
rewolucji
naukowej,
która
została
zapoczątkowana
zasadniczym
przeformułowaniem Darwinowskiej teorii
doboru naturalnego, znanym pod nazwą
teorii dostosowania łącznego.
Rewolucyjne znaczenie teorii
dostosowania łącznego
Na początku lat sześćdziesiątych pracujący
na Uniwersytecie Oksfordzkim młody dok-
torant, William D. Hamilton, zaproponował
w swej dysertacji radykalną rewizję teorii
ewolucji, którą nazwał teorią dostosowania
łącznego. Według legendy jego profesor
nie zrozumiał dysertacji albo nie docenił
jej znaczenia (moŜe dlatego, Ŝe było w niej
duŜo matematyki) i początkowo ją odrzucił.
Kiedy jednak ostatecznie została ona zaak-
ceptowana przez oksfordzkich profesorów
i opublikowana w roku 1964 na łamach „Jo-
urnal of Theoretical Biology", wywołała
rewolucję, która przeobraziła całą dzie-
dzinę nauk biologicznych.
Hamilton twierdził, Ŝe klasyczna ka-
tegoria dostosowania - zgodnie z którą
sukces reprodukcyjny jednostki polega na
przekazaniu swoich genów potomstwu -
jest zbyt wąska, aby opisać proces ewolucji
poprzez dobór naturalny. UwaŜał, Ŝe dobór
naturalny faworyzuje cechy, dzięki którym
geny organizmu są przekazywane następ-
nym pokoleniom niezaleŜnie od tego, czy
dany organizm bezpośrednio płodzi potom-
stwo. Opiekę rodzicielską - którą otacza
się własne dzieci - zinterpretował jako
szczególny przypadek opieki nad przed-
stawicielem tego samego rodu, który po-
siada te same geny. Dany organizm moŜe
zwiększyć reprodukcję swoich genów, po-
magając swoim braciom, siostrom, kuzy-
nom czy bratanicom przetrwać i spłodzić
potomstwo. Istnieje bowiem duŜe praw-
dopodobieństwo, Ŝe wszyscy ci krewni
noszą w sobie kopie genów danego or-
ganizmu. Geniusz Hamiltona polegał na
dostrzeŜeniu, Ŝe dotychczasowa definicja
dostosowania łącznego jest zbyt wąska i
naleŜy ją poszerzyć.
Technicznie rzecz biorąc, dostosowanie
łączne nie charakteryzuje jednostki czy
organizmu, lecz raczej jego działania albo
ich skutki. MoŜna je uznać za sumę
indywidualnego sukcesu reprodukcyjnego
danego osobnika (klasyczne dostosowanie)
oraz skutków jego działań na rzecz repro-
dukcyjnego sukcesu jego krewnych. JeŜeli
chodzi o ten drugi składnik, to podstawą
pomiaru musi być stopień pokrewieństwa.
Na przykład u potomstwa danego osobnika
współczynnik wynosi 0,5 (poniewaŜ dzieci
otrzymują około 50% genów rodziców),
u dziadków i wnuków - 0,25 (25% ge-
netycznego pokrewieństwa), w wypadku
najbliŜszych kuzynów - 0,125 (12,5% po-
krewieństwa genetycznego), i tak dalej
(zob. ryc. 1.1).
Rewolucja dostosowania łącznego za-
początkowała nową erę, którą moŜna na-
zwać „erą patrzenia z punktu widzenia
genu". Gdybyś był genem, co sprzyjałoby
twojemu przetrwaniu i reprodukcji? Po
pierwsze, dbałbyś o to, aby ciało,
William D. Hamilton zrewolucjonizował biologię ewo-
lucyjną swoją teorią dostosowania łącznego, opisaną w
artykule z roku 1964. Jego późniejsze, dogłębne studia
teoretyczne obejmują tak róŜne tematy, jak ewolucja
uczucia złości oraz początki reprodukcji płciowej. Hamil-
ton wykłada obecnie na Uniwersytecie Oksfordzkim.
w którym rezydujesz, miało się jak naj-
lepiej (przetrwanie). Po drugie, starałbyś
się samodzielnie wytworzyć jak najwięcej
swoich kopii (reprodukcja). Po trzecie,
dbałbyś o przetrwanie i reprodukcję or-
ganizmów noszących w sobie twoje kopie
(dostosowanie łączne). Geny, oczywiście,
nie myślą, nie mają świadomości ani nie
planują. Są jednak podstawową jednostką
dziedziczenia, która w procesie reproduk-
cji nie podlega Ŝadnym zmianom. Zmiany
adaptacyjne nawarstwiają się dzięki proce-
sowi dostosowania łącznego. Geny, które
zwiększają szanse swojego sukcesu repro-
dukcyjnego, zastąpią inne geny, wywołując
zachodzące w czasie zjawisko ewolucji.
Ujmowanie ewolucji z perspektywy
genu otworzyło przed biologami ogromne
moŜliwości- dociekań. Teoria dostosowa-
nia łącznego wywarła głęboki wpływ na
nasze myślenie o psychologii rodziny, al-
truizmie, pomaganiu innym, tworzeniu się
grup, a nawet agresji - będę o tym pisał
w
następnych
rozdziałach.
Liczba
naukowych odwołań do teorii Hamiltona
urosła z trzech - czterech rocznie w la-
tach sześćdziesiątych do tysięcy w latach
siedemdziesiątych i następnych; obecnie
uwaŜa się ją za fundamentalną teorię bio-
logii ewolucyjnej. JeŜeli natomiast chodzi
o samego W. D. Hamiltona, to po krótkim
okresie pobytu na Uniwersytecie Michigan
otrzymał z Oxfordu propozycję nie do
odrzucenia, wrócił więc na wydział, który
z niejakim opóźnieniem poznał się na jego
geniuszu.
Objaśnienie zagadnień adaptacji oraz
doboru naturalnego
Przełom związany z wprowadzeniem poję-
cia dostosowanie łączne do biologii ewo-
lucyjnej wiele zawdzięcza George'owi C.
Williamsowi, który w roku 1966 opubliko-
wał klasyczną obecnie pozycję, Adaptation
and Natural Selection (Adaptacja a dobór
naturalny). Ta niezwykłe waŜna ksiąŜka
przyczyniła się do przynajmniej trzech
kluczowych przesunięć w tej dziedzinie
badań.
Po pierwsze, Williams (1966) zakwe-
stionował powszechnie akceptowane po-
jęcie doboru grupowego, zgodnie z któ-
rym mechanizmy adaptacyjne rozwijają się
wskutek reprodukcji grupowej i przynoszą
korzyści danym grupom (Wynne-Edwards,
1962), a nie powstającym w wyniku róŜni-
cującej reprodukcji genom. Zgodnie z teo-
rią doboru grupowego zwierzę moŜe ogra-
niczyć rozmiary swojej reprodukcji, aby
nie zwiększać liczebności grupy, dzięki
czemu zasoby Ŝywności dla danej populacji
nie zostaną uszczuplone. Walkę o byt
wygrywają tylko te stworzenia, których
cechy jednostkowe są podporządkowane
interesom gatunku. Te gatunki zaś, które
zachowywały się bardziej samolubnie, wy-
ginęły, wyczerpując swoje zasoby poŜywie-
nia. Williams dowodził przekonująco, Ŝe
dobór grupowy, choć teoretycznie moŜ-
liwy, byłby bardzo słabą siłą w procesie
ewolucji. Wyobraźmy sobie gatunek pta-
ków z osobnikami dwojakiego rodzaju -
jedne poświęcają się, popełniając samobój-
stwo, aby nie uszczuplać zasobów Ŝyw-
ności, a drugie samolubnie jedzą, nawet
gdy Ŝywności pozostaje coraz mniej. Która
z tych grup wedle wszelkiego prawdopo-
dobieństwa będzie miała potomstwo? Te
ptaki, które popełniają samobójstwo, nie
rozmnoŜą się, natomiast ptaki samolubne
przeŜyją i zostawią po sobie młode. Do-
bór oparty na indywidualnych róŜnicach
w obrębie danego gatunku osłabia więc
siłę doboru na poziomie grupy. W ciągu
pięciu lat od opublikowania ksiąŜki
Williamsa większość biologów odrzucała
ideę doboru grupowego; ostatnio jednak
obserwuje się powrót zainteresowania jej
moŜliwościami (Wilson, Sober, 1994;
Sober, Wilson, 1998).
Drugim osiągnięciem Williamsa było
przełoŜenie naszpikowanej matematyką
teorii Hamiltona na język prosty i zrozu-
miały dla kaŜdego. Kiedy biolodzy zrozu-
mieli ideę dostosowania łącznego, zaczęli
z wielką energią rozwaŜać jej konsekwen-
cje. Wystarczy • wspomnieć jeden znany
przykład. OtóŜ teoria ta częściowo rozwią-
zała „zagadkę altruizmu": jak mogło dojść
do wytworzenia altruizmu, zmniejszają-
cego szanse reprodukcyjne danej jednostki
na rzecz innej, skoro ewolucja faworyzuje
te geny, którym udaje się zreprodukować?
Teoria dostosowania łącznego rozwiązuje
ten problem (przynajmniej częściowo).
Zgodnie z nią altruizm mógł powstać, gdy
przyjmującym pomoc był krewny poma-
gającego. Na przykład rodzice mogą po-
święcić swoje Ŝycie dla ratowania Ŝycia
swoich dzieci, noszących w sobie kopie ich
genów. Ta sama logika odnosi się do ofiar
czynionych na korzyść innych krewnych,
takich jak rodzeństwo czy kuzyni. Korzyść,
jaką krewny odnosi w dziedzinie sukcesji
genetycznej, musi przewyŜszać koszty po-
noszone przez dobroczyńcę. JeŜeli ten wa-
runek jest spełniony, to altruizm w ramach
rodziny moŜe się rozwijać. W dalszych
rozdziałach dokonamy przeglądu dowodów
na to, Ŝe więź genetyczna odgrywa rze-
czywiście znaczącą rolą w pomocy, jaką
świadczą sobie istoty ludzkie.
Trzecim osiągnięciem ksiąŜki Adap-
tation and Natural Selection (Adaptacja
a dobór naturalny) była przeprowadzona
przez Williamsa szczegółowa analiza zjawi-
ska adaptacji, które nazywał „kłopotliwym
pojęciem". Adaptację moŜna zdefiniować
jako ewolucyjne rozwiązanie konkretnych
problemów, przyczyniające się bezpośred-
nio lub pośrednio do sukcesu reproduk-
cyjnego. Adaptacją mogą być na przykład
gruczoły potowe, pomagające rozwiązać
waŜny dla przetrwania problem regulacji
termicznej. Mogą nią być preferencje
smakowe, dzięki którym szukamy potraw
bogatych w składniki odŜywcze, a takŜe
upodobania do pewnego typu urody osob-
nika płci przeciwnej, kierujące właściwym
doborem partnera. Trzeba jednak umieć
ustalić, które z cech i właściwości or-
ganizmu są, a które nie są adaptacjami.
Williams ustanowił kilka standardów po-
sługiwania się kategorią adaptacji i uwa-
Ŝał, Ŝe powinno się ją przywoływać tylko
wtedy, kiedy jest to absolutnie niezbędne
do wyjaśnienia danego zjawiska. Kiedy
latająca ryba wyskakuje z wody, po czym
spada z powrotem, nie potrzebujemy po-
jęcia adaptacji, aby zrozumieć, dlaczego
spada. Łatwiej wyjaśnić to ogólnym pra-
wem ciąŜenia.
Oprócz określenia warunków, w któ-
rych nie powinniśmy posługiwać się po-
jęciem adaptacji, Williams zaproponował
kryteria precyzujące, kiedy powinniśmy
się nim posługiwać. Są to kryteria nieza-
wodności, skuteczności oraz ekonomii.
Czy dana adaptacja występuje regularnie
u wszystkich członków danej społeczno-
ści w kaŜdych „normalnych" warunkach
(niezawodność)? Czy dobrze rozwiązuje
problem adaptacyjny (skuteczność)? Czy
rozwiązuje problem adaptacyjny bez ob-
ciąŜania organizmu ogromnymi kosztami
(ekonomia)? Innymi słowy, pojecie adap-
tacji przywołuje się nie po to, aby wy-
tłumaczyć zwykłą przydatność mechani-
zmu biologicznego, ale po to, aby wy-
tłumaczyć nieprawdopodobną przydat-
ność (Pinker, 1997). Hipotezy na temat
adaptacji tłumaczą, dlaczego niezawodne,
skuteczne i ekonomiczne mechanizmy
bądź narządy nie mogły się pojawić przy-
padkowo
(Williams,
1966;
Tooby,
Cosmides, 1992).
W następnym rozdziale poddamy poję-
cie adaptacji głębszej analizie. Tutaj wy-
starczy zaznaczyć, Ŝe ksiąŜka Williamsa,
wykazując słabości teorii doboru grupo-
wego, popularyzując Hamiltonowską teo-
rię dostosowania łącznego oraz osadzając
pojęcie adaptacji na lepiej sprecyzowanych
podstawach naukowych, sprawiła, Ŝe spo-
łeczność naukowa uczyniła kolejny krok
w kierunku Darwinowskiej rewolucji.
Zasługi Triversa
Na przełomie lat sześćdziesiątych i sie-
demdziesiątych XX wieku doktorant Uni-
wersytetu Harvarda, Robert Trivers, stu-
diował ksiąŜkę Williamsa o adaptacji. Ude-
rzyły go rewolucyjne dla wielu obsza-
rów badawczych konsekwencje myślenia
z perspektywy genu. Poszczególne zdania
czy krótkie paragrafy z ksiąŜki Williamsa
zawierały zarodki nowych myśli, które
pod troskliwą opieką, mogły zakwitnąć
kwiatami nowych teorii.
Trivers napisał trzy waŜne artykuły,
wszystkie opublikowane na początku lat
siedemdziesiątych. Pierwszy przedstawiał
teorię altruizmu odwzajemnionego pomię-
dzy osobami niespokrewnionymi i formu-
łował warunki, w których mogła się roz-
winąć wzajemnie korzystna relacja lub wy-
miana (Trivers, 1971). Drugi przedstawiał
teorię inwestycji rodzicielskiej, określa-
jącą warunki doboru płciowego dla kaŜdej
z płci (Trivers, 1972). Trzeci zawierał teo-
rię tłumaczącą konflikt między rodzicami
a potomstwem tym, Ŝe kaŜde z rodziców
ma jedynie 50% z ich genów (Trivers,
1974). Na przykład matka moŜe chcieć od-
stawić dziecko od piersi wcześniej niŜ ono
sobie tego Ŝyczy, aby przeznaczyć swoje
zasoby dla następnych dzieci. Ogółem bio-
rąc, rozwiązania dobre dla dziecka (zagwa-
rantowanie sobie jak największej części
zasobów rodzicielskich) wcale nie muszą
być dobre dla rodziców, którzy chcą obdzie-
lić swoimi zasobami większą liczbę dzieci.
Teorie te poddamy bardziej szczegółowej
analizie w dalszych rozdziałach, bo wpły-
nęły one na tysiące badań empirycznych,
w tym równieŜ dotyczących człowieka.
Spory o socjobiologię
Jedenaście lat po ukazaniu się przeło-
mowej ksiąŜki Hamiltona o dostosowa-
niu łącznym, harwardzki biolog, Edward
O. Wilson, wywołał wzburzenie opinii
naukowej i publicznej, podobne do spo-
wodowanego w roku 1859 przez Dar-
wina. KsiąŜka Wilsona z 1975 roku, za-
tytułowana
Sociobiology:
The
New
Synthesis, (Socjobiologia: nowa synteza)
to dzieło monumentalne tyleŜ w swej
objętości (blisko 700 stron łamanych w
dwie
kolumny),
co
w
zakresie
podejmowanej problematyki. Syntetyzuje
ona osiągnięcia biologii komórkowej,
zintegrowanej neurofizjologii, etologii,
psychologii
porównawczej,
biologii
populacyjnej oraz ekologii behawioralnej.
Wilson opisuje w niej rozmaite gatunki
Ŝyjących stworzeń, od mrówek do ludzi,
wychodząc z załoŜenia, Ŝe do wszystkich
moŜna stosować te same narzędzia badaw-
cze.
Wilson nie dokonał w tej ksiąŜce ja-
kichś przełomowych dla teorii ewolucji
odkryć. Korzystał w niej z narzędzi teo-
retycznych - przede wszystkim teorii do-
stosowania łącznego oraz teorii inwestycji
rodzicielskiej i doboru płciowego - opra-
cowanych przez innych (Hamilton, 1964;
Trivers, 1972). Zasługą jego jest natomiast
nie tylko synteza bardzo róŜnorodnych
osiągnięć poprzedników, ale równieŜ nada-
nie wyrazistej nazwy nowej dyscyplinie
naukowej.
Najwięcej sporów wywołał rozdział o
ludziach, zamykający ksiąŜkę i liczący
zaledwie 29 stron. Na otwartych wykła-
dach Wilson bywał zakrzykiwany przez
słuchaczy, a raz nawet na jego głowie
wylądował dzbanek wody. Atakowali go
marksiści, radykałowie, kreacjoniści, na-
ukowcy innych dziedzin, a nawet człon-
kowie jego wydziału na Harvardzie. Przy-
czyną sporu była, częściowo przynajmniej,
postawa Wilsona. Oświadczył on, Ŝe so-
cjobiologia „połknie psychologię", co nie
mogło, rzecz jasna, spotkać się z ciepłym
przyjęciem psychologów. Twierdził teŜ, Ŝe
wiele zjawisk uwaŜanych za typowo
ludzkie, jak kultura, religia, etyka, a
nawet estetyka, moŜna wytłumaczyć
dzięki zaproponowanym przez niego syn-
tetyzującym kategoriom. Takie nastawie-
nie było sprzeczne z teoriami dominują-
cymi w naukach społecznych, które kon-
centrują się niemal wyłącznie na gatunku
ludzkim. Przedstawiciele tych dyscyplin
uwaŜali, Ŝe niezwykłość naszego gatunku
naleŜy tłumaczyć w kategoriach kultury,
uspołecznienia,
racjonalizacji
i
świadomości, a nie biologii ewolucyjnej.
Choć Wilson twierdził, Ŝe nowa synteza
pozwala zrozumieć naturę człowieka, na
poparcie tej tezy przytoczył bardzo nie-
wiele danych empirycznych dotyczących
bezpośrednio ludzi. Zdecydowana więk-
szość przywoływanych przez niego badań
dotyczyła innych istot Ŝywych, często bar-
dzo dalekich filogenetycznie od człowieka.
Większość przedstawicieli nauk społecz-
nych nie mogła zrozumieć, co mrówki
albo muszki owocowe mają wspólnego z
ludźmi. Choć rewolucje naukowe zawsze
napotykają opór, często ze strony
uznanych
autorytetów
naukowych
(Sulloway,
1996),
brak
dowodów
dotyczących
bezpośrednio
rodzaju
ludzkiego na pewno Wilsonowi nie
pomógł.
Ogromny opór przeciw dokonanemu
przez Wilsona włączeniu gatunku ludz-
kiego w obręb teorii ewolucji opierał się
na kilku obiegowych nieporozumieniach,
dotyczących zarówno jej samej, jak i jej
stosowania do łudzi. Warto je omówić,
zanim przejdziemy do opisywania tych
kierunków psychologii, które zainicjowały
rozwój psychologii ewolucyjnej.
Teoria ewolucji na drodze doboru natural-
nego, elegancka w swojej prostocie, wywo-
łuje wiele powszechnych nieporozumień.
Prostota teorii pozwala ludziom myśleć,
Ŝe ją rozumieją od pierwszej chwili, po
przeczytaniu jednego czy dwóch artykułów
w popularnym czasopiśmie. Nieporozu-
mienia te nie omijają nawet badaczy.
Nieporozumienie pierwsze:
zachowanie ludzkie jest
zdeterminowane genetycznie
Determinizm genetyczny jest doktryną,
zgodnie z którą zachowanie jest uwarun-
kowane genetycznie, a wpływ środowiska
odgrywa rolę znikomą lub nie odgrywa
Ŝadnej. Opór przeciw stosowaniu teorii
ewolucji do wyjaśniania zachowań ludzkich
wynika w znacznym stopniu z błędnego
przekonania, Ŝe jej nieodłącznym \
składnikiem jest determinizm genetyczny.
Wbrew temu nieporozumieniu teoria ewo-
lucji opiera się na załoŜeniu współod-
działywania. Zachowanie ludzkie jest wy-
padkową dwóch składników: (1) adapta-
cji wykształconych w toku ewolucji oraz
(2) wpływu środowiska, wpływającego na
kształt i działanie tych adaptacji. Przy-
kładem niech będą zrogowacenia skóry.
Nie mogłyby one zaistnieć, gdyby nie
wykształcił się mechanizm produkowania
dodatkowego naskórka, połączony ze śro-
dowiskowym bodźcem powtarzających się
obtarć skóry. Chcąc więc wytłumaczyć zja-
wisko zrogowacenia skóry w kategoriach
teorii ewolucji, nie powiemy nigdy: „zro-
gowacenia są uwarunkowane genetycznie i
występują
niezaleŜnie
od
wpływów
środowiska". Są one natomiast rezulta-
tem szczególnej formy współoddziaływa-
nia wpływów środowiska (powtarzające się
obtarcia skóry) oraz mechanizmów adapta-
cyjnych, reagujących na powtarzające się
obtarcia produkcją dodatkowego naskórka.
Adaptacje rozwinęły się tylko dlatego, Ŝe
dzięki nim Ŝywe organizmy mogły radzić
sobie z problemami wynikającymi z uwa-
runkowań środowiskowych.
Teoria determinizmu genetycznego -
zgodnie z którą to geny wywołują okre-
ślone zachowania, bez Ŝadnego wpływu
ze strony środowiska - jest po prostu
błędna. Nie stanowi teŜ składnika teorii
ewolucji. Wiedzie jednak od niej prosta
droga do innego nieporozumienia: jakoby
z teorii ewolucji wynikało przekonanie o
niezmienności zachowań.
Nieporozumienie drugie: jeŜeli coś
powstało w drodze ewolucji, to nie
moŜemy tego zmienić
Wedle drugiego nieporozumienia z teorii
ewolucji wynika, Ŝe ludzkie zachowanie
nie jest podatne na zmiany. Rozpatrzmy
ponownie prosty przykład zrogowaceń.
Ludzie potrafią tak ukształtować środowi-
sko, aby unikać powtarzających się obtarć.
Oznacza to, Ŝe dokonaliśmy zmiany, która
sprawia, Ŝe mechanizm produkcji dodatko-
wego naskórka pozostaje nieczynny. Zna-
jomość tego mechanizmu oraz warunków
środowiskowych uruchamiających go po-
zwala nam zmienić nasze „zachowania",
w tym wypadku ilość i grubość zrogowaceń
na naszej skórze.
Podobnie znajomość wykształconych
w
procesie
ewolucji
adaptacji
socjopsychologicznych oraz okoliczności,
które je
uruchamiają, daje nam moŜliwość zmiany
zachowań społecznych, jeŜeli tego pra-
gniemy. Oto przykład: dowiedziono, Ŝe
męŜczyznom łatwiej niŜ kobietom przy-
chodzi przypisywanie komuś zamiarów
seksualnych. JeŜeli kobieta uśmiechnie się
do męŜczyzny, obecni przy tym męŜczyźni
częściej niŜ kobiety uznają, Ŝe jest ona
nim zainteresowana (Abbey, 1982). Wy-
nika to prawdopodobnie z ewolucyjnie
wykształconego mechanizmu, który kaŜe
męŜczyznom ciągle poszukiwać okazji sek-
sualnych (Buss, 1994).
Znajomość tego mechanizmu pozwala
jednak go zmienić. MoŜna na przykład
nauczyć męŜczyzn, Ŝe zbyt łatwo przypi-
sują uśmiechającym się do nich kobietom
intencje seksualne. Dzięki temu rzadziej
będą podejmowali działania oparte na tej
mylnej interpretacji i zmniejszą liczbę nie-
poŜądanych zalotów.
,t, Znajomość naszych adaptacji psychicz-
nych oraz okoliczności zewnętrznych,
w reakcji na które powstały, nie tylko
skazuje nas na getto niezmienności, ale
wręcz pozwala zmienić zachowanie tam,
gdzie taka zmiana jest poŜądana. Nie
znaczy to, Ŝe taka zmiana jest prosta i
łatwa. Im więcej wiemy na temat ewo-
lucji psychiki, z tym większą siłą moŜemy
wprowadzać niezbędne zmiany.
Nieporozumienie trzecie:
teoria ewolucji wymaga od
organizmu
nieprawdopodobnych zdolności
matematycznych
Doskonałym przykładem tego nieporozu-
mienia jest poniŜszy fragment, pochodzący
od pewnego krytyka stosowania teorii
ewolucji do gatunku ludzkiego:
\ Myśliwi i zbieracze nie potrafili liczyć da-I
lej niŜ do trzech. Nie będę nawet pró- bował
dociekać, skąd zwierzęta miałyby wiedzieć,
Ŝe wartość p [genetyczne pokrewieństwo
między danym zwierzęciem a jego kuzynem w
pierwszej linii] wynosi 1/8. Fakt, Ŝe
[ewolucjoniści] nie potrafią rozwiązać tego
problemu, wprowadza do ich teorii pierwiastek
mistyczny. (Sahlins, 1977, s. 444-445).
Innymi słowy, aby w procesie doboru
drogą dostosowania łącznego wykształciły
się mechanizmy adaptacyjne, takie jak
większa skłonność do pomagania bratu niŜ
kuzynowi, ludzie musieliby posiadać nie-
prawdopodobne zdolności matematyczne.
Aby zrozumieć, dlaczego takie myślenie
jest nieporozumieniem, wystarczy zasta-
nowić się nad pajęczyną (Dawkins, 1979,
s. 188). Do opisania jej niezwykłej zło-
Ŝoności - kątów między poszczególnymi
nićmi, koncentrycznej budowy - musieli-
byśmy uŜyć skomplikowanego języka ma-
tematycznego. Nikt jednak przecieŜ nie
twierdzi, Ŝe pająki są matematykami albo
posługują się matematyką przy pracy, choć
kaŜdy przyzna, Ŝe pajęczyna jest adaptacją.
Pająk snuje pajęczynę „na oko". Choć to
„oko" jest bardzo zdolne, to przecieŜ pająk
nie musi korzystać ze skomplikowanych
obliczeń matematycznych.
Podobnie ma się sprawa z ludźmi i do-
borem krewniaczym. ZałóŜmy, Ŝe w wy-
niku ewolucji powstał u ludzi podobny
mechanizm, pozwalający podejmować de-
cyzje „na oko": „Im bardziej ktoś jest do
mnie podobny, tym bardziej mu pomogę".
PoniewaŜ rodzeństwo jest na ogół do
siebie bardziej podobne niŜ kuzynostwo,
w wyniku tej zasady bardziej pomagamy
bliskim krewnym niŜ dalekim. Aby ją urze-
czywistnić, wcale nie musimy stosować
matematyki.
Powszechne nieporozumienia na temat teorii ewolucji
Rzeczywiste mechanizmy psycholo-
giczne, dzięki którym pomagamy naszym
krewnym, są prawdopodobnie bardziej
skomplikowane. Chodzi jednak o coś in-,
nego: jako naukowcy, potrzebujemy wzo-
rów matematycznych, aby opisać wy-
kształcone w procesie ewolucji zachowa-
nia, takie jak snucie pajęczyny czy po-
maganie innym ludziom. Nie znaczy to
jednak, Ŝe dany pająk czy człowiek musi
być uzdolnionym matematykiem.
Nieporozumienie czwarte: obecnie
działające mechanizmy są optymalne
Pojęcie adaptacji, przeświadczenie, Ŝe w
wyniku ewolucji wykształciły się rozmaite
narządy czy mechanizmy i odpowiadające
im funkcje, doprowadziło do wielu
znaczących odkryć (Dawkins, 1982). Nie
znaczy to jednak, Ŝe istniejące obecnie ad-
aptacje są optymalne. InŜynierowie mogą
krzywić się na budowę naszych niektórych
narządów, które wyglądają, jakby były dzie-
łem przypadku. W istocie, wiele czynników
składa się na to, Ŝe nasze obecne adaptacje
są dalekie od doskonałości. Rozpatrzmy
dwa z nich (zob. Dawkins, 1982, rozdział
3).
Pierwszą przeszkodą w osiągnięciu
optymalnej konstrukcji jest opóźnienie
ewolucyjne. Pamiętajmy, Ŝe teoria ewo-
lucji zakłada zmiany zachodzące w czasie.
KaŜda zmiana otoczenia oznacza nowe wa-
runki doboru. Powolne zachodzenie zmian
ewolucyjnych wymaga, aby dany czyn-
nik doboru oddziaływał przez pokolenia.
Stąd teŜ obecnie Ŝyjący ludzie są „za-
projektowani" do Ŝycia w dawnym środo-
wisku, gdyŜ w rezultacie jego oddziały-
wań powstali. Innymi słowy, do współcze-
snego środowiska wnosimy mózgi z epoki
kamienia łupanego. Zapotrzebowanie na
tłuszcz, wykształcone w okresie ustawicz-
nego braku poŜywienia, teraz prowadzi do
zatkanych arterii i ataków serca. Przesu-
nięcie czasu pomiędzy otoczeniem, które i
ukształtowało nasze mechanizmy (czasy
myśliwych i zbieraczy), a dzisiejszymi re-
aliami sprawia, Ŝe wykształcone w toku
ewolucji mechanizmy nie są idealnie
dostosowane do naszego obecnego świata.
Drugą przeszkodą są koszty adaptacji.
RozwaŜmy na zasadach analogii ryzyko
śmierci za kierownicą. Moglibyśmy je
zredukować niemal do zera, gdybyśmy
ograniczyli prędkość do 10 kilometrów na
godzinę i zmusili wszystkich do jeŜdŜenia
w opancerzonych samochodach z trzyme-
trową warstwą ochronną w środku
(Symons, 1993). Koszt takiej operacji
byłby jednak niezwykle wysoki. Podobnie,
moglibyśmy załoŜyć, Ŝe w toku ewolucji
wykształciłby się w ludziach tak silny lęk
przed węŜami, iŜ nigdy nie wychodziliby
oni na dwór. Ryzyko ukąszenia zmalałoby
do zera, ale nieprawdopodobnie duŜym
kosztem. Ponadto rozwiązanie to prze-
szkodziłoby innym niezbędnym do Ŝycia
czynnościom, takim jak zdobywanie poŜy-
wienia. Właściwy człowiekowi lęk przed
węŜami nie spełnia optymalnie swojej
funkcji - corocznie tysiące ludzi zostaje
ukąszonych, niektórzy ze skutkiem śmier-
telnym. Działa on jednak nie najgorzej,
jeŜeli pomyśli się o kosztach innego roz-
wiązania.
Wszystkie adaptacje pociągają za sobą
pewne koszty. Proces doboru faworyzuje
takie mechanizmy, w których korzyści
przewaŜają nad kosztami. W ten sposób
wykształcił się zespól mechanizmów,
które pozwalają stosunkowo skutecznie
rozwiązywać poszczególne problemy ada-
ptacyjne, ale nie są tak optymalne, jak
mogłyby być, gdyby nie kwestia kosz-
tów. Ewolucyjne opóźnienie oraz koszty
Jednak ceł „maksymalizacji reprodukcji"
nie uwidacznia się w sposób świadomy
lub podświadomy ani u ludzi, ani u innych
gatunków.
RozwaŜmy hipotezę postawioną przez
Donalda Symonsa: „«Strategią» kobiecą
jest pozyskanie najlepszego męŜa, bycie
zapłodnioną przez najlepszego samca [...]
oraz maksymalizowanie korzyści z obda-
rzania kogoś względami seksualnymi"
(Symons, 1979, s. 180). Słowo „strategia"
zostało ujęte w cudzysłów, poniewaŜ Symons
nie uwaŜa, aby kobiety świadomie kal-
kulowały reprodukcyjne korzyści płynące z
obdarzania kogoś swoimi względami. Ten
skrót pozwala jednak wyrazić istotę hipo-
tezy Symonsa bez uŜywania za kaŜdym
razem przycięŜkiego, choć bardziej po-
prawnego opisu: „Długa historia ewolucji w
drodze doboru naturalnego wykształciła w
kobietach złoŜone i specyficzne mecha-
nizmy psychologiczne, niekoniecznie świa-
domie artykułowane, na skutek których
miały one skłonność do podejmowania de-
cyzji pozwalających w dawnym środowisku
na maksymalizowanie korzyści z obdarzania
kogoś względami seksualnymi".
MoŜna wykazać, Ŝe cel w postaci mak-
symalizacji reprodukcji genów nie mógł się
wykształcić. Jednym z powodów jest brak
moŜliwości śledzenia reprodukcji genów za
Ŝycia ludzkiego, a nie moŜemy dąŜyć do
czegoś, czego efektów nie potrafimy
zaobserwować. Drugim powodem I jest
rozmaitość czynników wpływających ' na
reprodukcję, innych u męŜczyzn niŜ u
kobiet, innych u dzieci i nastolatków,
innych wreszcie u tego samego człowieka
w róŜnych momentach jego Ŝycia. Ludzie
nie mogą stawiać sobie za cel maksyma-
lizacji reprodukcji z tej prostej przyczyny,
Ŝe nie ma jednolitego wzoru działań, które
realizowałyby ją u obydwu płci, w kaŜdym
wieku i w kaŜdej sytuacji.
adaptacji to tylko dwa z wielu powo-
dów, dla których efekty działania proce-
sów ewolucyjnych nie są optymalne (Will-
iams, 1992).
Nieporozumienie piąte: z teorii
ewolucji wynika motywacja do
maksymalizowania reprodukcji
swoich genów
Psycholog Brian Little (1989) bada, jak
to nazywa, „projekty indywidualne". Prosi
ludzi, aby napisali, nad czym w danym
momencie pracują. Niektórzy piszą o rze-
czach drobnych, jak uczenie kota załatwia-
nia się w przeznaczonym do tego miejscu
albo zapuszczanie paznokci. Inni mają na
uwadze większe sprawy, jak uzyskanie
dyplomu, nawiązanie znajomości, a nawet
„wprowadzenie zmian w cywilizacji za-
chodniej". W ciągu 20 lat od rozpoczęcia
tych badań nie znalazł się jednak nikt, kto
by odpowiedział: „dąŜę do maksymalizacji
reprodukcji moich genów".
RóŜnicująca reprodukcja genów, spo-
wodowana róŜnicami w uposaŜeniu po-
szczególnych osobników, jest procesem
odpowiedzialnym za najgłębsze motywacje
ludzkich działań. Jednak motywy i cele,
jakie stawiamy sobie jako wytwory proce-
sów ewolucyjnych, nie są równoznaczne
z samymi procesami. Istnieją dowody na
to, Ŝe ludzie chcą przede wszystkim zajść \
jak najwyŜej na drabinie hierarchii spo-
łecznej. Prawdopodobnie dąŜący do ta-
kich celów reprodukowali się częściej niŜ
ci, którym na tym nie zaleŜało, choćby z
powodu lepszego dostępu do jedzenia,
opanowywania większego terytorium czy
łączenia się z bardziej poŜądanymi partne-
rami. Jako potomkowie tych ludzi, charak-
teryzujemy się tymi samymi celami i mo-
tywacjami, które im przyniosły sukces.