24

 

Promotor 9/07

Bezpieczeństwo

C

HARAKTERYSTYKA

 

STANOWISKA

 

PRACY

Przedstawiciel handlowy reprezentuje przedsiębior-
stwo. Do jego zadań należy:
• przygotowywanie w biurze zakładu ofert handlo-

wych,

• utrzymywanie kontaktów telefonicznych i e-ma-

ilowych z klientami,

• promowanie wyrobów firmy oraz pertraktowanie 

z klientami,

• udział w spotkaniach z klientami poza siedzibą 

firmy, na terenie znacznego obszaru kraju,

• uczestniczenie w konferencjach, targach itp.

W

YMAGANIA

 

DOTYCZĄCE

 

PRACOWNIKA

Pracownik powinien:
• mieć wykształcenie minimum średnie, najlepiej 

związane z branżą,

• dobry stan zdrowia, potwierdzony badaniami 

lekarskimi,

• wysoką kulturę osobistą,
• silną motywację do pracy i ukierunkowanie na 

sukces,

• prawo jazdy kategorii B.

Wskazana byłaby również praktyka w zawodzie 

– najlepiej w handlu.

Zatrudnienie
Pracownik zatrudniony jest na pełny etat.

U

WAGI

 

OGÓLNE

DOTYCZĄCE

 

OCENY

 

RYZYKA

Ryzyko M (małe) oznacza akceptowalny poziom 
ryzyka, przy jednoczesnym jego monitoringu. 

Ryzyko S (średnie) oznacza akceptowalny poziom 

ryzyka, przy jednoczesnym podjęciu stopniowych 
działań mających na celu poprawę stanu bezpie-
czeństwa.

Ryzyko D (duże) oznacza nieakceptowalny 

poziom ryzyka, czyli konieczność podjęcia natych-
miastowych działań poprawiających stan bezpie-
czeństwa w zakładzie.

U

WAGA

Przedstawioną tutaj kartę oceny ryzyka należy 
traktować jako przykładową i dostosować ją do 
konkretnego stanowiska pracy.

 

‰

Ryszard Bryła

Członek Rady konsul-
tacyjnej „Promotora”.

Autor książki Bezpieczne 

stanowisko pracy 

oraz podręcznika 

Bezpieczeństwo, higiena 

i prawo pracy w pyta-

niach i odpowiedziach.

• Ocena ryzyka zawodowego
• Instrukcja stanowiskowa

Przedstawiciel handlowy

Przedstawiciel handlowy

Przedstawiciel handlowy

fot. Shutters

tock

26

 

Promotor 9/07

Bezpieczeństwo

K

ARTA

 

OCENY

 

RYZYKA

 

ZAWODOWEGO

DLA

 

STANOWISKA

 

PRZEDSTAWICIELA

 

HANDLOWEGO

 

WEDŁUG

 PN-N 18002:2000

Lp.

Zagrożenie

Możliwe źródła zagrożeń

Możliwe skutki 

zagrożenia

Przed 

redukcją

Środki profilaktyczne

Po redukcji

Uwagi

o reali-

zacji 

zadań

C*

P*

R*

C*

P*

R*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

1.

Powierzchnie,

na których jest 

możliwy upadek 

(upadek na tym 

samym poziomie)

Śliskie lub nierówne 

podłogi wewnątrz 

budynku lub 

powierzchnie na 

zewnątrz i w miejscu 

dojścia do klienta

Potłuczenia, 

złamania kończyn, 
urazy wewnętrzne,

wstrząśnienie 

mózgu

S

S

S

Utrzymywanie porządku w pomieszczeniu

i na drogach komunikacji wewnętrznej,

stosowanie odpowiedniego obuwia,

zachowanie szczególnej ostrożności

S

M

M

2.

Różnica poziomów 

(upadek na niższy 

poziom)

Przemieszczanie się

po schodach

Złamania kończyn, 

uszkodzenia 

kręgosłupa, 

potłuczenia, urazy

S

S

S

Stosowanie przez pracownika odpowiedniego 

obuwia, zachowanie ostrożności przy wchodzeniu 

i schodzeniu ze schodów, stosowanie zabezpieczeń 

antypoślizgowych na schodach zewnętrznych

S

M

M

3.

Ograniczone 

przestrzenie 

(uderzenie się 

o nieruchome 

przedmioty)

Zatarasowane przejścia, 

źle ustawione stoły 

i sprzęt itp. wewnątrz 

pomieszczeń

Potłuczenia

M

D

S

Dbanie o porządek, właściwa organizacja 

poszczególnych stanowisk w pomieszczeniu, 

zachowanie ostrożności

M

S

M

4.

Obciążenie fizyczne 

– statyczne 

(przeciążenie narządu 

ruchu wskutek 

wymuszonej pozycji 

ciała)

Długotrwała praca przy 

komputerze, długotrwałe 

prowadzenie pojazdu

Bóle mięśniowe, 

zwyrodnienia 

kręgosłupa i stawów 

S

D

D

Stosowanie przerw w pracy, okresowa zmiana rodzaju 

zajęć, ergonomiczne stanowisko pracy biurowej 
zgodne z przepisami, ergonomicznie urządzone 

wnętrze samochodu

S

S

S

5.

Nieodpowiednie 

oświetlenie

(przeciążenie narządu 

wzroku)

Zbyt intensywna praca 

przy komputerze, 

złe oświetlenie, 

wielogodzinne 

prowadzenie samochodu 

Osłabienie wzroku, 

bóle oczu, łzawienie 

S

D

D

Przestrzeganie instrukcji stanowiskowej dotyczącej 
m.in. ustawienia monitora, właściwego oświetlenia 

itd., stosowanie przerw w pracy, czasowa zmiana 

rodzaju zajęć, stosowanie odpowiednich przerw 

w trakcie długotrwałego prowadzenia pojazdu

S

S

S

6.

Prąd elektryczny

(porażenie prądem 

elektrycznym)

Przetarte przewody 

zasilające urządzenia 
elektryczne, przebicie 

elektryczne do obudowy 

urządzenia

Śmierć

D

S

D

Bieżąca kontrola stanu izolacji przewodów, 

stosowanie właściwej ochrony przeciwporażeniowej 

w zakładzie (m.in. wyłączników różnicowo-

prądowych), okresowa kontrola instalacji elektrycznej, 

przestrzeganie przepisów dotyczących obsługi 

urządzeń elektrycznych 

S

M

M

7.

Pożar

Duże ilości dokumentów, 

zwarcie instalacji 

elektrycznej, nieostrożne 

obchodzenie się 

z otwartym ogniem, 

niesprawna instalacja 

w samochodzie

Śmierć, poparzenia

D

S

D

Przestrzeganie instrukcji ppoż., właściwe 

zabezpieczenie w sprzęt przeciwpożarowy – zgodnie 

z przepisami, dbanie o systematyczne przeglądy 

samochodu i sprawność instalacji elektrycznej

S

M

M

8.

Hałas

Urządzenia 

zainstalowane w biurze, 

odgłosy dochodzące 

z zewnątrz, hałas 

spowodowany przez 

silnik własnego 

samochodu i inne 

pojazdy w trakcie 

podróży służbowej

Napięcie nerwowe, 

zmęczenie 

psychiczne

S

S

S

Dążenie, by nie kumulowała się praca wszystkich 

„głośnych” urządzeń, ograniczenie hałasu

– gdy to konieczne – dochodzącego z ulicy, dbanie 

o to, by natężenie hałasu w środowisku pracy 

biurowej było zgodne z normami, dbanie o to, by 

używany samochód był sprawny technicznie 

M

M

M

 9.

Obciążenie 

emocjonalne (stres)

Obawa przed 

niezadowoleniem 

kierownictwa zakładu, 

negocjacje i utarczki 

z klientami 

Nerwice, 

bezsenność, 

choroby serca 

i układu 

pokarmowego

S

S

S

Zapewnienie przez kierownictwo właściwej atmosfery 

w pracy, częste życzliwe rozmowy pomiędzy 

przełożonymi i podwładnymi, zapewnienie przerw 

w pracy i właściwego wypoczynku, zgodnie z k.p., 

spotkania integracyjne

S

M

M

 10.

Ruchome i stałe 

obiekty

(wypadek 

komunikacyjny)

Podróż służbowa 

samochodem, podróż 

środkami komunikacji 

miejskiej, przechodzenie 

przez jezdnię

Śmierć, 

kalectwo,

urazy

D

S

D

Przestrzeganie przepisów o ruchu drogowym, 

zachowanie szczególnej ostrożności, zachowanie 

ograniczonego zaufania do innych użytkowników 

drogi, dbanie o właściwy stan techniczny używanego 

samochodu

D

M

S

11.

Czynniki biologiczne 

– wirusy chorobowe

Kontakty służbowe 

z wieloma osobami, 

narażenie na zmienne 

warunki atmosferyczne 

Choroby układu 

oddechowego, 

przeziębienia 

S

S

S

Poddawanie się szczepieniom ochronnym, 

przestrzeganie badań profilaktycznych, stosowanie 

ubioru odpowiedniego do warunków pogodowych

S

M

M

12.

Niewłaściwe warunki 

mikroklimatyczne 

w pomieszczeniu 

pracy biurowej lub 

w samochodzie

Temperatura 

przekraczająca 

zakres ustalony dla 

komfortu cieplnego, 

nieodpowiednia 

wilgotność,

zła wentylacja

Przeziębienia 

lub przegrzania, 

choroby układu 

oddechowego

S

S

S

Dostosowanie mikroklimatu do subiektywnego 

odczucia komfortu cieplnego, zależnego nie tylko od 

temperatury i wilgotności, ale i od sposobu ubierania 

się i cech osobowych pracowników, zapewnienie 

właściwej temperatury i wentylacji w samochodzie 

w czasie podróży

S

M

M

* C – ciężkość, P – prawdopodobieństwo, R – ryzyko

 

www.promotor.elamed.pl 

27

Bezpieczeństwo

K

ARTA

 

OCENY

 

RYZYKA

 

ZAWODOWEGO

DLA

 

STANOWISKA

 

PRZEDSTAWICIELA

 

HANDLOWEGO

 

WEDŁUG

 

METODY

 R

ISK

 SCORE

Lp.

Zagrożenie

Możliwe źródła zagrożeń

Możliwe skutki 

zagrożenia

Przed korektą

Środki profilaktyczne

Po korekcie

Uwagi

o reali-

zacji 

zadań

S* E* P* R*

S* E* P* R*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10 11

12

1.

Powierzchnie, na 

których jest możliwy 

upadek (upadek na 

tym samym poziomie)

Śliskie lub nierówne 

podłogi wewnątrz budynku 

lub powierzchnie na 

zewnątrz i w miejscu 

dojścia do klienta

Potłuczenia,

złamania kończyn, 
urazy wewnętrzne,

wstrząśnienie 

mózgu

3

6

6

108 śr

ednie

Utrzymywanie porządku w pomieszczeniu

i na drogach komunikacji wewnętrznej, 

stosowanie odpowiedniego obuwia,

zachowanie szczególnej ostrożności 

3

6

3

54 małe

2.

Różnica poziomów 

(upadek na niższy 

poziom)

Przemieszczanie się

po schodach

Złamania 

kończyn, 

uszkodzenia 

kręgosłupa, 

potłuczenia, urazy

3

6

6

108 śr

ednie

Stosowanie przez pracownika odpowiedniego 

obuwia, zachowanie ostrożności przy wchodzeniu 

i schodzeniu ze schodów, stosowanie 

zabezpieczeń antypoślizgowych

na schodach zewnętrznych

3

6

3

54 małe

3.

Ograniczone 

przestrzenie (uderzenie 

się o nieruchome 

przedmioty)

Zatarasowane przejścia, źle 

ustawione stoły i sprzęt itp. 

wewnątrz pomieszczeń

Potłuczenia

1

6

6

36 małe

Dbanie o porządek, właściwa organizacja 

poszczególnych stanowisk w pomieszczeniu, 

zachowanie ostrożności

1

6

3

18 b. małe

4.

Obciążenie fizyczne

– statyczne 

(przeciążenie narządu 

ruchu wskutek 

wymuszonej pozycji 

ciała)

Długotrwała praca przy 

komputerze, długotrwałe 

prowadzenie pojazdu

Bóle mięśniowe, 

zwyrodnienia 

kręgosłupa 

i stawów

7

6

6

252 duż

e

Stosowanie przerw w pracy, okresowa zmiana 

rodzaju zajęć, ergonomiczne stanowisko pracy 

biurowej, zgodne z przepisami, ergonomicznie 

urządzone wnętrze samochodu

3

6

3

54 małe

5.

Nieodpowiednie 

oświetlenie 

(przeciążenie narządu 

wzroku)

Zbyt intensywna praca

przy komputerze,

złe oświetlenie, 

wielogodzinne

prowadzenie samochodu

Osłabienie 

wzroku, bóle oczu, 

łzawienie

7

6

6

252 duż

e

Przestrzeganie instrukcji stanowiskowej 

dotyczącej m.in. ustawienia monitora, właściwego 

oświetlenia itd., stosowanie przerw w pracy, 

czasowa zmiana rodzaju zajęć, stosowanie 

odpowiednich przerw w trakcie długotrwałego 

prowadzenia pojazdu

3

6

3

54 małe

6.

Prąd elektryczny 

(porażenie prądem 

elektrycznym)

Przetarte przewody 

zasilające urządzenia 
elektryczne, przebicie 

elektryczne do obudowy 

urządzenia 

Śmierć

15

6

3

270 duż

e

Bieżąca kontrola stanu izolacji 

przewodów, stosowanie właściwej ochrony 

przeciwporażeniowej w zakładzie

(m.in. wyłączników różnicowo-prądowych), 

okresowa kontrola instalacji elektrycznej, 

przestrzeganie przepisów dotyczących obsługi 

urządzeń elektrycznych 

3

6

1

18 b. małe

7.

Pożar

Duże ilości dokumentów, 

zwarcie instalacji 

elektrycznej, nieostrożne 

obchodzenie się 

z otwartym ogniem, 

niesprawna instalacja 

w samochodzie

Śmierć, 

poparzenia

15

6

3

270 duż

e

Przestrzeganie instrukcji ppoż., właściwe 

zabezpieczenie w sprzęt przeciwpożarowy 

– zgodnie z przepisami, dbanie o systematyczne 

przeglądy samochodu i sprawność instalacji 

elektrycznej

3

6

1

18 b. małe

8.

Hałas

Urządzenia zainstalowane 

w biurze, odgłosy 

dochodzące z zewnątrz, 

hałas spowodowany przez 

silnik własnego samochodu 

i inne pojazdy w trakcie 

podróży służbowej

Napięcie 

nerwowe, 

zmęczenie 

psychiczne

3

6

6

108 śr

ednie

Dążenie, by nie kumulowała się praca wszystkich 

„głośnych” urządzeń, ograniczenie hałasu

– gdy to konieczne – dochodzącego z ulicy, 

dbanie o to, by natężenie hałasu w środowisku 

pracy biurowej było zgodne z normami, dbanie 

o to, by używany samochód był sprawny 

technicznie 

3

6

3

54 małe

 9.

Obciążenie 

emocjonalne

(stres)

Obawa przed 

niezadowoleniem 

kierownictwa zakładu, 

negocjacje i utarczki 

z klientami 

Nerwice, 

bezsenność, 

choroby serca 

i układu 

pokarmowego

3

6

6

108 śr

ednie

Zapewnienie przez kierownictwo właściwej 

atmosfery w pracy, częste życzliwe rozmowy 

pomiędzy przełożonymi i podwładnymi, 

zapewnienie przerw w pracy

i właściwego wypoczynku, zgodnie z k.p., 

spotkania integracyjne

3

6

3

54 małe

 10.

Ruchome i stałe 

obiekty

(wypadek 

komunikacyjny)

Podróż służbowa 

samochodem, podróż 

środkami komunikacji 

miejskiej, przechodzenie 

przez jezdnię

Śmierć, kalectwo,

urazy

15

6

6

540 b. duż

e

Przestrzeganie przepisów o ruchu drogowym, 

zachowanie szczególnej ostrożności, zachowanie 

ograniczonego zaufania do innych użytkowników 

drogi, dbanie o właściwy stan techniczny 

używanego samochodu

7

6

3

126 śr

ednie

11.

Czynniki biologiczne 

– wirusy chorobowe

Kontakty służbowe 

z wieloma osobami, 

narażenie na zmienne 

warunki atmosferyczne 

Choroby układu 

oddechowego, 

przeziębienia 

3

6

6

108 śr

ednie

Poddawanie się szczepieniom ochronnym, 

Przestrzeganie badań profilaktycznych, 

stosowanie ubioru odpowiedniego

do warunków pogodowych

3

6

3

54 małe

12.

Niewłaściwe warunki 

mikroklimatyczne 

w pomieszczeniu 

pracy biurowej lub 

w samochodzie

Temperatura 

przekraczająca zakres 

ustalony dla komfortu 

cieplnego, nieodpowiednia 

wilgotność, zła wentylacja

Przeziębienia 

lub przegrzania, 

choroby układu 

oddechowego

3

6

6

108 śr

ednie

Dostosowanie mikroklimatu do subiektywnego 

odczucia komfortu cieplnego, zależnego nie tylko 

od temperatury i wilgotności, ale i od sposobu 

ubierania się i cech osobowych pracowników, 

zapewnienie właściwej temperatury i wentylacji 

w samochodzie w czasie podróży

3

6

3

54 małe

* S – skutki, E – ekspozycja, P – prawdopodobieństwo, R – ryzyko

28

 

Promotor 9/07

Bezpieczeństwo

I

NSTRUKCJA

 

STANOWISKOWA

 

BEZPIECZEŃSTWA

 

I

 

HIGIENY

 

PRACY

 

DLA

 

PRZEDSTAWICIELA

 

HANDLOWEGO

P

RZED

 

ROZPOCZĘCIEM

 

PRACY

  1.  Musisz posiadać ważne szkolenie z zakresu BHP oraz wymagane 

badania lekarskie, bez przeciwwskazań do zatrudnienia na 
stanowisku.

  2.  Musisz posiadać prawo jazdy kategorii B.
  3.  Pamiętaj o występujących zagrożeniach, zawartych m.in. w kar-

cie oceny ryzyka zawodowego dla twojego stanowiska, a w tym 
o możliwości:
• upadku na śliskiej lub nierównej powierzchni,
• upadku z wysokości,
• porażenia prądem elektrycznym,
• wystąpienia pożaru,
• wystąpienia infekcji chorobowych,

  4.  Pamiętaj o możliwości uczestniczenia w wypadku komunikacyjnym,

• wystąpienia obciążeń psychonerwowych (stresu).

  5.  Zorganizuj stanowisko pracy biurowej zgodnie z wymaganiami 

ergonomii, a w szczególności:
• zapewnij prawidłowe ustawienie i oświetlenie monitora kom-

putera,

• przygotuj odpowiednio siedzisko,
• klawiaturę, dokumenty i ekran monitora ustaw przed sobą 

w linii prostej.

W 

CZASIE

 

PRACY

  1.  Rozpoczynając pracę, pamiętaj o wskazówkach przełożonego 

i przyjętym harmonogramie zadań.

  2.  Nie lekceważ nawet drobnych skaleczeń i opatruj je, korzystając 

z apteczki pierwszej pomocy.

  3.  Dbaj o stan techniczny powierzonych ci urządzeń.
  4.  Na swoim stanowisku zachowuj ład i porządek.
  5.  Nie gromadź w pomieszczeniu pracy oraz w przejściach komuni-

kacyjnych zbędnych materiałów lub przedmiotów, utrudniających 
poruszanie się lub ewakuację pracowników.

  6.  Pamiętaj, że w pomieszczeniu pracy zabrania się palenia tyto-

niu.

  7.  Pamiętaj, iż nie wolno ci samodzielnie naprawiać urządzeń elek-

trycznych, a w szczególności będących pod napięciem.

  8.  Pamiętaj, że w czasie pertraktacji z klientami obowiązuje cię 

wysoka kultura osobista. Wymagania te odnoszą się również 
do kontaktów z twoimi współpracownikami.

  9.  Pamiętaj, by zachować zawsze postawę asertywną. Jeżeli zada-

nia przekraczają twoje możliwości, poinformuj o tym swojego 
przełożonego.

 10.  W czasie wyjazdów samochodem stosuj się do instrukcji doty-

czącej bezpiecznej podróży i szczegółowych wymagań kodeksu 
drogowego.

 11. Pamiętaj, żeby podczas podróży samochodem przestrzegać 

przede wszystkim dwu podstawowych zasad:
• ograniczonego zaufania do innych uczestników ruchu,
• zachowania szczególnej ostrożności.

 12.  Pamiętaj, że kierując pojazdem, musisz jechać z prędkością za-

pewniającą panowanie nad nim, z uwzględnieniem warunków, 
w jakich ruch się odbywa, a w szczególności: rzeźby terenu, 
stanu i widoczności drogi, stanu ładunku i pojazdu, warunków 
atmosferycznych oraz natężenia ruchu – reagując niezwłocznie 
na każdą trudną sytuację.

 13.  Pamiętaj, iż kierując pojazdem, należy:

• jechać z prędkością nie utrudniającą jazdy innym kierują-

cym,

• hamować w sposób nie powodujący zagrożenia bezpieczeń-

stwa ruchu lub jego utrudnienia,

•  utrzymywać odstęp niezbędny do uniknięcia zderzenia w razie 

hamowania lub zatrzymania poprzedzającego cię pojazdu.

 14.  Pamiętaj, że podejmując manewr wyprzedzania, który należy do 

najtrudniejszych manewrów w ruchu drogowym, musisz upewnić 
się, czy:
• masz odpowiednią widoczność i dostateczne miejsce do 

wyprzedzania, bez utrudnienia komukolwiek ruchu,

• kierujący jadący za tobą nie rozpoczął wyprzedzania oraz 

kierujący jadący przed tobą na tym samym pasie ruchu nie 
zasygnalizował zamiaru wyprzedzania innego pojazdu, zmiany 
kierunku jazdy lub zmiany pasa ruchu,

• w razie wyprzedzania pojazdu jednośladowego lub kolumny 

pieszych musisz zachować odpowiedni odstęp, który nie może 
być mniejszy niż 1 m.

P

O

 

ZAKOŃCZENIU

 

PRACY

  1.  Jeżeli jesteś w biurze, uporządkuj swoje stanowisko, wyłącz urządzenia 

elektryczne (te, które powinny być wyłączone) i pozamykaj okna.

  2.  Gdy jesteś w podróży służbowej, ustaw pojazd w dozwolonym 

przepisami miejscu i zabezpiecz go przed kradzieżą.

P

OSTĘPOWANIE

 

W

 

SYTUACJI

 

AWARYJNEJ

  1.  Pamiętaj, że w razie wystąpienia pożaru musisz postępować 

zgodnie z instrukcją przeciwpożarową – w pierwszej kolejności 
powiadom współpracowników i próbuj ugasić pożar w zarodku.

  2.  Pamiętaj, iż w razie wypadku na terenie zakładu pracy musisz 

udzielić poszkodowanemu pierwszej pomocy i powiadomić o tym 
fakcie przełożonego.

  3.  Pamiętaj, że uczestnicząc w kolizji drogowej musisz postępować 

zgodnie ze wskazaniami kodeksu drogowego i instrukcji doty-
czącej bezpiecznej podróży, a w szczególności:
•  zatrzymać pojazd, nie powodując przy tym zagrożenia bezpie-

czeństwa ruchu drogowego,

• przedsięwziąć odpowiednie środki w celu zapewnienia bez-

pieczeństwa ruchu w miejscu wypadku,

•  usunąć pojazd z miejsca wypadku, aby nie powodował zagroże-

nia lub tamowania ruchu, jeżeli nie ma zabitego lub rannego,

• podać swoje dane i dane personalne właściciela lub posia-

dacza pojazdu oraz dane dotyczące zakładu ubezpieczeń, 
z którym zawarta jest umowa obowiązkowego ubezpieczenia 
od odpowiedzialności cywilnej, na żądanie osoby uczestniczą-
cej w wypadku,

• zadbać o to, by uzyskać dokładne dane osobowe uczestnika 

(uczestników) zdarzenia i ewentualnych świadków, a także ich 
numery telefonów,

• w razie jakichkolwiek wątpliwości wezwać policję (bardzo 

ważne!),

• jeżeli w wypadku jest zabity lub ranny, udzielić niezbędnej 

pomocy ofiarom wypadku i wezwać pogotowie ratunkowe oraz 
policję, a także nie podejmować czynności, które mogłyby 
utrudnić ustalenie przebiegu zdarzenia,

• niezwłocznie powiadomić kierownictwo firmy.

Opracował Zatwierdził
……………............... .............……………..

Uwaga:  Przedstawioną tutaj instrukcję należy traktować jako przy-
kładową. Instrukcja „Bezpieczna podróż” i „Oświadczenie sprawcy 
kolizji drogowej” znajdują się w książce „Bezpieczne stanowisko pracy 
– ocena ryzyka, instrukcje stanowiskowe, listy kontrolne” autorstwa 
Ryszarda Bryły.