WYKŁAD 3. TEORIE LUDNOŚCIOWE 

Teoria, twórca, okres powstania. Główne tezy, założenia, prawo 

Cechy charakterystyczne 

Ogólna teoria ludnościowa, T.R. Malthus (1766-1834) 

 
Prawo Malthusa: „Ludnośd – w razie braku przeszkód – wzrasta w postępie 
geometrycznym, a środki utrzymania wzrastają w postępie arytmetycznym”. 
 



 

liczba ludności jest ograniczona przez środki egzystencji (żywnośd); 



 

liczebnośd rośnie, gdy wzrastają dostępne środki egzystencji; 



 

rozwój ludności jest powstrzymywany przez przeszkody; 



 

liczba ludności pozostaje w równowadze do środków egzystencji. 

 



 

Ludnośd rośnie aż do osiągnięcia poziomu środków pozwalających 
na jej wyżywienie 



 

Następuje głód, wojny i ludnośd maleje do poziomu dostanych 
środków  



 

Następuje cykliczny wzrost liczby ludności 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nawiązanie do teorii Malthusa: 
maltuzjanizm  
 
 
neomaltuzjanizm  

 
Dwa rodzaje przeszkód (oddziaływao) powodujących, że liczba ludności 
utrzymuje się na właściwym poziomie: 

1.  prewencyjne (zapobiegawcze) – zmniejszające stopę 

urodzeo; 

2.  „pozytywne” – zwiększające stopę zgonów. 

 
Ad. 1) wynikają z rozumu ludzkiego: 
 
 
 
 
 
 
Ad. 2) wynikają z nędzy lub występku 
 
 
 
 
 
 
 
Ważne obserwacje Malthusa: 



 

   
 
 
 



 

  

 
 
 

Teoria, twórca, okres powstania. Główne tezy, założenia, prawo 

Cechy charakterystyczne 

Teoria przejścia demograficznego, W.S. Thompson, A. Landry,  F.W. 
Notestein (1929-1945) 

Thompson – typologia ludności, 
Landry – rewolucja demograficzna, 
Notestein – podział na fazy 
Istota teorii: „W tradycyjnych społeczeostwach płodnośd i umieralnośd są 
wysokie, a w nowoczesnych – niskie. Pomiędzy tym jest przejście 
demograficzne”. 
Opisuje zmiany reprodukcji ludności (3, 4 lub 5 – fazowy) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1 – system naturalny (obecnie nieliczne plemiona pierwotne) 
2  – faza przejściowa (niektóre najsłabiej rozwinięte regiony trzeciego świata)  
3 – faza przejściowa (paostwa Afryki, pd-wsch. Azji, Ameryki Łac. 
4 – faza kontrolowanej nowoczesnej reprodukcji (kraje średnio i wysoko 
rozwinięte, gdy w. urodzeo < w. zgonów to faza 5) 

Fazy w 4-fazowej teorii przejścia demograficznego: 
1.  
 
 
 
 
 
2.  
 
 
 
 
 
 
3.  
 
 
 
 
 
 
4.  
 
 
 
 
 
D.J van der Kaa – koncepcja drugiego przejście demograficznego w 
społeczeostwach postindustrialnych:  
– spadek umieralności, spadek dzietności, brak prostej zastępowalności 
pokoleo,  
– dążenie do samorealizacji, a dzieci są przeszkodą w realizacji tego celu  

Czas 

Faza 1 

Faza 2 

Faza 3 

Faza 4 

Przyrost

 

naturalny

 

Współczynnik 
urodzeo 

Współczynnik 
zgonów 

Teoria, twórca, okres powstania. Główne tezy, założenia, prawo 

Cechy charakterystyczne 

Ekonomiczna teoria płodności, H. Leibenstein (1957) 

 
Wyjaśnia pośrednie czynniki oddziaływujące na płodnośd (związane z 
rodziną). 
 
Założenie: rodzice dokonują kalkulacji użyteczności (zadowolenia) oraz 
kosztów (pieniężnych i psychologicznych) związanych z posiadaniem 
dziecka. 
 
 
3 typy użyteczności dziecka: 
 

1.  u. konsumpcyjna  

 

2.  u. produkcyjna  

 

3.  u. zabezpieczająca  

 
 
 

2 typy kosztów związanych z posiadaniem dziecka: 
 

1.  bezpośrednie  

 
 
 

2.  pośrednie  

 
 
 
Trzy zmiany w rozwoju gospodarczym wpływające na użytecznośd i koszty 
posiadania dodatkowego dziecka (efekty): 

1)  efekt dochodowy, 
2)  efekt przeżycia, 
3)  efekt struktury zawodowej. 

 
 
Niski dochód (przy wysokiej umieralności) 



 

  
 



 

   
 



 

stymulacja wysokiej płodności. 

 
 
 
Wysoki dochód (przy niskiej umieralności) oraz postęp społeczny 



 

   
 



 

  
  



 

  
 



 

niska płodnośd. 

 
Wzrost dochodu powoduje ograniczenie liczby dzieci … 
 
 
 

Teoria, twórca, okres powstania. Główne tezy, założenia, prawo 

Cechy charakterystyczne 

Socjoekonomiczna teoria płodności, R.A. Easterlin (1976) 

 
Teoria Easterlina: 
Płodnośd jest zdeterminowana przez dochód, koszty utrzymania dziecka oraz 
normy społeczne. 
 
Normy społeczne wyrażają czynniki emocjonalne kształtujące użytecznośd 
konsumpcyjną dziecka. 
 
Dochód nie jest wystarczający do wyjaśnienia decyzji prokreacyjnych (w 
danym momencie). Motywacja w tym względzie uzależniona jest od wiedzy 
na temat metod i środków kontroli urodzeo oraz emocjonalny stosunek do 
nich. 
 
 
 
 
 
 
 
 

Hipoteza Easterlina: 
 
Cyklicznośd w procesie rodności jest oparta na mechanizmie 
socjoekonomicznym, którego działanie prowadzi do kształtowania się 
określonych postaw i zachowao prokreacyjnych. 
  
Cykliczne zmiany płodności wyrażają się tym, że liczna kohorta rodzicielska 
(dostrzegając społeczne i ekonomiczne niedogodności w dużej liczebności 
rówieśników) decyduje się na małą liczbę dzieci. Z kolei ta mało liczna 
generacja (dostrzegając społeczne i ekonomiczne niedogodności w małej 
liczebności rówieśników) decyduje się na liczne potomstwo. 
 



 

falowanie procesów demograficznych na wzór cykliczności 
aktywności ekonomicznej (cykl Kuznetsa) 



 

mało liczne kohorty rodzicielskie rodzą dużo dzieci 



 

liczne kohorty rodzicielskie rodzą mało dzieci 



 

zmiany cykliczne co lat… 

 

Co zapamiętad? 

•  Prawo Malthusa 
•  Cechy charakterystyczne w teorii 4-fazowego przejścia 

demograficznego 

•  Typy użyteczności i kosztów posiadania dziecka w ekonomicznej 

teorii płodności Leibensteina  

•  Cechy charakterystyczne socjoekonomicznej teorii płodności 

Easterlina  

•  Hipoteza Easterlina  

Gdzie zgłębid wiedzę? 

1.  Holzer – rozdz. 1.2, 1.3 (strony 16 – 40), 
2.  Kędelski, Paradysz – rozdz. 1.4 (strony 20 – 27).  
3.  Cieślak – rozdz. 1.2 (strony 22 – 55).