Piotr Surin

 

Profilowanie psychologiczne nieznanych sprawców przestępstw

 

W  ostatnich  latach  obserwujemy  wzrost  przestępczości  związanej  ze 

stosowaniem przemocy. Co więcej, przestępcy stają się coraz doskonalsi, a co za 

tym  idzie  ich  ściganie  staje  się  coraz  bardziej  utrudnione.  Dlatego  oprócz 

tradycyjnych  metod  organów  ścigania,  coraz  częściej  szuka  się  pomocy  u 

biegłych  z  zakresy  psychologii  i  psychiatrii.  Ich  udział  w  śledztwie,  zwłaszcza 

przy ściganiu seryjnych zabójców, bywa nieoceniona, bowiem pozwala często 

na znacznie szybsze jego zakończenie, a w konsekwencji zmniejsza liczbę ofiar.

 

To  zaangaŜowanie  naukowców  doprowadziło  do  wyodrębnienia  się 

nowego  działu  psychologii  sądowej,  jakim  jest  psychologia  śledcza.  Termin  ten 

został  po  raz  pierwszy  uŜyty  pod  koniec  lat  8O-tych  przez  Davida  Cantera, 

profesora  psychologii  Uniwersytetu  w  Liverpool,  a  obejmuje  trzy  podstawowe 

działy:

 

1.

 

Psychologiczne zasady prowadzenia śledztwa 

2.

 

Wiedza o zachowaniach przestępczych 

3.

 

Metodologia zbierania i analizy danych odnoszących się do konkretnego 

przestępstwa

1

 

W  obrębie  trzeciego  działu  znajduje  się  tzw.  profilowanie  psychologiczne. 

MoŜemy  przyjąć  następująca  definicję  tego  pojęcia:  jest  to  dochodzenie  do 

krótkiej,  dynamicznej  charakterystyki  zwięźle  ujmującej  najwaŜniejsze  cechy 

nieznanego sprawcy i przejawy jego zachowań.

2

 

' Red. J. K. Gierowski i T. Jaśkiewicz-Obydzińska: Zabójcy i ich ofiary, Kraków 2002, s. 12-13

 

2

 Ibidem, s. 14zaRessler R. K., Burges A. W., Burges A. G . ,  Douglas J. E.: Crime Classification

 

Manuał, London 1993

 

Warto  w  tym  miejscu  zaznaczyć,  Ŝe  istnieje  róŜnica  między  dwoma  pojęciami, 

które  w  języku  potocznym  znaczą  prawie  to  samo  -  profilowanie  i  typowanie. 

Profilowanie  jednak  to  proces  identyfikacji  lub  jej  próba  oraz  opis  wartości 

określonych  wymiarów  czy  cech  osobowościowych,  psychopatologicznych  itp. 

sprawcy, co prowadzi do powstania profilu przestępcy. Natomiast typowanie to 

proces  dopasowywania  tego  profilu  do  danej  populacji,  wytypowanie  osób  do 

niego pasujących.

3

 

Tak  więc  na  podstawie  profilu  ogranicza  się  krąg  podejrzanych,  a  w 

konsekwencji  stwarza  się  większe  prawdopodobieństwo  wykrycia  sprawcy. 

Warto  zauwaŜyć,  Ŝe  cechy  wyróŜniające  daną  osobę  mogą  mieć  dwojaki 

charakter.  Po  pierwsze  mogą  to  być  cechy  rzadko  występujące  w  danej 

populacji,  po  drugie  moŜe  to  być  pewien  niepowtarzalny  lub  bardzo  rzadki 

układ cech, które same w sobie są „normalne", natomiast nie występują w danej 

kombinacji z innymi.

 

Najstarsza  istniejąca  na  piśmie  opinia  typologiczna  dotyczyła  słynnego 

„Kuby  rozpruwacza".  Została  sporządzona  w  1888  roku  prze  dr  Thomasa 

Bonda, jednak z uwagi na to iŜ zabójcy nigdy nie złapano nie moŜna było ocenić 

trafności  tego  profilu.  W  czasie  II  wojny  światowej  podejmowano  próby 

stworzenia  psychologicznej  sylwetki  Adolfa  Hitlera,  a  potem  wykorzystywano 

tą  metodę  jako  pomoc  w  ściganiu  zbrodniarzy  hitlerowskich.

4 

Początków 

nowoczesnego  profilowania  naleŜy  jednak  szukać  w  USA  lat  50-tych  i  60-

tych.  Wtedy  to  właśnie  miały  miejsce  słynne  sprawy  „Dusiciela  z  Bostonu"  i 

„Szalonego  Bombowca",  w  których  uczestniczył  nowojorski  psychiatra 

James A. Brussel. W sprawie „Szalonego Bombowca" Brussel został poproszony 

o  sporządzenie  portretu  psychologicznego  człowieka,  który  przez  16  lat  (z 

przerwami) podkładał bomby w Nowym Jorku. Opinia Brussela była

 

3 

Ibidem, s. 14 

4 

Red. J. K. Gierowski i T. Jaśkiewicz-Obydzińska, op. cit. s. 16 

krótka  i  zadziwiająco  szczegółowa,  według  niego  policja  powinna  szukać 

męŜczyzny  około  50-letniego,z  ostrą  formą  paranoi,  dobrze  zbudowanego  i 

gładko  ogolonego.  Miał  być  bardzo  drobiazgowy,  nieŜonaty,  prawdopodobnie 

mieszkający  ze  starszą  krewną.  Co  więcej  Brussel  stwierdził,  iŜ  zamachowiec 

jest  imigrantem,  prawdopodobnie  Polakiem.  Najbardziej  zadziwiające  było 

ostatnie  zdanie  opinii:  „Kiedy  go  złapiecie,  będzie  ubrany  w  dwurzędową 

marynarkę.  Zapiętą.".

5

  Profil  ten  w  połączeniu  z  analizą  listów  wysyłanych 

przez  przestępcę  do  gazet,  w  których  pojawiały  się  odniesienia  do  firmy  Con-

End,  doprowadziły  do  aresztowania  George'a  Metesky'ego.  Profil  Brussela 

zgadzał się w najdrobniejszych szczegółach (poza tym, Ŝe mieszkał on z dwiema 

starszymi  siostrami,  a  nie  z  jedną).  Nawet  dość  dziwna  uwaga  o  marynarce 

okazała  się  prawdą  -  kiedy  policjanci  w  środku  nocy  zapukali  do  drzwi 

Metesky'ego,  ten  otworzył  im  ubrany  w  szlafrok.  Kiedy  pojawił  się  ubrany  i 

gotowy  do  zawiezienia  na  posterunek,  miał  na  sobie  niebieską,  dwurzędową 

marynarkę - zapiętą.

6

 

W  1978  roku  Wydział  Badań  nad  Zachowaniem  Akademii  FBI  w 

Quantico  wprowadził  Program  Profilowania  Psychologicznego,  który  okazał  się 

skutecznym  narzędziem  w  walce  ze  sprawcami  zabójstw  na  tle  seksualnym. 

Prowadzono  teŜ  badania  mające  na  celu  stworzenie  bazy  danych  przydatnej  do 

profilowania. WaŜnym elementem tych badań były przeprowadzane z seryjnymi 

zabójcami przebywającymi w więzieniach.

 

W  latach  8O-tych  przeprowadzono  równieŜ  badania  nad  celowością  i 

uŜytecznością  profilowania.  Wykazały  one,  iŜ  wśród  spraw,  w  których  był 

wykorzystywany  profil  psychologiczny,  tylko  w  15%  przypadków  okazał  się 

zupełnie nieprzydatny. Pozostałe 85% to sytuacje, w których pozwolił on na

 

5 

B. Innes: Niezbity dowód, Warszawa 2001, s. 240-241

 

6 

Ibidem

 

identyfikację sprawców, lokalizacje podejrzanych lub nadał właściwy kierunek

 

ś

ledztwu.

 

WaŜną role pełnią teŜ kwestionariusze zawierające dane dotyczące sprawcy,

 

ofiary i czynu. Informacje z takich „ankiet" wprowadzone do baz danych słuŜą

 

potem jako wzorce, które mogą zostać wykorzystane w konkretnej sprawie.

 

Bazy danych pełnią trzy podstawowe funkcje:

 

1.

 

Funkcja eksploracyjna polega na szukaniu stałych cech osobowości, 

zaburzeń   psychopatologicznych,    wzorców    zachowań   zabójców    w 

zestawieniu z ich modus operandi. 

2.

 

Funkcja   identyfikacyjna   związana  jest   z   wykrywczymi   zadaniami 

profilowania. Polega na szukaniu podobnych lub identycznych elementów 

w zarchiwizowanych przypadkach i tych z nieznanym sprawcą. 

3.

 

Funkcja weryfikacyjna polega na testowaniu na ile stworzony profil jest 

zgodny z informacjami znajdującymi się juŜ w bazie danych.

8

 

Najbardziej rozpowszechnionym schematem profilowania jest wprowadzony 

przez FBI czteroetapowy proces:

 

1.

 

Gromadzenie danych o zdarzeniu ze wszystkich dostępnych źródeł 

2.

 

Klasyfikacja przestępstwa na podstawie wszystkich danych zebranych w 

sprawie 

3.

 

Rekonstrukcja przestępstwa obejmuje odtworzenie przebiegu zdarzeń, z 

uwzględnieniem motywacji sprawcy, jego modus operandi, zachowanie 

ofiar itd. Na tym etapie moŜliwe jest teŜ tworzenie wstępnych hipotez 

dotyczących przebiegu czynu 

4.

 

Tworzenie profilu zmierza do postawienia konkretnych hipotez odnośnie 

poszukiwanego sprawcy.  Profil zawiera informacje dotyczące wieku 

7

 Red. J. K. Gierowski i T. Jaśkiewicz-Obydzińska, op. c i t .  s. 19

 

8

 Ibidem, s. 20

 

przestępcy,  rasy,  poziomu  wykształcenia,  zawodu,  stanu  cywilnego, 

zainteresowań, charakterystyki osobowości, a takŜe np. opisu posiadanego 

przez niego samochodu.

 

Natomiast  warto  wspomnieć,  Ŝe  klasyczny  model  profilowania  stworzony  przez 

Resslera dzieli się na siedem etapów:

 

1.

 

Ocena samego aktu przestępczego 

2.

 

Ocena i analiza szczegółów miejsca zdarzenia 

3.

 

Opis i wieloaspektowa analiza ofiary 

4.

 

Ogólna ocena raportów policyjnych 

5.

 

Ocena protokołu sekcji zwłok 

6.

 

Opracowanie  profilu  z  najwaŜniejszymi  cechami  charakteryzującymi 

sprawcę 

7.

 

Sugestie dla prowadzących śledztwo sformułowane w oparciu o powstały 

profil

9

 

Obecnie  państwami,  które  najszerzej  korzystają  z  profilowania,  jako  metody 

prowadzenia śledztwa, są Stany Zjednoczone i Wielka Brytania. Akademia FBI 

w  Quantico  oraz  Zakład  Psychologii  Śledczej  na  Uniwersytecie  w  Liverpoolu 

kierowany  przez  prof.  D.  Cantera  prowadzą  badania  i  szkolą  specjalistów  w 

zakresie profilowania.

 

Upraszczając  dość  znacznie  zagadnienie  profilowania,  moŜna  powiedzieć,  Ŝe 

sprowadza się ono do odpowiedzi na pytanie: KTO zrobił TO w TAKI sposób? 

Specjalista,  na  podstawie  danych  z  miejsca  przestępstwa  oraz  wszelkich  innych 

ź

ródeł, moŜe dać wskazówki o osobowości sprawcy. Profilowanie jest przydatne 

we  wszystkich  przypadkach,  w  których  gdy  sprawca  ujawnia  zachowanie 

psychopatologiczne, takie jak np. tortury wobec ofiary gwałtu, kaleczenie ciała,

 

'Red. J. K. Gierowski i T. Jaśkiewicz-Obydzińska, op. c i t .  s. 22-23

 

obcinanie  kończyn,  zbrodnie  rytualne,  nie  umotywowane  podpalenia.  W  takich 

działaniach  bardzo  wyraźnie  widoczne  są  indywidualne  cechy  sprawcy,  a  często 

jego  motyw  czy  stosunek  do  ofiar.  Jeśli  np.  ofiara  ma  wiele  ran  kłutych  w 

jednym  miejscu  (zwłaszcza  w  okolicach  twarzy)  to  z  prawie  100%  pewnością 

moŜna  stwierdzić,  Ŝe  morderca  znał  ofiarę,  a  zbrodnia  była  popełniona  z 

pobudek  osobistych.  Sugeruje  to  znęcanie  się  nad  ciałem  ofiary.  Zwłoki 

przykryte  kocem  lub  prześcieradłem  wskazują  równieŜ  na  to,  iŜ  sprawca  znał 

ofiarę  oraz  na  pewien  rodzaj  wyrzutów  sumienia,  natomiast  zwłoki  porzucone 

na poboczu drogi wskazują na pogardę sprawcy w stosunku do ofiary.

10

 

10

 J. Douglas, M. Olshaker: Motywy zbrodni, Warszawa 2002, s. 31