plik

Piotr Worona
Uniwersytet w Białymstoku

WPROWADZANIE DO OBROTU

ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH

W ŚWIETLE WYNIKÓW BADAŃ EMPIRYCZNYCH

Narkomania staje się obecnie coraz bardziej widocznym zjawiskiem

w  społeczeństwie.  Po  środki  odurzające  sięgają  przedstawiciele  różnych
grup  społecznych  bez  względu  na  wiek.  Coraz  więcej  młodych  ludzi
zainteresowanych  jest  konsumpcją  środków  wprowadzających  umysł
w  odmienny  stan  świadomości.  Wywołuje  to  sytuację,  w  której  takie
substancje stają się towarem deficytowym i bardzo poszukiwanym.

Powyższy fakt bez skrupułów wykorzystuje narkotykowe podziemie,

zajmujące się produkcją, przemytem i dystrybucją takich substancji. Pomimo
wielkiego  ryzyka  i  kosztów,  jest  to  zajęcie  bardzo  opłacalne,  pozwalające
w  krótkim  czasie  osiągnąć  wysokie  zyski  ze  stosunkowo  niewielkich
inwestycji  finansowych.  Na  taką  sytuację  wpływ  ma  również  fakt,  że  środki
odurzające  mają  tendencję,  w  zależności  od  rodzaju  środka,  do
wywoływania  psycho-fizycznego  uzależnienia,  zmuszającego  konsumenta
do zażywania ich z większą lub mniejszą częstotliwością.

Fakt wywoływania przez środki odurzające potrzeby ich przyjmowania

sprawia, że konsumenci poszukują osób mających do nich dostęp. Wyznacza to
pewną szczególną pozycję dilera w hierarchii narkotykowego podziemia. Stoi on
co prawda na samym dole hierarchicznej drabiny, jednak stanowi ostatnie ogniwo
między producentem a konsumentem. Od tego, czy wykona swoje zadanie,
polegające na sprzedaży środka, zależy zysk wytwórcy, który w miejsce zbytego
towaru

będzie musiał wyprodukować nowy.

Przedmiotowa sytuacja stanowiła dostateczny asumpt do prze-

prowadzenia badań empirycznych w grupie osób zajmujących się detaliczną
dystrybucją środków odurzających. Zamierzeniem autora było zdobycie
informacji na temat kul

isów pracy narkotykowych dilerów, zbadanie rynku

narkotykowego, popularności i dostępności poszczególnych substancji, cen
środków odurzających, a także opłacalności omawianego procederu.

W analizowanej grupie hipotezy szczegółowe przedstawiono w na-

stępujący sposób:

Dystrybucja środków odurzających przebiega w zaplanowany, dobrze
zorganizowany i ostrożny sposób.

Legalizacja posiadania niewielkich ilości środków odurzających
ułatwiłaby pracę dilerom, a także zwiększyłaby ilość wprowadzonych
do obrotu środków odurzających.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Przestępczość narkotykowa w woj. podlaskim jest bezpośrednio
powiązana z przestępczością zorganizowaną.

W woj. podlaskim nie istnieje podział stref wpływów i terytoriów
pomiędzy osobami zajmującymi się dystrybucją środków odurza-
jących.

owelizacja ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii dokonana w 2000

r., polegająca na zniesieniu depenalizacji drobnego posiadania, nie
ograniczyła dostępności środków odurzających.

Zaprezentowane poniżej wyniki badań empirycznych uzyskane zostały

w ramach pr

acy nad rozprawą doktorską pt. „Kryminologiczne i krymi-

nalistyczne aspekty narkomanii i wprowadzania do obrotu środków
odurzających”, opracowaną w Katedrze Prawa Karnego i Kryminologii
Uniwersytetu w Białymstoku i stanowią jej integralną część.

Badania p

rzeprowadzono za pomocą ankiet wypełnianych anonimowo

przez  badaną  grupę.  Ankieta  zawierała  pytania  zamknięte,  półotwarte
i  otwarte,  w  których  respondenci  dokonywali  wyboru  spośród  opcji
zamieszczonych  w  ankiecie  z  możliwością  dopisania  własnych  zmiennych,
a  także  wyrażenia  własnego  stanowiska  w  danej  kwestii.  Ankieta  była
podzielona  na  bloki  tematyczne,  z  których  ponad  połowa  dotyczyła
zagadnień ściśle związanych z rozprowadzaniem środków odurzających.

1. Charakterystyka badanej grupy

Przebad

ano grupę 28 osób zajmujących się dystrybucją środków

odurzających. Wśród badanej populacji nie było kobiet. Przedział wiekowy
badanej grupy przedstawia zamieszczona poniżej tabela nr 1.

Tabela nr 1
Przedziały wiekowe badanej grupy dilerów

Osoby badane

zedziały wiekowe

6-17

8-21

2-25

6-60

Razem

100

Źródło: badania własne.

Niewiele ponad połowa badanej populacji dilerów mieściła się w

przedziale wiekowym od 18 do 21 lat. Co piąty badany był w wieku od 16 do
17 lat. Niespełna jedna piąta badanej grupy mieściła się w przedziale
wiekowym od 22 do 25 lat. W wieku od 26 do 30 lat

było zaledwie 7%

respondentów.  Badana  grupa  była  zróżnicowana  pod  względem
wykształcenia.  Zdecydowaną  większość  stanowiły  osoby  ze  średnim
wykształceniem. Poziom wykształcenia respondentów -  tabela nr 2.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Tabela nr 2
Wykształcenie badanej grupy dilerów

Osoby

badane

Wykształcenie

Podstawowe

Zawodowe

Średnie Wyższe

Razem

100

Źródło: badania własne.

Niewiele ponad 2/3 b

adanej populacji dilerów zadeklarowało średnie

wykształcenie.  Co  dziesiąty  badany  miał  wykształcenie  wyższe.  Wykształ-
cenie  podstawowe  zadeklarowało  14%  badanych,  natomiast  zawodowe  -
7% respondentów.

Badana próba charakteryzowała się również zróżnicowaniem pod

względem wykonywanych obowiązków. Osoby badane możemy podzielić na
3 podstawowe grupy: osoby pobierające naukę, osoby bezrobotne i pra-
cujące. Rozkład wykonywanych obowiązków prezentuje zamieszczona
poniżej tabela nr 3.

Tabela nr 3
Zatrudnienie b

adanej grupy dilerów

Osoby

badane

Zatrudnienie

Uczeń Student Pracujący

Bezrobotny

Razem

100

Źródło: badania własne.
(W przypadku pobierania nauki respondenci nie zaznaczali informacji o zatrudnieniu).

Niespełna połowa badanej populacji dilerów studiowała, a co czwarty był

osobą pracującą. Niespełna 1/5 badanych pobierała naukę. Osoby
nieuczące się i niepracujące stanowiły 14% badanej grupy.

Badaniami objęto osoby mieszkające w różnych regionach województwa

podlaskiego. Pod

ział ze względu na miejsce zamieszkania prezentuje

zamieszczona poniżej tabela nr 4.

Tabela nr 4
Miejsce zamieszkania badanej grupy dilerów

Osoby badane

Miejsce zamieszkania

Miasto

Wieś

Razem

100

Źródło: badania własne.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Wszyscy ba

dani dilerzy środków odurzających zamieszkiwali w mias-

tach. Wśród badanych nie było osób stale zamieszkujących na wsi.

Analizując zjawisko zażywania środków odurzających wśród osób, które

zajmują się ich rozprowadzaniem, respondentów zapytano: czy kiedykolwiek
zażywałeś środki odurzające?

2. Konsumpcja środków odurzających

Wśród badanej populacji dilerów każdy zażywał środki odurzające. Jest

to  pewnego  rodzaju  naturalna  kolej  rzeczy.  Każdy,  kto  zajmuje  się
rozprowadzaniem środków odurzających, był kiedyś zwykłym konsumentem,
poza  tym  osoby  zajmujące  się  dystrybucją  środków  odurzających  muszą
orientować się, jakim towarem dysponują, aby udzielić stosownej informacji
klientowi,  a  także  dokonać  właściwego  wyboru  podczas  zakupu  większych
ilości środka.

Mając na uwadze szereg negatywnych skutków, jakie niesie ze sobą

przedwczesne zażywanie środków odurzających, badanej grupie dilerów
zadano pytanie: W jakim wieku zażyłeś po raz pierwszy środek odurzający?
Rozkład odpowiedzi prezentuje zamieszczona poniżej tabela nr 5.

Tabela nr 5
Pierwszy kontakt ze środkami odurzającymi badanej grupy dilerów

Osoby

badane

Wiek

15-17 18-20 21-23 24-26 27-30

Razem

100

Źródło: badania własne.

Połowa badanej populacji dilerów pierwszy kontakt ze środkami

odurzającymi miała w wieku od 15 do 17 lat. Niespełna połowa spróbowała
pierwszy raz środka odurzającego w wieku od 18 do 20 lat. Zaledwie 7%
badanych zażywanie narkotyków rozpoczęło w wieku lat 14.

Należy podkreślić fakt, że wszyscy dilerzy zażyli środek odurzający po

raz  pierwszy  przed  ukończeniem  20.  roku  życia.  Pierwszy  kontakt  z  nar-
kotykami  przebiegał  odmiennie  niż  w  przypadku  zwykłych  konsumentów.
Badana  grupa  zetknęła  się  z  narkotykami  o  wiele  wcześniej,  w  dodatku
najczęściej do kontaktów dochodziło w przedziale wiekowym od 15 do 17 lat,
co gorsza, wśród badanej grupy dilerów każdy, kto kiedykolwiek spróbował
środków  odurzających,  zażywał  je  nadal,  w  przeciwieństwie  do  grupy
zwykłych konsumentów, w której znalazły się osoby, które powiedziały „nie”
narkotykom.

Mając na uwadze okres, w jakim znajduje się polska narkomania,

a także różnorodność i powszechną dostępność środków odurzających
występujących na naszym rynku, respondentów zapytano o rodzaj zażytego

Problemy Narkomanii nr 2/2008

po raz pierws

zy środka odurzającego. Rozkład odpowiedzi prezentuje

zamieszczona poniżej tabela nr 5a.

Tabela nr 5a
Rodzaj zażytego po raz pierwszy środka odurzającego wśród badanej grupy
dilerów

Osoby

badane

Rodzaj środka

Marihuana

Amfetamina

Extasy

LSD

Razem

Źródło: badania własne.

Inicjacja przebiegała w zbliżony sposób co w grupie konsumentów, z tą

jednak  różnicą,  że  żaden  z  respondentów  nie  rozpoczął  odurzania  się  od
haszyszu.  Marihuana  była  pierwszym  środkiem  odurzającym  dla  ponad
połowy badanych. Co czwarty respondent kontakt ze środkami odurzającymi
rozpoczął  od  amfetaminy.  Od  LSD  i  suszonych  muchomorów  rozpoczęło
odurzanie  się  7%  badanych,  natomiast  extasy  było  pierwszym  środkiem
odurzającym dla 4% badanych.

Respondentów zapytano: czy obecnie zażywają środki odurzające?

Wszyscy badani dilerzy przy

znali, że kontynuują zażywanie środków odu-

rzających.

Analizując popularność stosowania poszczególnych środków odurza-

jących, respondentom zadano pytanie: jakie środki odurzające zażywasz?
Rozkład odpowiedzi prezentuje zamieszczona poniżej tabela nr 6.

Tabela nr 6
Rodzaj zażywanych środków odurzających wśród badanej grupy dilerów

Osoby

badane

Rodzaj środka

Marihuana Haszysz Amfetamina

LSD

Extasy

Opiaty

Heroina

Kokaina

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Wśród badanej populacji dilerów najpopularniejszym środkiem

odurzającym  była  marihuana.  Zażywało  ją  aż  93%  respondentów.  Do
palenia  haszyszu  przyznało  się  niespełna  2/3  badanej  grupy.  Dużą
popularnością  cieszyła  się  amfetamina,  którą  zażywało  3/4  badanej  grupy.
Po  extasy  sięgał  co  trzeci  respondent,  a  do  zażywania  LSD  i  palenia

Problemy Narkomanii nr 2/2008

uszonych muchomorów przyznało się 7% badanych. Po heroinę, kokainę

i leki psychotropowe sięgało 4% badanej populacji.

Mając na uwadze sprawdzenie wiarygodności udzielonych odpowiedzi,

dotyczących zażywania środków odurzających, respondentom zadano
pytan

ie: jakie doznania, stany emocjonalne zaobserwowałeś po zażyciu

środków odurzających?

Poszczególne środki odurzające charakteryzują się wywoływaniem

określonych doznań, stanów emocjonalnych. Dzięki analizie jednostkowych
odpowiedzi dotyczących efektów działania środków odurzających i po-
równaniu ich z rodzajem zażywanych przez respondenta środków, zaistniała
możliwość kontroli wiarygodności poszczególnych ankiet. Rozkład odpo-
wiedzi prezentuje zamieszczona poniżej tabela nr 7.

Tabela nr 7
Doznania występujące po zażyciu środków odurzających wśród badanej
grupy dilerów

Stany emocjonalne

Osoby badane

Radość

Euforia

Wesołkowatość

Odprężenie

Rozdrażnienie

Pobudzenie

Agresja

Apatia

Depresja

Stany lękowe

Halucynacje

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Zdecydowana większość badanych (86%) odczuwała odprężenie po

zażyciu  środka  odurzającego.  Pobudzenie  było  doznaniem  odczuwanym
przez  82%  badanych.  Niespełna  2/3  respondentów  odczuwało  radość  po
zażyciu  środka  odurzającego,  a  niewiele  ponad  1/3  -  euforię.  Wesoł-
kowatość  odnotowała  niespełna  połowa  badanych.  Rozdrażnienie  i  agresja
wystąpiły  u  co  czwartego  badanego,  a  stany  lękowe  i  halucynacje  u  co
piątego.  W  wyniku  zażywania  środków  odurzających  depresję  odczuwało
7% badanych, a u 4% wystąpiła apatia.

Zebrany materiał badawczy pozwolił stwierdzić, podobnie jak w grupie

zwykłych  konsumentów,  olbrzymią  popularność  środków  odurzających
zaliczanych  do  grupy  narkotyków  miękkich.  Niepokojące  jest  wysokie
zainteresowanie  amfetaminą  w  kręgach  osób  związanych  z  rozpro-
wadzaniem tego środka. Jest to bardzo niebezpieczny narkotyk wywołujący
s

ilne psychiczne uzależnienie, niejednokrotnie wpływający negatywnie na

Problemy Narkomanii nr 2/2008

racjonalność  działania,  co  bardzo  często  doprowadza  do  podejmowania
błędnych  bądź  nieostrożnych  decyzji,  a  więc  stwarzania  niepotrzebnego
ryzyka, którego i tak nie brakuje w pracy dilera.

Niepokoi również bardzo młody wiek, w jakim populacja dilerów zetknęła

się po raz pierwszy z narkotykami. Dokładnie połowa badanych znajdowała
się wtedy  w  wieku od 15 do 17 lat,  znalazły się również osoby  w  wieku 14
lat.  Tak  niski  próg  wiekowy  pierwszego  kontaktu  z  narkotykami  świadczy
o szerokim rozpowszechnieniu ich zażywania w środowiskach, z jakich  wy-
wodzą się badani dilerzy.

Badając wpływ i konsekwencje zażywania środków odurzających na

funkcjonowanie  poszczególnych  jednostek,  analizując  model  odurzania  się
badanej  populacji,  respondentom  przedstawiono  blok  pytań  dotyczących
omawianej  problematyki,  który  otwierało  pytanie:  czy  potrafisz  ziden-
tyfikować narkotyki na podstawie ich cech charakterystycznych?

Wszyscy badani dilerzy odpowiedzie

li twierdząco na postawione pytanie.

Każdy  z  nich  potrafił  odróżnić  i  zidentyfikować  poszczególne  środki
odurzające  na  podstawie  cech  charakterystycznych,  takich  jak  wygląd
zewnętrzny,  konsystencja,  zapach,  smak,  barwa  substancji.  Jest  to  jeden
z  pods

tawowych elementów ich pracy, bez którego nie mogliby przede

wszystkim nabywać środków odurzających w większych ilościach.

Przeprowadzając dalszą analizę zjawiska, respondentów zapytano

o częstotliwość zażywania środków odurzających. Rozkład odpowiedzi
prezentuje zamieszczona poniżej tabela nr 8.

Tabela nr 8
Częstotliwość zażywania środków odurzających przez badaną grupę dilerów

Osoby

badane

Częstotliwość

Codziennie

Raz na

kilka dni

Raz w

tygodniu

Raz w

miesiącu

Okazjonalnie

Razem

100

Źródło: badania własne.

Wśród badanej populacji dilerów dominował racjonalny sposób

odurzania się. Aż 3/4 badanych przyjmowało środki odurzające raz na kilka
dni. Taki sposób odurzania się sprawia, że badani nie tracą całkowicie
ko

ntaktu z rzeczywistością i są w stanie efektywnie działać, a także w miarę

normalnie funkcjonować w społeczeństwie. Co prawda, w badanej grupie
znajdowały się osoby, które odurzały się codziennie, jednak należał do nich
co piąty badany. Do zażywania środków odurzających raz w tygodniu
przyznało się 7 % respondentów.

Żaden z badanych nie przyznał się do zażywania środków odurzających

z częstotliwością raz w miesiącu. Zebrany materiał badawczy pozwala
stwierdzić, że badana populacja dilerów z całą pewnością nie zalicza się do
grupy konsumentów okazjonalnych.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Stałe, powtarzalne, wielokrotne używanie środków odurzających niesie

ze sobą ryzyko wywołania uzależnienia, a także wszelkich negatywnych
konsekwencji z tym związanych, dlatego też mając na uwadze badaną
p

roblematykę, respondentom zadano pytanie: czy czujesz potrzebę

zażywania środków odurzających? Rozkład odpowiedzi prezentuje zamie-
szczona poniżej tabela nr 9.

Tabela nr 9
Potrzeba zażywania środków odurzających wśród badanej grupy dilerów

Osoby badane

Potrzeba zażywania

Tak

Nie

Razem

100

Źródło: badania własne.

Ponad połowa badanych odczuwała potrzebę zażywania środków

odurzających, natomiast niespełna połowa nie odczuwała potrzeby odu-
rzania się.

Wyodrębnioną grupę osób odczuwającą potrzebę odurzania się popro-

szono o określenie rodzaju odczuwanej potrzeby. Rozkład odpowiedzi
prezentuje zamieszczona poniżej tabela nr 9a.

Tabela nr 9a
Rodzaje odczuwanych potrzeb zażywania środków odurzających wśród
badanej grupy dilerów

Osoby badane

Rodzaj potrzeby

Pragnienie

fizyczne

Pragnienie

psychiczne

Razem

100

Źródło: badania własne.

Wśród osób odczuwających potrzebę odurzania się dominowało

pragnienie psychiczne. Odczuwało je aż 92% badanych. U 8% badanych
(jednej

osoby) wystąpiła bardzo niebezpieczna fizyczna potrzeba przyj-

mowania środków odurzających, świadcząca o głębokim uzależnieniu.

Z zażywaniem środków odurzających związane jest występowanie

pewnych  negatywnych  skutków.  Niebezpiecznym  sygnałem  jest  pojawienie
się  dolegliwości  w  przypadku  niezażycia  środka.  Oznacza  to,  że  dana
substancja  stała  się  niezbędna  do  normalnego  funkcjonowania  i  zaczęła
wywierać  istotny  wpływ  na  procesy  psychofizyczne  organizmu,  a  jeśli
badany  nie  chce  narazić  się  na  szereg  nieprzyjemnych  doznań,  musi  ją

Problemy Narkomanii nr 2/2008

zażyć.

Analizując zjawisko, respondentom zadano pytanie: czy odczuwasz

dolegliwości, jeśli nie zażyjesz środka odurzającego? Rozkład odpowiedzi
prezentuje zamieszczona poniżej tabela nr 10.

Tabela nr 10
Odczuwanie dolegliwości występujących w przypadku niezażycia środka
odurzającego wśród badanej grupy dilerów

Osoby badane

Odczuwanie dolegliwości

Tak

Nie

Razem

100

Źródło: badania własne.

Wśród badanej grupy dilerów niewiele ponad 1/3 odczuwała dolegliwości

w przypadku niezażycia środka odurzającego. Nieprzyjemne doznania
związane z abstynencją nie wystąpiły u 2/3 badanej populacji.

Odczuwane dolegliwości możemy podzielić na dwie zasadnicze grupy:

dolegliwości o charakterze psychicznym i dolegliwości o charakterze
fizycznym.

Użytkownicy narkotyków miękkich (marihuany i haszyszu)

narażeni  są  właściwie  tylko  na  występowanie  pewnych  psychicznych
niedogodności, ponieważ substancje psychoaktywne zawarte w pochodnych
konopi  nie  wywołują  głodu  tkankowego,  natomiast  osoby  używające
narkotyków  twardych  narażone  są  na  szereg  nieprzyjemnych  doznań
fizycznych,  które  są  objawem  tzw.  zespołu  abstynencji,  pojawiającego  się
w  wyniku  nieprzyjęcia  środka  lub  -  w  przypadku  pewnych  środków  -
zmniejszenia ich dawki.

Zespół abstynencyjny jest objawem silnego fizycznego uzależnienia

będącego pewnym stanem patologicznym, wywołanym przez częste i powta-
rzalne przyjmowanie niektórych substancji (zwłaszcza pochodnych
makowca). Człowiek uzależniony nie jest już wolny od środka odurzającego,
gdyż staje się on niezbędny do prawidłowego przebiegu procesów
metabolicznych, a także utrzymania równowagi biologicznej. W parze z uza-
leżnieniem fizycznym idzie również silne uzależnienie psychiczne.

Badaną grupę poproszono o określenie rodzaju dolegliwości wystę-

pujących w przypadku niezażycia środka. Rozkład odpowiedzi prezentuje
zamieszczona poniżej tabela nr 10a.

Pisał o tym A. Stankowski, Narkomania – narkotyki – narkomani, Wydawnictwo UŚ, Katowice

1988, s. 23; por. Z. Thille, L. Zgirski, Toksykomania. Zagadnienia społeczne i kliniczne, PZWL,
Warszawa 1976, s. 17.

E. Korpetta, E. Smerdt-Sisicka, Narkotyki w Polsce. Mit i rzeczyw

istość, Warszawa 2000,

s. 17-26.

T. L. Chruściel, Zależności lekowe: Po tej stronie granicy. Zapis stanu świadomości o polskich

narkomanach i narkomanii w Polsce w pierwszej połowie 1981 r., Warszawa 1985, s. 36-37.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Tabela nr 10a
Rodzaje dolegliwości odczuwanych przez badaną grupę dilerów w przy-
padku niezażycia środka odurzającego
Rodzaje

dolegliwości

Osoby badane

Biegunka

Wymioty

Dreszcze

Stany lękowe

Halucynacje

Zmiana temp. ciała

Ból fizyczny

Niepokój

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Najczęściej odczuwaną dolegliwością związaną z abstynencją był

niepokój,  który  wystąpił  u  70%  badanych.  Połowa  respondentów  narzekała
na  spowolnienie  ruchów  i  reakcji  na  bodźce  zewnętrzne.  Co  dziesiąty
odczuwał  dreszcze,  ból  fizyczny,  zmiany  temperatury  ciała,  a  także
nadmierne pocenie się. Stany lękowe wystąpiły u 40% badanych. Co trzeci
badany  uskarżał się na puchnięcie ciała  występujące w przypadku przerwy
w zażywaniu amfetaminy.

Żaden z badanych nie odnotował halucynacji, biegunki, wymiotów

występujących w przypadku niezażycia środka.

Stopień niebezpieczeństwa, jakie niesie ze sobą zażywanie środków

odurzających, zależy nie tylko od rodzaju środka, ale również od sposobu
wprowadzania go do orga

nizmu. Każda z metod ma swoje dobre i złe strony.

Przyjmowanie  środków  odurzających  drogą  pokarmową  pozwala  osłabić
nieco ich działanie, gdyż ulegną one wielu procesom metabolicznym, zanim
zostaną  wchłonięte  do  krwiobiegu  i  przetransportowane  do  mózgu,  jednak
istnieje  tu  ryzyko  wielu  komplikacji  i  powikłań;  palenie  takich  substancji  jak
haszysz, marihuana, opium może wpłynąć na stan dróg oddechowych, gdyż
w  procesie  spalania  tworzą  się  substancje  smoliste,  tak  jak  w  przypadku
palenia tytoniu.

Najbardziej n

iebezpieczną metodą odurzania się jest wprowadzanie środka

do organizmu drogą iniekcji. Przejście z metody palenia środka (jak w przypadku
heroiny) lub wciągania przez nos (jak w przypadku amfetaminy) na metodę
dożylną świadczy o tym, że dana osoba ma problem ze swoim nałogiem.

Dożylne podawanie środka jest o wiele bardziej ekonomiczną metodą niż

pozostałe. Niewielką dawką można wywołać pożądany efekt, jednak w przypadku
niektórych środków (opiatów) bardzo szybko może dojść do konieczności
zwiększenia dawek w celu osiągnięcia upragnionego stanu katharsis.

Mając na uwadze niezwykłą wagę sposobu przyjmowania środków

odurzających dla przebiegu uzależnienia, respondentom zadano pytanie:

Problemy Narkomanii nr 2/2008

w jaki sposób zażywasz środki odurzające? Rozkład odpowiedzi prezentuje
zamieszczona poniżej tabela nr 11.

Tabela nr 11
Sposób zażywania środków odurzających przez badaną grupę dilerów

Osoby badane

Sposób zażywania

Palenie

Wciąganie przez

nos

Wdychanie

oparów

Dożylnie

100

Źródło: badania własne.

(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli

wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Najpopularniejszym sposobem zażywania środków odurzających było

palenie. W ten sposób odurzała się cała populacja dilerów. Wciąganie przez
nos było sposobem odurzania się dla 3/4 respondentów. Aż 7% badanych
przyjmowało narkotyki dożylnie, natomiast 39% zażywało je doustnie.

Żaden z respondentów nie przyjmował środków odurzających metodą

wziewną (wdychanie oparów).

Zażywanie jakichkolwiek substancji psychoaktywnych może prowadzić

do  istotnych  zaburzeń  zdolności  do  normalnego  funkcjonowania  w  spo-
łeczeństwie,  a  także  należytego  wypełniania  ról  społecznych.  Negatywny
wpływ  narkotyków  najszybciej  widoczny  jest  w  takich  sferach  życia
codziennego,

jak nauka czy praca. Może również przejawiać się podczas

wykonywania codziennych czynności, takich jak ostrożne przechodzenie
przez jezdnię czy też prowadzenie samochodu.

Mając powyższe na uwadze, respondentom zadano pytanie: czy

zażywane środki odurzające sprawiają ci kłopoty w codziennym funkcjo-
nowaniu? Rozkład odpowiedzi prezentuje tabela nr 12.

Tabela nr 12
Wpływ środków odurzających na codzienne funkcjonowanie badanej grupy
dilerów

Osoby badane

Wpływ oddziaływania środków odurzających

Tak

Nie

Razem

100

Źródło: badania własne.

Wśród badanej populacji dilerów aż 39% respondentów odczuwało

negatywny wpływ środków odurzających na codzienne funkcjonowanie.
Zażywanie środków odurzających nie sprawiało kłopotów w codziennych
obowiązkach dla 61% badanych.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Badaną grupę respondentów poproszono o określenie rodzaju dole-

gliwości, jakie wywołują u nich zażywane środki odurzające. Rozkład
odpowiedzi prezentuje zamieszczona poniżej tabela nr 12a.

Tabela nr 12a
Rodzaje dolegli

wości występujących wśród badanej grupy dilerów

Dolegliwości

Osoby badane

Bezsenność

Drażliwość

Nadpobudliwość

Agresja

Ospałość

Problemy z koncentracją

Luki w pamięci

Skłonności samobójcze

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Najczęściej odczuwaną dolegliwością była nadpobudliwość. Wystę-

powała  ona  u  niespełna  2/3  badanych.  Drażliwość  i  agresja  wystąpiły
u  niespełna  połowy  badanych  osób.  Prawie  co  trzeci  badany  cierpiał  na
bezsenność,  natomiast  co  piąty  miał  problemy  z  koncentracją.  Skłonności
samobójcze i ospałość wystąpiły u niespełna 1/10 badanych respondentów.
Żaden  z  badanych  dilerów  nie  narzekał  na  luki  w  pamięci  będące  efektem
zażywania środków odurzających.

Analizując zjawisko odurzania się wśród osób zajmujących się dystry-

bucją środków odurzających, respondentów poproszono o podanie miejsca,
w którym zażywają środki odurzające. Rozkład odpowiedzi przedstawia
zamieszczona poniżej tabela nr 13.

Tabela nr 13
Miejsce zażywania środków odurzających wśród badanej grupy dilerów

Miejsce zażywania

Osoby badane

Dom

Samochód

Szkoła/uczelnia

Ustronne miejsce

Mieszkanie znajomych

Pub

Dyskoteka

Źródło: badania własne.

(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani

mogli wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Najpopularniejszym miejscem zażywania środków odurzających był

dom,  gdzie  odurzało  się  3/4  badanej  populacji  dilerów.  Niespełna  2/3
badanych  zażywało  środki  odurzające  w  samochodzie.  Ustronne  miejsce
wybierała niespełna połowa badanych, natomiast co piąty odurzał się w mie-
szkaniu znajomych.

Łono natury było miejscem odurzania się dla 12% badanych, natomiast

szkoły bądź uczelnie wybrało 7% respondentów. Najbardziej nietypowym
miejscem zażywania środków odurzających był dach wieżowca, gdzie
odurzało się 4% badanych.

Żaden z badanych dilerów nie zażywał środków odurzających w pubie

bądź na dyskotece.

Wybór miejsc zażywania środków odurzających przebiegał w zbliżony

sposób,  co  w  grupie  zwykłych  konsumentów,  w  której  największą
popularnością  cieszyły  się:  dom,  samochód,  ustronne  miejsce.  Należy
podkreślić fakt, że żaden z badanych dilerów nie przyznał się do zażywania
środków  odurzających  w  pubie  bądź  dyskotece.  Takie  zachowania  są
niezwykle  ryzykowne  i  łatwo  mogą  zostać  ujawnione  przez  pracowników
lokalu.

W analizie zjawiska konsumpcji środków odurzających niezwykle istotne

jest poznanie przyczyn, dla których badani odurzają się. Dilerzy są
specyficzną grupą osób zażywających środki odurzające, a ich podejście do
narkotyków i mechanizmy sięgania po nie różnią się wobec postaw zwykłych
konsumentów. Analizując zjawisko, respondentom zadano pytanie: dlaczego
zażywasz środki odurzające? Rozkład odpowiedzi prezentuje zamieszczona
poniżej tabela nr 14.

Tabela nr 14
Przyczyny zażywania środków odurzających wśród badanej grupy dilerów

Powody zażywania

Osoby badane

ozładowanie napięcia

Sposób spędzania wolnego
czasu

Okazja

Ciekawość

Przymus

Moda

Kłopoty w życiu osobistym

Kłopoty w życiu zawodowym

Namowa innych osób

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Wśród badanej populacji dilerów zdecydowana większość (96%)

zażywała środki odurzające w celu rozładowania napięcia. Kłopoty w życiu

Problemy Narkomanii nr 2/2008

zawodowym, a także sprawdzenie mocy i jakości posiadanego towaru były
powodem  zażywania  środków  odurzających  dla  14%  respondentów,
natomiast  7%  badanych  sięgało  po  narkotyki  w  wyniku  problemów
osobistych.  Co  dziesiąty  badany  spędzał  wolny  czas,  odurzając  się,
natomiast dla 4% respo

ndentów powodem sięgania po środki odurzające był

przymus.

Badani dilerzy nie zażywali środków odurzających w wyniku

nadarzającej się okazji, mody, ciekawości czy też namowy innych osób.
Żaden z badanych nie zaznaczył ww. przyczyn zażywania środków
odurzaj

ących.

Analizując

wyniki

badań,

można

zauważyć,

że

natężenie

poszczególnych  przyczyn  sięgania  po  środki  odurzające  w  badanej  grupie
dilerów  różniło  się  zdecydowanie  od  grupy  zwykłych  konsumentów.
Podstawowym  powodem  sięgania  po  środki  odurzające  dla  osób
z

ajmujących się ich dystrybucją było przede wszystkim rozładowanie

napięcia  powstającego  w  wyniku  licznych  sytuacji  stresowych,  w  których
bardzo  często  znajdowali  się  badani  z  racji  swojej  profesji.  Przyczyna
„rozładowania napięcia” dotyczyła aż 96% badanych, podczas gdy pozostałe
przyczyny  nie  przekroczyły  progu  14%.  Nie  wystąpiły  również  motywy
zażywania  środków  odurzających  charakterystyczne  dla  grupy  zwykłych
konsumentów,  takie  jak  okazja  czy  ciekawość.  Jest  to  pewnym  logicznym
następstwem  działalności  dilera,  który  codziennie  obcując  ze  środkami
odurzającymi,  nie  wykazuje  zachowań  charakterystycznych  dla  zwykłych
konsumentów, takich jak np. ciekawość.

Między badanymi grupami istnieje szereg podobieństw. Zebrany materiał

pozwolił  stwierdzić,  iż  w  badanej  populacji  zanika  model  uzależnionego
fizycznie od środków odurzających konsumenta,  a także nastąpiło  odejście
od  dożylnego  sposobu  odurzania  się  na  rzecz  bezpieczniejszych  metod.
Niepokoi  co  prawda  wysoki,  bo  aż  43%  wskaźnik  odczuwania  potrzeby
odurzania  s

ię, jednak zdecydowana większość badanych odczuwa jedynie

psychiczną  potrzebę.  Fizyczną  potrzebę  odurzania  się  odnotowano  tylko
u  jednej  osoby. W  badanej  grupie  dominował  racjonalny  sposób  odurzania
się  „raz  na  kilka  dni”,  zaś  najpopularniejsze  były  środki,  do  zażywania
których  nie  jest  niezbędna  iniekcja.  Stosowanie  tej  niebezpiecznej  metody
stwierdzono  jedynie  u  dwóch  respondentów.  Używanie  takich  środków,  jak
kokaina czy heroina dotyczyło jednostkowych przypadków.

Niezwykle istotny wpływ na kształt opisywanej sytuacji miał również fakt,

iż  pierwszy  kontakt  ze  środkami  odurzającymi  rozpoczął  się  od  substancji,
które  nie  powodowały  szybkiego,  silnego  fizycznego  uzależnienia.  Żaden
z  badanych,  tak  jak  w  grupie  zwykłych  konsumentów,  nie  rozpoczął
o

durzania się od opiatów. Co prawda, ponad 1/3 badanych swój kontakt z

narkotykami rozpoczęła od bardzo niebezpiecznych środków, takich jak LSD
czy extasy, jednak fizyczne uzależnienie wystąpiło w jednostkowych
przypadkach.

Każdy diler, zanim rozpoczął swój przestępczy proceder, był zwyczajnym

konsumentem, który w większym lub mniejszym stopniu zdawał sobie sprawę

Problemy Narkomanii nr 2/2008

z niebezpieczeństwa i konsekwencji, jakie niesie ze sobą zażywanie poszcze-
gólnych substancji określonymi metodami, dlatego też omawiane zjawisko w obu
badanych grupach przebiegało w zbliżony sposób.

3. Profilowanie kategorii dilerów na podstawie motywacji, celów i ro-
dzajów prowadzonej działalności

Analizując moment przeistoczenia się zwykłego konsumenta w osobę,

która  zaczyna  wprowadzać  do  obrotu  początkowo  drobne  ilości  środków
odurzających,  a  także  okoliczności  temu  towarzyszące,  respondentom
przedstawiono  blok  pytań  dotyczących  omawianego  zagadnienia,  który
otwierało  pytanie:  kiedy  po  raz  pierwszy  sprzedałeś  środek  odurzający?
Rozkład odpowiedzi prezentuje tabela nr 15.

Tabela nr 15
Wiek, w którym dokonano pierwszej sprzedaży środka odurzającego

Osoby

badane

Wiek

Razem

3,6 10,7 10,7 17,9 7,1

32,1 3,6 10,7 3,6

100

Źródło: badania własne.

Detaliczny handel narkotykami był domeną ludzi młodych. W wieku 20 lat

rozpoczęła sprzedaż narkotyków 1/3 badanej grupy dilerów. Niespełna 1/5
badanych przestępny proceder rozpoczęła w wieku 18 lat. Co dziesiąty
respondent sprzedał po raz pierwszy środek odurzający w wieku 16, 17 i 23 lat.
W wieku 19 lat handlowało 7,1% badanej grupy, natomiast w wieku 15, 21 i 24
lat

– 3,6% badanych.

Badaną grupę poproszono o określenie rodzaju środka, który był

przedmiotem pierwszej transakcji. Otrzymane wynik

i okazały się zbliżone do

wyników  uzyskanych  w  badaniu  rodzaju  środka  odurzającego,  z  jakim
zetknęła się populacja  zwykłych konsumentów płci męskiej. W tym miejscu
warto zwrócić uwagę na fakt, że wszyscy badani dilerzy to mężczyźni.

Rozkład odpowiedzi prezentuje zamieszczona na następnej stronie

tabela nr 15a.

Tabela nr 15a
Rodzaj środka odurzającego sprzedanego po raz pierwszy

Rodzaj środka

Liczba osób

Marihuana

Amfetamina

Haszysz

Razem

100

Źródło: badania własne.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Zdecydowana w

iększość (86%) rozpoczęła rozprowadzanie narkotyków od

pochodnych  konopi.  W  przypadku  79%  badanych  pierwszym  sprzedanym
środkiem  odurzającym  była  marihuana,  natomiast  haszysz  był  pierwszym
sprzedanym  narkotykiem  dla  7%  respondentów.  Od  amfetaminy  nielegalną
dystrybucję  narkotyków  rozpoczęło  14%  badanych  dilerów.  Należy  zwrócić
uwagę na fakt, iż żaden badany nie rozpoczął swojej nielegalnej działalności od
takich środków jak LSD czy extasy. Na omawianą sytuację istotny wpływ miał
fakt, że są to środki trudniej dostępne niż amfetamina czy pochodne konopi.

Prowadząc dalszą analizę zjawiska, respondentów poproszono o okreś-

lenie statusu pierwszej osoby kupującej. Rozkład odpowiedzi w tabeli nr 16.

Tabela nr 16
Znajomość pierwszego klienta

Kupujący

Liczba osób

Osoba znana

Osoba przypadkowa

Razem

100

Źródło: badania własne.

W przypadku pierwszej transakcji aż 93% badanych dilerów sprzedało

środek odurzający osobie, którą wcześniej znało. Osoba przypadkowa była
pierwszym klientem dla 7% respon

dentów.

Niezwykle istotnym elementem dla prowadzonych badań jest określenie

ilości osób, które kontynuują nielegalną działalność. Respondentom zadano
pytanie: czy w chwili obecnej zajmujesz się sprzedażą środków
odurzających? Rozkład badanej cechy w tabeli nr 17.

Tabela nr 17
Kontynuacja handlu środkami odurzającymi wśród badanej grupy dilerów

Osoby badane

Sprzedaż środków odurzających

Tak

Nie

Razem

100

Źródło: badania własne.

Wśród badanej populacji dilerów 2/3 respondentów kontynuowało handel

środkami odurzającymi, natomiast 1/4 badanych zrezygnowała z tego
nielegalnego procederu.

Osoby zajmujące się dystrybucją środków odurzających możemy

podzielić na trzy zasadnicze grupy:

konsumentów, którzy odsprzedają nadwyżki środków odurza-
jących, by sfinansować własną konsumpcję,

Problemy Narkomanii nr 2/2008

osoby, dla których nielegalny handel narkotykami jest jedynym
źródłem utrzymania,

osoby, dla których nielegalny handel narkotykami jest dodat-
kowym źródłem utrzymania.

Określenie procentowego rozkładu poszczególnych profili pozwoli

określić,  jakie  ryzyko  dla  porządku  prawnego  niesie  ze  sobą  działalność
badanej  grupy.  Najbardziej  niebezpieczne  są  osoby,  dla  których  handel
narkotykami jest jedynym źródłem utrzymania, gdyż wprowadzają one do obrotu
większe  ilości  środków  odurzających  niż  pozostali.  Taka  działalność  wymaga
również  szerokich  kontaktów  w  narkotykowym  półświatku,  dzięki  którym  diler
będzie mógł zakupić hurtowe ilości środków odurzających o pożądanej wysokiej
czystości, tak, aby jego działalność przynosiła stosowne zyski.

Doświadczenie uzyskane w praktyce pozwala dilerom na unikanie

ryzykownych sytuacji w postaci sprzedaży środków odurzających osobom
nieznanym, które miały miejsce w niektórych przypadkach w początkowej
fazie działalności,

dlatego też analizie poddano sposób dobierania klientów

przez badaną grupę.

Mając powyższe na uwadze, respondentom zadano pytanie: określ swój

profil -

jakim typem handlarza jesteś? Rozkład odpowiedzi prezentuje zamie-

szczona poniżej tabela nr 18.

Tabela nr 18
Profil

handlu środkami odurzającymi w badanej grupie dilerów

Profil handlarza

Liczba osób

100

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Legenda:

– kupuję środki odurzające na własny użytek i odsprzedaję nadwyżki.

– sprzedaż środków odurzających jest moim jedynym źródłem utrzymania.

– sprzedaję środki odurzające tylko osobom, które znam.

– sprzedaję środki odurzające przypadkowym osobom.

Wszyscy badani dilerzy sprzedawali środki odurzające osobom, które

znali.  Co  trzeci  respondent  postrzegał  handel  narkotykami  jako  dodatkowe
źródło  utrzymania,  natomiast  dla  co  czwartego  było  to  jedyne  źródło
utrzymania.  Handel  narkotyka

mi był sposobem na życie dla 14%

respondentów.  Odsprzedażą  nadwyżek  zajmowało  się  również  14%
badanych. Dwie osoby stwierdziły, że dzięki handlowaniu narkotykami mają
szerokie  kontakty  w  różnych  środowiskach,  przez  co  „mogą  załatwić
praktycznie  każdą  sprawę”.  Jeden  badany  respondent  stwierdził,  że
zajmował  się  obrotem  środkami  odurzającymi  ze  względu  na  wysokie

Tabela nr 16, str 20

Problemy Narkomanii nr 2/2008

wymagania finansowe swojej dziewczyny. Żaden z badanych dilerów nie
sprzedawał środków odurzających przypadkowym osobom.

Zgromadzony materiał badawczy pozwolił pozytywnie zweryfikować

postawioną hipotezę, że dystrybucja środków odurzających przebiega w za-
planowany, dobrze zorganizowany i ostrożny sposób.

Każda transakcja jest dokładnie przemyślana i przeprowadzana dyskre-

tnie. Dilerzy

nie podejmuj

ą zbędnego ryzyka, sprzedając towar

przypadkowym  osobom.  Starannie  dobierają  klientów  wśród  osób  dobrze
sobie  znanych  bądź  poleconych  przez  znajomych.  Takie  działanie
powoduje,  iż  prawdopodobieństwo  ujawnienia  procederu  jest  znacznie
mniejsze,  dodatkowo  mi

nimalizując ryzyko prowokacji ze strony organów

ścigania.

Podejmowane środki ostrożności znacznie utrudniają działania służb

odpowiedzialnych za walkę z przestępczością narkotykową. Rozpro-
wadzanie środków odurzających wśród znajomych konsumentów jest
ni

ezwykle trudnym do udowodnienia przestępstwem, gdyż ani sprzedawca,

ani  odbiorca  nie  są  zainteresowani  jego  ujawnieniem.  Jest  to  klasyczny
przykład  przestępstwa  bez  ofiar  w  technicznym  rozumieniu  tego  terminu
(tj.  cechującego  się  brakiem  pokrzywdzonego  zainteresowanego  w  zgło-
szeniu  faktu  dokonania  przestępstwa  policji  i  stanowiącego  zazwyczaj
podstawowe źródło dochodu).

Dodatkowym czynnikiem wymuszającym ostrożność i rozwagę w dzia-

łaniach  dilerów  jest  fakt,  że  posiadanie  jakiejkolwiek  ilości  środka
odurzającego  jest  zagrożone  karą.  Przestępstwo  to  jest  o  wiele  łatwiej
ujawnić  i  zgromadzić  jego  dowody  niż  w  przypadku  przestępstwa
wprowadzania  do  obrotu.  Należy  również  zwrócić  uwagę  na  fakt,  że  od
połowy  lat  90.  walka  z przestępstwami narkotykowymi stała się priorytetem
organów ścigania, w który inwestowano coraz większe środki.

Daleko idące rozwiązania legislacyjne penalizujące dosłownie każde

zachowanie  związane  ze  środkami  odurzającymi,  restrykcyjna  polityka
władz,  a  także  coraz  większy  nacisk  organów  ścigania  wymuszają  na
dilerach  ostrożne  zachowanie  i  stosowanie  coraz  to  nowych  metod
wprowadzania do obrotu środków odurzających. Zachowanie dyskrecji jest w
tym  przypadku  kluczową  sprawą,  gdyż  informacja,  że  dana  osoba  zajmuje
się dystrybucją środków odurzających, nie może dotrzeć do zbyt szerokiego
grona. Diler zawsze stara się pozostać osobą incognito.

Analizując zjawisko obrotu środkami odurzającymi, respondentom

przedstawiono blok pytań dotyczących omawianej problematyki, który
otwierało pytanie: jakie środki odurzające wprowadzasz do obrotu? Rozkład
odpowiedzi prezentuje tabela nr 19.

B. Hołyst, Kryminalistyka, Warszawa 2004, s. 111-115.

K. Krajewski, W kwestii kryminalizacji posiadania środków odurzających i psychotropowych,

Państwo i Prawo 1992, Zeszyt 8, s. 52.

K. Krajewski, Przestępczość narkotykowa w Polsce w latach 1985-1996 w świetle danych

statystyki policyjnej i sądowej, Archiwum Kryminologii 1999-2000, t. XXV, s. 81-121.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Tabela nr 19
Rodzaj środków odurzających wprowadzanych do obrotu

Rodzaj środka

Osoby badane

Marihuana

Haszysz

Amfetamina

LSD

Extasy

Kokaina

Opiaty

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Wśród badanej grupy dilerów 90% wprowadzało do obrotu marihuanę.

Niespełna co piąty handlował haszyszem, a ponad połowa rozprowadzała
amfetaminę. U co czwartego dilera można było kupić LSD i extasy. Rozpro-
wadzaniem grzybów zajmowało się 9% badanych. Żaden z badanych
respondentów nie przyznał się do handlu kokainą lub opiatami.

rak zainteresowania kokainą można wytłumaczyć faktem, że pomimo

bardzo  wyjątkowych  doznań,  jakie  oferuje  ten  środek,  jest  to  niezwykle
droga  substancja  i  bardzo  trudna  do  zdobycia.  Handel  opiatami  w  obecnej
fazie  polskiej  narkomanii  przestał  być  opłacalny.  Opiaty,  a  zwłaszcza
„kompot”,  wychodzą  z  mody  na  rzecz  o  wiele  subtelniejszych  i  bezpie-
czniejszych środków.

W niektórych przypadkach wśród dilerów występuje specjalizacja w

obrocie  poszczególnymi  środkami  odurzającymi.  Sprzedają  oni  jedynie
konkretny środek, mając grupę odbiorców, którzy są zainteresowani tylko tą
substancją. Są to jednak nieliczne przypadki, gdyż zainteresowanie różnymi
substancjami    jest  bardzo  wysokie,  a  dilerzy  z  reguły  sprzedają  wszystkie
środki,  do  jakich  mają  dostęp  i  na  których  można  zarobić.  Analizując
zjawisko,  respondentów  zapytano:  czy  specjalizujesz  się  w  obrocie
konkretnym  środkiem  odurzającym?  Rozkład  odpowiedzi  prezentuje
zamieszczona poniżej tabela nr 20.

Tabela nr 20
Specjalizacja w obrocie środkami odurzającymi

Osoby badane

Specjalizacja

Tak

Nie

Razem

100

Źródło: badania własne.

B. Fatyga, J. Rogala-

Obrębowska, Styl życia młodzieży a narkotyki, Instytut Spraw

Publicznych, Warszawa 2002, s. 217-245.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Wśród badanej populacji dilerów 14% respondentów było wyspe-

cjalizowanych w obrocie konkretnym środkiem odurzającym, natomiast 86%
badanych nie miało ściśle określonej specjalizacji i handlowało różnymi
środkami.

Wśród badanej populacji dilerów dwie osoby specjalizowały się w handlu

marihuaną, natomiast jedna osoba w handlu amfetaminą.

Przypadek specjalizacji w handlu amfetaminą jest niepokojącym

sygnałem.  Taka  osoba  może  mieć  możliwość  zakupu  środka  o  wysokiej
czystości, a zatem niosącego ze sobą większe zagrożenie. Dostęp do takiej
substancji  wymusza  niejako  na  badanym  nawiązanie  kontaktu  z  osobami
bezpośrednio  powiązanymi  z  produkcją.  Im  więcej  ogniw  pośrednich,  tym
po

zyskiwany narkotyk jest bardziej rozcieńczony – wymieszany z innymi

substancjami, jak np. kreatyna, polopiryna, glukoza, kofeina.

4. Pozyskiwanie środków odurzających i metody ich rozprowadzania

Poddając analizie sposób pozyskiwania środków odurzających, a także

okoliczności  temu  towarzyszące,  respondentom  przedstawiono  blok  pytań
dotyczący  omawianej  problematyki,  który  otwierało  pytanie:  w  jaki  sposób
zdobywasz  środki  odurzające?  Rozkład  odpowiedzi  prezentuje  zamie-
szczona poniżej tabela nr 21.

Tabela nr 21
Sposób zdobywania środków odurzających przeznaczonych na sprzedaż
przez badaną grupę dilerów
Sposób zdobywania środków

Osoby badane

Własna produkcja

Hodowla

Przemyt

Kupno u pośrednika

Kupno u producenta

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Zdecydowana większość badanych dilerów (90%) kupowała środki

odurzające  u  pośrednika.  Niespełna  1/10  respondentów  prowadziła  własną
hodowlę  lub  przemycała  je  z  zagranicy.  Własna  produkcja,  polegająca  na
zbieraniu  muchomorów  sromotnikowych  i  preparowaniu  z  nich  narkotyków,
była  metodą  pozyskiwania  środków  odurzających  dla  5%  badanych.  Jeden
z  respondentów  przyznał  się,  że  wchodzi  w  posiadanie  środków  odu-
rzających w wyniku kradzieży.

Żaden z badanych dilerów nie miał bezpośredniego dostępu do

producenta środków odurzających, przez co nie mógł zakupić ich po jeszcze
niższych cenach.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Przestępczość narkotykowa jest jednym z przejawów przestępczości

zorganizowanej. Produkcja i handel środkami odurzającymi stanowią jeden z
najbardziej dochodowych nielegalnych procederów, jakimi zajmują się
zorganizowane grupy przestępcze.

Olbrzymie środki finansowe, jakimi

dysponują  zorganizowane  grupy,  umożliwiają  im  produkcję  narkotyków
w kraju, a międzynarodowe kontakty  ze światowymi organizacjami przestę-
pczymi pozwalają sprowadzać środki odurzające z państw produkujących je
na  masową  skalę.

W krajach słabo rozwiniętych gospodarczo uprawa

roślin o właściwościach psychoaktywnych daje zatrudnienie setkom tysięcy
osób, a olbrzymie ilości produkowanych substancji sprowadzają ich cenę do
kilkudziesięciu dolarów za kilogram.

W ostatnich latach dała się

zaobserwować  nowa,  bardzo  niebezpieczna  forma  współpracy  polskich
i  zagranicznych  grup  zorganizowanych.  Przestępcze  organizacje  prowadzą
między  sobą  bezgotówkowy  handel  narkotykowy  poprzez  wymianę  bardzo
wysokiej jakości polskiej amfetaminy na kokainę lub heroinę. Taka sytuacja
jest

bardzo niebezpieczna, gdyż może wprowadzić na polski rynek duże

ilości  bardzo  szkodliwych  środków  odurzających  (zwłaszcza  heroiny),
a  także  zwielokrotnić  zyski  organizacji  przestępczej.  Wymiana  amfetaminy
na  kokainę  nawet  w  stosunku  2:1  jest  niezwykle  opłacalna,  gdyż  przy
stosunkowo  niskiej  inwestycji  (koszt  wyprodukowania  bądź  zakupu  2  kg
amfetaminy  nie  przekroczy  kilku  tysięcy  zł)  można  uzyskać  1  kg  środka,
którego wartość w detalu może wynosić 250 tys. zł.

Mając na uwadze szereg negatywnych skutków, jakie może wywołać

działalność grup zorganizowanych, respondentom zadano pytanie: czy
osoby, od których nabywasz środki odurzające, mają powiązania z zorga-
nizowanymi grupami przestępczymi? Rozkład odpowiedzi prezentuje zamie-
szczona poniżej tabela nr 22.

Tabela nr 22
Powiązania handlarzy środkami odurzającymi z przestępczością zorga-
nizowaną

Powiązania z PZ

Liczba osób (19)

Tak

Nie

Nie wiem

Źródło: badania własne.

Z. Rau, Przestępczość zorganizowana w Polsce i jej zwalczanie, Zakamycze 2002, s. 160-

164.

Przykładem takiego państwa jest Boliwia, która produkuje rocznie 800 mil. ton metrycznych

liści koki, a roślina ta uprawiana jest na powierzchni 23 tys. hektarów – EMCDDA – Annual
Report, Lisbona 200

4, s. 47; w krajach obejmujących rejon Andów kokainę uprawia się na

obszarze przekraczającym 150 tys. hektarów – Boliwia. Coca Cultivation Survey, New York
2004, s. 7.

W Afganistanie uprawy maku i konopi zajmują ponad 80 tys. hektarów, a przy produkcji

racuje 1,7 mil. ludności. Afganistan, Opium Survey, New York 2003, s. 5-7.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Wśród badanej populacji dilerów żaden z respondentów nie potrafił

z całą pewnością stwierdzić, czy osoby, od których nabywa środki odurza-
jące, mają powiązania z przestępczością zorganizowaną. Zdecydowanie
zaprzeczyło temu aż 89% badanych, natomiast 11% respondentów nie było
pewnych ewentualnych powiązań swoich hurtowników.

Zebrany materiał badawczy nie pozwolił pozytywnie zweryfikować

postawionej  hipotezy,  że  przestępczość  narkotykowa  w  województwie
podlaskim  jest  bezpośrednio  powiązana  z  przestępczością  zorganizowaną.
Badanej  grupie  nie  udało  się  nawiązać  kontaktu  z  takimi  osobami.  Nie
wiadomo jednak, jakie były źródła zaopatrzenia osób, dostarczających towar
tym,  którzy  następnie  zaopatrywali  dilerów.  W  tym  przypadku  takich
związków nie możemy wykluczyć. Zdobycie większej ilości marihuany jest co
prawda m

ożliwe bez udziału grupy zorganizowanej, gdyż diler może dokonać

zakupu bezpośrednio od osoby, która hoduje ją gdzieś na obrzeżach miasta, albo
też, korzystając z otwartych granic, przywieźć towar z Holandii, jednak
w przypadku amfetaminy

musi ona zostać wyprodukowana przez fabrykę, którą

może  założyć,  prowadzić,  zaopatrywać  w  prekursory  i  ochraniać  tylko
zorganizowana grupa. Zachodzi więc tu pewien pośredni związek badanej grupy
z  przestępczością  zorganizowaną,  ponieważ  w  rzeczywistości  badani  dilerzy
obracają  towarem  będącym  efektem  finalnym  działań  przestępczości
zorganizowanej.  Fakt,  że  nie  znają  bezpośrednich  producentów,  a  także  nie
wiedzą,  jakie  jest  pierwotne  źródło  pochodzenia  towaru,  świadczy  tylko  o  spra-
wnej organizacji przestępczego procederu.

Negatywną weryfikację postawionej hipotezy można wytłumaczyć

również tym, że autorowi niniejszego opracowania udało się dotrzeć jedynie
do osób zajmujących bardzo niską pozycję w narkobiznesie, które stanowią
ostatnie ogniwo w rozprowadzan

iu środków odurzających. Droga, jaką

przebył środek odurzający od producenta przez hurtowników, półhurtowników,
aż do dilera, pozwala skutecznie zatrzeć ślady jego pochodzenia, a także
zapewnić anonimowość osobom wprowadzającym go z niewielką często-
tliwo

ścią, ale w olbrzymich ilościach do obrotu.

Na pytanie: C

zy płacisz określonym osobom za pozwolenie na handel

środkami  odurzającymi  na  danym  terenie?  badana  grupa  odpowiedziała
negatywnie,  weryfikując  tym  samym  pozytywnie  postawioną  hipotezę,  że
w  woj

ewództwie podlaskim nie istnieje podział stref wpływów i terytoriów

Dilerzy nie podejmują również agresywnych działań względem siebie.

Rynek jest duży i nie ma sensu rywalizowanie o coś, czego jest pod
dostatkiem

– o klientów. Doprowadzanie do jakichkolwiek zatargów czy też

B. Hołyst, Kryminologia, Lexis-Nexis, Warszawa 2007, s. 757.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

nawet  porachunków  z  użyciem  przemocy  wszystkim  utrudniłoby  pracę,
ograniczając zyski i budząc niepotrzebne zainteresowania organów ścigania.
Klient  i  tak  zrobi  zakupy  u  osoby,  do  której  ma  zaufanie  i  u  której  może
nabyć  towar  najwyższej  jakości.  Jedyna  rywalizacja,  jaką  można  zaob-
serwować,  występuje  na  polu  marketingowym,  gdzie  dilerzy  organizują
promocj

e albo udostępniają towar, nie oszukując zbytnio na jego czystości,

pozyskując przy tym nowych klientów. Analizując rozmiary zjawiska
wprowadzania

obrotu

środków

odurzających,

respondentom

przedstawiono blok pytań dotyczący oma- wianej problematyki.

ezwykle ważnym czynnikiem wpływającym na rozmiary konsumpcji

środków odurzających jest ich ilość na rynku, a także dostępność. Niektóre
badania  na  Zachodzie  wykazują,  że  na  rozmiary  zażywania  narkotyków
bardziej  wpływa  stopień  trudności  zdobycia  poszczególnych  substancji  niż
indywidualne  cechy  konsumenta.

Dostępność narkotyków w pewnym

sensie uzależniona jest od restrykcyjności obowiązującego prawa i postawy
organów  ścigania.  Surowa  polityka  prohibicyjna,  zagrożenie  wysoką  karą
powinny  ograniczyć  dostęp  do  środków  odurzających,  co  skutkowałoby
gwałtownym  wzrostem  cen,  a  w  rezultacie  ograniczeniem  popytu  na  nie.

Powyższej zależności nie potwierdzają jednak amerykańskie doświadczenia
z prohibicją alkoholową w okresie międzywojennym. Ograniczenie dostępu
do a

lkoholu nie wpłynęło na zmniejszenie popytu, powodując gwałtowny

wzrost jego nielegalnej produkcji i podaży, dostarczając tym samym
olbrzymich środków finansowych grupom zorganizowanym.

Mając na uwadze obecne kierunki polityki narkotykowej,

respondentom z

adano pytanie: czy masz grupę osób, które rozprowadzają

twoje środki odurzające? Rozkład odpowiedzi prezentuje zamieszczona
poniżej tabela nr 23.

Tabela nr 23
Grupy osób rozprowadzające środki odurzające badanej populacji dilerów

Osoby badane

Grupy rozpr

owadzających

Tak

Nie

Razem

100

Źródło: badania własne.

D. C. Gottfedson, An empirical test of school-based environmental and individual

interventions to reduce the risk of delinquent behavior, Cryminology 1986, t. 24, s. 705-731; por.
także badania dotyczące wzrostu spożycia alkoholu w miarę zwiększania się jego dostępności,
R. L. Gorsach, M. C. Butler, Initial drug abuse: A review of predisposing social psychological
factors, Psychological Biulletin 1976, t. 83, s. 120-137.

L. D. Johnson, Toward a theory of drug epidemic, [w:] L. Donohew, H. E. Sypher, J. Bukowski

(red.), Persuasive communication and drug abuse prevention, Erlbaum, Hillsdale 1991; por.
także R. J. MacCoun, Drugs and the law: A psychological analysis of drug prohibition,
Psychological Bulletin 1993, nr 3, s. 497-512.

J. A. Miron, J. Zwiebel, Alkohol consumption during prohibition, American Economic Review

1991, t. 81, s. 242-247.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Wśród badanej populacji dilerów niespełna co piąty badany posiadał

grupę osób rozprowadzających zdobywane przez niego środki odurzające,
natomiast aż 81% badanych działało samodzielnie.

W omawianych przypadkach były to 4 grupy składające się z nastę-

pującej ilości osób:

pierwsza grupa

– 3 osoby,

druga grupa

– 5 osób,

trzecia grupa

– od 3 do 7 osób,

czwarta grupa

– od 5 do 9 osób.

Tworzenie siatek dilerskich składających się z kilku osób jest niezwykle

niebezpiecznym zjawiskiem. Osoba będąca organizatorem takiej siatki staje
się  pewnego  rodzaju  półhurtownikiem  w  stosunku  do  swoich  podwładnych.
Dystrybucja  środków  odurzających  przebiega  znacznie  szybciej  i  sprawniej
niż  w  przypadku  jednej  osoby.  Do  obrotu  są  wprowadzane  znaczne  ilości
środków  odurzających.  Większa  ilość  osób  zajmujących  się  dystrybucją
może  dostać  się  do  różnych  środowisk,  zwiększając  tym  samym  zasięg
działania siatki.

Taki sposób prowadzenia sprzedaży zwiększa prawdopodobieństwo

pozyskania nowych klientów. Dowódca grupy może również zakupić
jednorazowo większe ilości substancji za niższą cenę, co będzie prowadziło
do osiągania jeszcze większych zysków w obrocie detalicznym prowa-
dzonym przez jego podwładnych.

Nie

pokojącym zjawiskiem jest fakt niestałego składu siatki (przypadek III

i  IV),  wykazującego  tendencje  wzrostowe,  polegającego  na  tym,  że
w pewnych okresach ilość osób zajmujących się rozprowadzaniem środków
odurzających  wzrasta  dwukrotnie.  Na  taką  sytuację  największy  wpływ  ma
ilość  środka  odurzającego,  jaką  w  danym  okresie  dysponuje  półhurtownik.
Przy  większych  ilościach  zleca  on  rozprowadzanie  substancji  większej
grupie  osób,  znacznie  przyśpieszając  upłynnianie  towaru,  co  w  przypadku
amfetaminy ma kluczowe znaczenie.

5. Rozprowadzanie środków odurzających

Zakupiony towar, zanim trafi na ulice, musi zostać sprawdzony pod

względem  mocy  i  sposobu  działania.  Każdy  diler  musi  być  zorientowany
przede  wszystkim  w  sile,  z  jaką  działają  jego  środki.  Mając  powyższe  na
uwadze,  respondentom  zadano  pytanie:  w  jaki  sposób  sprawdzasz  jakość
kupowanych  środków  odurzających?  Rozkład  odpowiedzi  prezentuje
zamieszczona poniżej tabela nr 24.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Tabela nr 24
Sposób sprawdzania jakości środków odurzających

Sposób sprawdzania

Osoby badane

Ocena wyglądu, zapachu,
konsystencji, barwy

100

Zażywa je zaufana osoba

Zażywam sam

100

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Wszyscy badani dilerzy sprawdzali jakość wprowadzanych do obrotu

środków odurzających poprzez ocenę cech charakterystycznych środka,
a także poprzez zażycie i ocenę efektów działania. W celu zasięgnięcia
dodatkowej opinii 1

/10 badanych częstowała zaufaną osobę bądź zasięgała

opinii  konsumenta.  Jeden  z  badanych  stwierdził,  że  jakość  kupowanej
amfetaminy  oceniał  przez  zażywanie  dożylne,  wstrzykując  roztwór
sporządzony z wody i porcji o masie 0,1 g (tzw. setka). Według jego oceny,
jest  to  dawka  bezpieczna  przy  testowaniu  substancji  o  nieznanych
właściwościach,  a  także  jedyny  sposób  dokładnego  sprawdzenia
rzeczywistej mocy amfetaminy.

Sprawdzanie poszczególnych substancji ma jeszcze jeden aspekt,

a  mianowicie  bezpieczeństwo  konsumentów.  Dilerzy  zaczęli  zwracać  na  to
szczególną  uwagę  po  wypadkach  z  tabletkami  extasy  oznaczonymi
symbolem  UFO.  Jeden  z  badanych  stwierdził,  że  śmiertelny  efekt  tych
pigułek  był  wynikiem  niewłaściwego  stosunku  poszczególnych  składników
używanych do ich produkcji, przez co środki te charakteryzowały się o wiele
większą mocą niż dostępne wówczas na rynku.

Sprawdzane przez dilera środki odurzające trafiają do konsu-

mentów. Dokonywane przez nich zakupy dotyczą różnych ilości środków.
Należy jeszcze raz podkreślić fakt, że im większe ilości środków, tym niższa
cena jednostkowa. Analizując zjawisko, respondentom zadano pytanie: jakie
ilości środków odurzających wprowadzasz do obrotu podczas jedno-
razowych transakcji? Rozkład odpowiedzi prezentuje zamieszczona poniżej
tabela nr 25.

Pisał o tym D. Chojecki, M. Kidawa, Szybka informacja, skuteczne działanie, Serwis

Informacyjny Narkomania 2006, nr 1 (32), s. 22-23

– opisywane pigułki zawierały

parametoksyamfetaminę (PMA), oraz parametoksymetamfetaminę (PMMA), a występowały pod
zwyczajowymi nazwami „UFO”, „Mitsubishi”, „Koniczyna” oraz inne. Powodem zgonów były
przedawkowania wynikające z charakterystycznego dla PMA i PMMA opóźnionego działania. W
wyniku przedawkowania w Polsce zmarły trzy osoby, podobnie w Niemczech. W Danii zmarły
cztery osoby, a w USA dzie

sięć osób

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Tabela nr 25
Ilości środków odurzających wprowadzanych do obrotu podczas jedno-
razowych transakcji

Rodzaj środka

Ilość wprowadzanego do obrotu środka odurzającego

1-4

Powyżej

Razem

Marihuana

Haszysz

Amfetamina

LSD

Extasy

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.
(**) Przedziały w tabelach dotyczą ilości wyrażonych w gramach, a w przypadku LSD i extasy
w sztukach, ponieważ te środki odurzające sprzedawane są w postaci kartoników lub pigułek.

Wśród dilerów rozprowadzających marihuanę niewiele ponad połowa

sprzedawała ją podczas jednorazowych transakcji w ilości nieprze-
kraczającej 4 gramów. Do transakcji mieszczących się w przedziale od 5 do
10 g przyznało się 16% dystrybutorów marihuany. Co czwarty badany diler
wprowadzał do obrotu marihuanę o masie przekraczającej 10 g.

Wśród dilerów rozprowadzających haszysz 3/4 badanych sprzedawało

go w ilości nieprzekraczającej 4 g, natomiast 1/4 badanych w ilości od 5 do
10 g. Żaden z dilerów zajmujących się sprzedażą haszyszu nie przyznał się
do wprowadzania do obrot

u tego środka o masie przekraczającej 10 g.

Wśród dilerów zajmujących się dystrybucją amfetaminy niewiele ponad

połowa wprowadzała do obrotu podczas jednorazowych transakcji ilości
nieprzekraczające 4 g. Co czwarty badany podczas jednorazowych tran-
sakcji

sprzedawał amfetaminę w ilości od 5 do 10 g. Do sprzedaży amfe-

taminy w ilości przekraczającej 10 g przyznało się 18% dystrybutorów tego
narkotyku.

Wśród dilerów rozprowadzających LSD zdecydowana większość (80%)

wprowadzała do obrotu ten narkotyk w ilości nieprzekraczającej 4 szt. Co
piąty badany podczas jednorazowych transakcji sprzedawał LSD w ilości od
5 do 10 sztuk. Żaden z badanych nie przyznał się do wprowadzania do
obrotu ilości przekraczającej 10 szt.

Co piąty badany zajmujący się rozprowadzaniem extasy sprzedawał je

w ilości  nieprzekraczającej 4 szt.  Również co piąty  badany  przyznał się  do
sprzedaży  tego  środka  w  ilości  przekraczającej  10  szt.  Aż  60%  badanych
podczas  jednorazowych  transakcji  wprowadzało  do  obrotu  ten  narkotyk
w ilości od 5 do 10 szt.

Do sprzedaży suszonych, sproszkowanych muchomorów w ilości 1 por-

cja

– około 2 łyżki stołowe - przyznało się 9% badanych.

Żaden z badanych dilerów nie przyznał się do handlu opiatami i kokainą.

Powyższy stan wynika z faktu, że takie środki jak heroina czy „kompot”

Problemy Narkomanii nr 2/2008

z  racji  swej  wysokiej  szkodliwości  nie  cieszą  się  zainteresowaniem  wśród
konsumentów.  Kokaina,  jako  substancja  bardzo  droga,  ciągle  jest  poza
zasięgiem  przeciętnego  konsumenta.  Okrutne  prawa  rynku  spychają  te
substancje  na  da

lszy plan, przypisując im drugorzędną rolę w podlaskiej

scenie narkotykowej.

Na rozmiary zjawiska nielegalnego obrotu środkami odurzającymi,

oprócz ilości wprowadzanych środków, ma również wpływ częstotliwość,
z jaką dokonuje się sprzedaży. Analizując zjawisko, respondentów zapytano:
jak często dochodzi do transakcji? Rozkład odpowiedzi prezentuje
zamieszczona poniżej tabela nr 26.

Tabela nr 26
Częstotliwość transakcji dotyczących środków odurzających

Częstotliwość

Osoby badane

Codziennie

Raz na kilka dni

Raz na tydzień

Raz na 2 tygodnie

Raz na miesiąc

Razem

100

Źródło: badania własne.
(***) badani mieli możliwość wyboru tylko jednej odpowiedzi.

Badani dilerzy najczęściej dokonywali transakcji raz na kilka dni, do

czego przyznała się niewiele ponad połowa badanych. Raz w tygodniu
wprowadzało do obrotu środki odurzające 38% badanych. Raz na 2 tygodnie
handlował co dziesiąty badany. Żaden z dilerów nie sprzedawał środków
odurzających codziennie ani z częstotliwością raz w miesiącu.

Dilerzy nie ograniczali się tylko do handlu detalicznego. Jeżeli trafiała się

im  możliwość  i  mieli  ku  temu  stosowne  środki,  wprowadzali  do  obrotu
jednorazowo  większe  ilości  narkotyków.  Takie  działania  prowadziły  do
osiągnięcia  takiego  samego  zysku  co  prowadzenie  sprzedaży  detalicznej
przez  kilka  dni,  pomimo  faktu,  że  diler  sprzedawał  wówczas  środki  o  wiele
taniej.

Ciągłe obostrzenia polityki karnej wobec narkotyków, a także nacisk

organów  ścigania  na  przestępczość  narkotykową  powodowały,  że  dilerzy
zmuszeni  zostali  do  dokładnego  planowania  każdej,  nawet  najmniejszej
transakcji.  Dotyczy  to  ustalenia  bezpiecznego  czasu  spotkania,  trasy
dyskretnego  dojścia  na miejsce spotkania,  wyliczenia czasu przebywania  z
klientem,  sposobu  wymiany  towaru  na  go

tówkę, trasy odejścia z miejsca

zdarzenia bądź też ewentualnej ucieczki. Mając powyższe na uwadze,
respondentom zadano pytanie: gdzie zazwyczaj dokonujesz transakcji?
Rozkład odpowiedzi prezentuje tabela nr 27.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Tabela nr 27
Miejsce dokonywanych transakcji

Miejsce transakcji

Liczba osób

Własne mieszkanie

Mieszkanie klienta

Samochód

Ustronne miejsce

Pub

Dyskoteka

Źródło: badania własne.
(*) Liczba dokonanych wyborów nie sumuje się z liczbą osób badanych, ponieważ badani mogli
wybrać więcej niż jedną odpowiedź.

Wśród badanej populacji dilerów 2/3 respondentów do dokonania

transakcji narkotykowych wybierało ustronne miejsca. Niewiele ponad
połowa badanych dilerów sprzedawała środki odurzające w mieszkaniu
klienta, natom

iast co trzeci badany na miejsce transakcji wybierał samochód.

Zaledwie 14% respondentów handlowało narkotykami we własnym
mieszkaniu. Żaden z badanych dilerów nie przyznał się do rozprowadzania
środków odurzających w pubie bądź dyskotece.

Wymieniano również miejsca, które można zakwalifikować jako miejsca

ustronne. Należały do nich: ławka za blokiem, parking samochodowy.

Zebrany materiał badawczy pozwolił pozytywnie zweryfikować posta-

wioną hipotezę, że nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii
dokonana w 2000 r.

nie ograniczyła dostępności środków odurzających.

Zaostrzenie polityki względem narkotyków zaowocowało jedynie

czasowym wzrostem cen poszczególnych substancji. Nie udało się
natomiast osiągnąć zamierzonego celu w postaci ograniczenia podaży
środków odurzających i popytu na nie.

Dilerzy kontynuują swój nielegalny

proceder,  zachowując  jednak  większą  ostrożność  przejawiającą  się
w  dokładnym  planowaniu  każdego  posunięcia.  Oprócz  detalicznych
transakcji,  w  których  przedmiotem  obrotu  jest  kilka  gramów  substancji,
często  dochodziło  do  sprzedaży  znacznych  ilości  wszystkich  rodzajów
środków odurzających dostępnych na rynku. Co prawda, w niewielu wypad-
kach  do  takich  transakcji  dochodziło  codziennie,  jednak  można  zaob-
serwować  pewną  stałą  częstotliwość  i  powtarzalność  takich  zachowań.
Zamysłem  ustawodawcy  wprowadzającego  nowelizację  była  walka  przede
wszystkim z handlarzami,  jednak cenę nowego rozwiązania prawnego zap-
łaciły osoby uzależnione i okazjonalni konsumenci. Odnotowany po 2000 r.
gwałtowny wzrost wykrytych przestępstw drobnego posiadania nie przełożył
się na znaczne sukcesy w ograniczeniu podaży środków odurzających.

K. Krajewski, Nowelizacja Ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii z 2000 roku i jej efekty.

Przyczynek do kwestii racjonalnej kryminalizacji, [w:] W kręgu teorii i praktyki prawa karnego.
Księga poświęcona pamięci prof. Andrzeja Wąska, Wydawnictwo Marii Curie-Skłodowskiej,
Lublin 2005, s. 232-233, 236-236.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Działania organów ścigania są ukierunkowane w trochę niewłaściwą

stronę.  Najłatwiej  jest  zatrzymać  konsumenta  z  niewielką  ilością  substancji
przeznaczoną na własny użytek albo też drobnego handlarza detalicznego,
który  ma  przy  sobie  zaledwie  kilka  porcji,  a  większe  ilości  magazynuje
w  bezpiecznym  miejscu.  Jest  to  działanie  najmniej  efektywne,  które  po-
prawia  -  co  prawda

– statystykę, ale nie przynosi zamierzonego przez

ustawodawcę efektu. Przedstawiciele policji w wielu krajach zachodnich już
dawno zauważyli, że koncentrowanie sił i środków na konsumentach, a tak-
że drobnych handlarzach jest działaniem pozbawionym sensu.

Zadaniem

policji  powinno  być  przede  wszystkim  ustalenie  miejsc  magazynowania
większych  ilości  substancji,  ośrodków  zajmujących  się  produkcją,  a  także
osób związanych z jej organizacją.

Odcięcie dilerów – detalistów od źródeł zaopatrzenia poważnie zakłóci

nielegalną  podaż,  a  także  na  długi  czas  w  naturalny  sposób  wyłączy  ich
z  udziału  w  nielegalnym  obrocie.  Zabezpieczenie  znacznej  ilości  środków
odurzających, linii produkcyjnych umożliwi sądom wymierzanie surowych kar
„grubym rybom”  narkobiznesu, co  z  pewnością pozytywnie  wpłynie na cele
prewencji generalnej.

Przestępczości narkotykowej należy wypowiedzieć „wojnę tonażową”,

podobną do tej, jaką wypowiedziała niemiecka U-bootwaffe siłom morskim
Royal Navy podczas drugiej wojny światowej, kiedy priorytetem było
zatapianie statków handlowych, przewożących jak największe ilości cennego
zaopatrzenia z Ameryki Północnej na Wyspy Brytyjskie.

Zadaniem policji powinno być przechwytywanie jak największej ilości

narkotyków  tak,  aby  nie  trafiły  one  do  obrotu.  Każdy  kilogram  zabez-
pieczonej  amfetaminy  ratuje  życie  i  zdrowie  setkom  konsumentów  i  poz-
bawia  zorganizowane  grupy  zysków.  Tylko  takie  działanie  może  przynieść
zamierzony  efekt  i  skutecznie  uderzyć  w  przestępczość  narkotykową.
Prowadząc  walkę  z  narkobiznesem,  należy  uważnie  zastanowić  się  nad
stosunkiem angażowanych środków do ewentualnych sukcesów.

Restrykcyjna polityka władz sprawia, że wszelkie zachowania związane

z  narkotykami  są  przestępstwem.  Ustawa  o  przeciwdziałaniu  narkomanii
penalizuje takie czyny, jak: wprowadzanie do obrotu, posiadanie, udzielanie
innej  osobie  itd.  Jedynym  zachowaniem  niezabronionym  pod  groźbą  kary
jest  zażywanie  środków  odurzających.  Legalność  zażywania  jest  jednak
swoistą  fikcją  prawną,  ponieważ  aby  zażyć  środek  odurzający,  tj.  wpro-
wadzić go do organizmu, tuż przed wykonaniem tej czynności sprawca musi
posiadać  ów  środek.  Ten  krótki  okres  jest  objęty  jego  zamiarem;  sprawca
chce posiadać środek odurzający, wyczerpując tym samym znamiona strony

K. Krajewski, Sens i bezsens prohibicji. Prawo karne wobec narkotyków i narkomanii,

Zakamycze 2001, s. 452-454.

Na temat wojny podwodnej i panującej wówczas doktryny, taktyki działania i sposobu

gospodarowania posiadanymi środkami przez dowódców U-bootów, patrz T. Robertson, Wilk na
Atlantyku. Biografia Otto Kretschmera, Finna, Gdańsk 2003; F. Brustat-Naval, Ali Cremer
U-

333, Finna, Gdańsk 2005; K. Dönitz, 10 lat i 20 dni. Wspomnienia 1935-1945, Finna, Gdańsk

2002.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

podmiotowej, będącej podstawową przesłanką winy.

W tej sytuacji

konsumentowi przyłapanemu na odurzaniu się teoretycznie można postawić
zarzut nielegalnego posiadania środków odurzających.

6. Prawnokarne skutki nielegalnego obrotu środkami odurzającymi

Szeroka penalizac

ja zachowań związanych z narkotykami, a także

naciski organów ścigania sprawiają, że działalność dilerów jest obłożona
wielkim ryzykiem poniesienia odpowiedzialności karnej. Mając powyższe na
uwadze, respondentom zadano pytanie: czy w związku z twoją działalnością
było prowadzone przeciwko tobie postępowanie karne? Rozkład odpowiedzi
prezentuje zamieszczona poniżej tabela nr 28.

Tabela nr 28
Konflikt z prawem wśród badanej grupy dilerów

Osoby

badane

Postępowanie karne

Tak

Nie

Razem

Źródło: badania własne.

Wśród badanej populacji dilerów 11% respondentów weszło w konflikt

z  prawem  w  wyniku  prowadzenia  swojej  działalności.  Dwóm  osobom
prokuratura  zarzuciła  wprowadzanie  do  obrotu  środków  odurzających,
natomiast jednej osobie  - posiadanie. W trzech odnotowanych przypadkach
postępowanie  przygotowawcze  zakończyło  się  skierowaniem  do  sądu  aktu
oskarżenia, a na rozprawie głównej zapadły wyroki skazujące.

Wprowadzanie do obrotu
I przypadek
Prokuratura zebrała dowody dotyczące czynu polegającego na

wprowadzaniu do obrotu w krótkich odstępach czasu marihuany o łącznej masie
nie mniejszej niż 50 g i za ten czyn sąd skazał respondenta na karę 1 roku
pozbawienia wolności, zawieszając warunkowo wykonanie kary na okres 3
lat, i grzywnę w wysokości 1000 zł.

II przypadek
Prokuratura zebrała dowody dotyczące czynu polegającego na

wprowadzaniu  do  obrotu  w  okresie  2  lat  amfetaminy  o  łącznej  masie  nie
mniejszej niż 100 g i marihuany o łącznej masie nie mniejszej niż 70 g i za
ten  czyn  sąd  skazał  respondenta  na  karę  2  lat  pozbawienia  wolności
z  warunkowym  zawieszeniem  jej  wykonania  na  okres  5  lat,  a  także  na
grzywnę w wysokości 4000 zł.

L. Gardocki, Prawo karne, Wyd. C. H. Beck, Warszawa 2005, s. 52-54, 75-76.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Posiadanie
Funkcjonariusze policji zabezpieczyli przy zatrzymanym amfetaminę o ma-

sie 7 g

i marihuanę o masie 20 g. Respondent został tymczasowo

aresztowany, prokuratura skierowała do sądu akt oskarżenia, a na rozprawie
głównej zapadł wyrok skazujący badanego na karę pozbawienia wolności
z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, jednak respondent nie poda

wysokości orzeczonej kary.

Wprowadzanie do organizmu różnych substancji chemicznych nie

pozostaje  obojętne  dla  jego  funkcjonowania.  Działanie  środków
odurzających  można  wyraźnie  odczuć  w  sferze  psychicznej  i  fizycznej.
Odurzanie  się  niesie  ze  sobą  szereg  negatywnych  konsekwencji,  a  także
może  być  przyczyną  wywołania  licznych  chorób.  Analizując  zjawisko,
respondentom  zadano  pytanie:  czy  znasz  szkodliwe  dla  zdrowia  skutki
zażywania  środków  odurzających?  Rozkład  odpowiedzi  prezentuje
zamieszczona poniżej tabela nr 29.

Tabela nr 29
Znajomość szkodliwości zażywania środków odurzających

Osoby badane

Znajomość szkodliwości zażywania środków

odurzających

Tak

Nie

Razem

100

Źródło: badania własne.

Zdecydowana większość badanych dilerów (93%) miała świadomość

szkodliwego wpływu środków odurzających na zdrowie człowieka. Zaledwie
7% badanych nie zdawało sobie sprawy z negatywnych skutków zdro-
wotnych, jakie pociąga za sobą zażywanie narkotyków.

Wśród udzielanych odpowiedzi najczęściej wymieniano ogólny nega-

tywny  wpływ  środków  odurzających  na  zdrowie  człowieka.  Najczęściej
pojawiały  się  odpowiedzi:  uszkodzenia  mózgu,  osłabienie  układu  odpor-
nościowego,  nadmierny  apetyt  lub  -  w  przypadku  zażywania  amfetaminy  -
awersja do jedzenia, negatywny w

pływ na stan skóry (cerę).

W przypadku dożylnego podawania środków odurzających istnieje duże

ryzyko uszkodzenia mięśnia sercowego w wyniku przyjęcia zbyt dużej dawki lub
zażycia  towaru  o  bardzo  wysokiej  czystości.  Do  takich  sytuacji  dochodzi
najczęściej  w  momencie,  gdy  osoba  zażywająca  narkotyki  średniej  czystości
w dużych dawkach otrzymuje nagle, nie wiedząc nawet o tym, środek o bardzo
wysokiej  czystości,  i  zażywa  go,  nie  zmniejszając  porcji.  Bardzo  często  do
„miksowania”  amfetaminy  (rozrabiania,  mieszania  czystego  towaru  z  innymi
komponentami)  używa  się  różnych  dodatków,  takich  jak:  kreatyna,  mielona
polopiryna,  mąka  ziemniaczana,  glukoza,  kofeina  itp.  Zdarzały  się  również
przypadki dosypywania mielonego szkła i strychniny. Wprowadzanie dożylne tych
substancji bardzo często prowadzi do zapalenia żył, martwicy, a także zatorów.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

W przeciwieństwie do zwykłych konsumentów badani dilerzy stwierdzili,

że przy dożylnym podawaniu środków odurzających ryzyko zakażenia
wirusem HIV i innymi chorobami jest z

erowe. Świadomość społeczeństwa

w tej dziedzinie jest niezwykle wysoka. Jednorazowy sprzęt jest bardzo tani
i powszechnie dostępny, a poza tym ta forma zażywania środków odu-
rzających „odchodzi już do lamusa”.

Trzy osoby stwierdziły, że narkotyki zmieniają osobowość, niekoniecznie

na lepszą. Zażywanie niektórych środków odurzających sprawia, że człowiek
staje się drażliwy, namolny, niekomunikatywny. Kontynuacja zażywania,
a co za tym idzie, pogłębianie tego stanu powoduje, że taka osoba jest
szybko

izolowana z grupy rówieśniczej i traktowana z dużym dystansem.

7. Wpływ łagodzenia polityki prohibicji na dostępność środków odu-
rzających

Prowadzona przez władzę polityka prohibicji przynosi szereg nega-

tywnych konsekwencji w stosunku do konsumentów  okazjonalnych, a także
osób  uzależnionych,  zmuszając  je  do  pozyskiwania  środków  odurzających
przez  popełnienie  przestępstwa.  Restrykcyjna  polityka  władz  jest  również
pewnym  utrudnieniem  dla  dilerów.  Posiadając  przy  sobie  nawet  niewielkie
ilości  środka  odurzającego,  nie  mogą  oni  bezpiecznie  poruszać  się  po
mieście  i  prowadzić  swojej  działalności  bez  elementu  ryzyka.  Legalizacja
pewnego  rodzaju  zachowań  o  charakterze  konsumenckim  z  pewnością
zmieniłaby sytuację na polu drobnego handlu detalicznego.

Mając powyższe na uwadze, respondentom przedstawiono blok pytań

dotyczący legalizacji pewnych zachowań związanych z konsumpcją środków
odurzających, który otwierało pytanie: czy jesteś za legalizacją posiadania
niewielkich ilości (do 10 g) marihuany i haszyszu (tzw. narkotyków miękkich)
przeznaczonych na własny użytek? Rozkład odpowiedzi prezentuje
zamieszczona poniżej tabela nr 30.

Tabela nr 30
Legalizacja posiadania marihuany i haszyszu

Osoby badane

Legalizacja posiadania marihuany i haszyszu

Tak

Nie

Razem

100

Źródło: badania własne.

Wszyscy badani dilerzy opowiedzieli się za legalizacją posiadania

niewielkich ilości pochodnych konopi przeznaczonych na własny użytek.

Wśród argumentów przemawiających za legalizacją posiadania najczę-

ściej  wymieniano  ułatwianie  procederu  wprowadzania  do  obrotu.  W  przy-
padku  zastosowania  tak  nowatorskich  rozwiązań  prawnych  policja  nie
miałaby  właściwie  żadnych możliwości  walki  z  dilerami,  gdyż  każdy  zatrzy-

Problemy Narkomanii nr 2/2008

many  mógłby  tłumaczyć  się  tym,  że  środki  odurzające  posiada  na  własny
użytek,  pod  warunkiem,  że  ilość  nie  przekroczyłaby  10  g.  Udowodnienie
procesowe wprowadzania do obrotu byłoby niezwykle trudne, a przyłapanie
sprawcy  na  gorącym  uczynku,  tj.  w  momencie  wymiany  środków
odurzających na pieniądze, jeszcze trudniejsze.

Legalizacja posiadania pozbawiłaby pracę jakiegokolwiek ryzyka, co

sprawiłoby, że do drobnych transakcji (do 10 g) mogłoby dochodzić z więk-
szą  częstotliwością,  nawet  do  kilku  razy  dziennie.  Dilerzy  prognozowali,  że
w  takim  przypadku  zwiększyłby  się  popyt,  a  marihuana  stałaby  się  tak
powszechna  jak

„...piwo sprzedawane pod parasolką…”. Wzrost popytu

z pewnością sprawiłby, że podaż tego środka byłaby jeszcze większa, a co
za tym idzie, wzrosłyby obroty i zyski nie tylko dilerów, ale i osób
zajmujących się bezpośrednio hodowlą.

Wśród argumentów wymieniano również wolność wyboru używek i spo-

sobu odurzania się. Marihuana jest alternatywą dla alkoholu i tylko dlatego
jest nielegalna, że państwo nie potrafi czerpać zysków z jej produkcji, tak jak
czerpie potężne zyski z produkcji i sprzedaży alkoholu, który, notabene,
wykazuje silne właściwości uzależniające.

Badani podnosili również lecznicze właściwości marihuany, a raczej

zawartych w niej związków kannabinoli wykorzystywanych w leczeniu
c

horób mózgu, jaskry, objawów astmy, a także stosowanie tego środka

w terapii osób uzależnionych od alkoholu.

Osobom chorym na nowotwory,

poddawanym  chemioterapii  podawana  jest  marihuana  w  celu  pobudzenia
apetytu.  Działanie  marihuany  wykorzystywane  jest  również  w  łagodzeniu
nerwic,  chorób  psychicznych,  a  zwłaszcza  schizofrenii.  Badani  podnosili
również,  że  używanie  marihuany  pozwala  przezwyciężyć  impotencję  i  jest
wspaniałym afrodyzjakiem.

Jeden z badanych zauważył, że negatywna polityka państwa w stosunku

do marihuany wynika z niedostatecznej znajomości tematu, a także z obawy,
że jeżeli społeczeństwo zacznie powszechnie palić marihuanę, to przestanie
pić alkohol. Spowoduje to spadek sprzedaży alkoholu, a w związku z tym
zmniejszenie wpływów z podatku akcyzowego. Proces ten mógłby nastąpić
w ciągu 10-20 lat od daty legalizacji posiadania marihuany.

Z obserwacji respondenta wynika również, że ludzie, którzy zaczęli palić

marihuanę,  zdecydowanie  odstawili  alkohol,  zwłaszcza  czysty  (wódka).
Według  respondenta,  uwarunkowane  jest  to  tym,  że  pochodne  konopi
oferują  o  wiele  subtelniejsze  doznania  i  w  rzeczywistości  nie  wyrządzają
takich szkód społecznych jak uzależnienie alkoholowe.

O ile używanie narkotyków miękkich nie niesie ze sobą wielkiego

niebezpieczeństwa  o  charakterze  zdrowotnym  i  socjalnym,  to  konsumpcja
narkotyków twardych jest przejawem pewnego rodzaju patologii. Środki zaliczane
do  tej  grupy  narażają  konsumentów  na  szereg  negatywnych  konsekwencji.
Posiadają  one  pewną  właściwość,  którą,  może  nawet  nieświadomie,  bardzo
dobrze  wykorzystują  dilerzy,  a  mianowicie  fakt  wywoływania  bardzo  silnego

M. Gossop, Narkomania, mity i rzeczywistość, Warszawa 1993, s. 119-125.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

psychicznego uzależnienia. Przy dłuższym i powtarzalnym zażywaniu konsu-
mentowi coraz trudniej normalnie funkcjonować bez określonego środka, w zwią-
zku z czym

coraz częściej kontaktuje się ze swoim dilerem, dostarczając mu tym

samym coraz większych zysków.

Mając powyższe na uwadze, respondentów zapytano: czy jesteś za

legalizacją posiadania niewielkich ilości narkotyków twardych przezna-
czonych na własny użytek? Rozkład odpowiedzi prezentuje zamieszczona
poniżej tabela nr 31.

Tabela nr 31
Legalizacja posiadania niewielkich ilości narkotyków twardych na własny
użytek

Osoby badane

Legalizacja posiadania narkotyków twardych

Tak

Nie

Razem

100

Źródło: badania własne.

Wśród badanej populacji dilerów zdecydowana większość (82%)

opowiedziała  się  za  legalizacją  posiadania  niewielkich  ilości  narkotyków
twardych  przeznaczonych  na  własny  użytek.  Zaskakującym  jest  fakt,  że  w
grupie  osób  zajmujących  się  nielegalną  dystrybucją  środków  odurzających
znalazło się aż 18% przeciwników takich rozwiązań prawnych.

Wśród argumentów przemawiających za legalizacją posiadania dilerzy

podnosili, że takie rozwiązania prawne ułatwiłyby im pracę i pozbawiły ją
jakiego

kolwiek ryzyka. W momencie zatrzymania diler mógłby wytłumaczyć

się tym, że środki odurzające posiada na własny użytek. Podobnie jak
w przypadku pochodnych konopi udowodnienie wprowadzenia środka do
obrotu byłoby niezwykle trudne.

Legalizacja posia

dania zwiększyłaby zyski. Narkotyki syntetyczne

umożliwiają większy zarobek ze względu na możliwość „miksowania” i przy
sprzedaży  nawet niewielkich ilości diler może  zarobić  o wiele  więcej niż na
sprzedaży większych ilości marihuany, dlatego też dokonanie kilku transakcji
dotyczących  małych,  bezpiecznych  (bo  dozwolonych  przez  prawo)  ilości
byłoby opłacalne. Diler musiałby zrobić kilka kursów więcej, ale dzięki temu
pozostałby  bezpieczny.

W tym miejscu nie można również zapomnieć

o silnym psychicznym

uzależnieniu, jakie wywołują narkotyki syntetyczne,

takie jak LSD czy amfetamina.

Wśród przeciwników legalizacji posiadania niewielkich ilości narkotyków

„twardych” przeznaczonych na własny użytek podnoszono argument dużej
szkodliwości dla zdrowia opiatów i narkotyków syntetycznych. Różnice

Podobnego sformułowania użył Minister Zdrowia i Opieki Społecznej Jacek Żochowski, który

w  1995  r.  sygnalizował  problem  bezkarności  posiadania  niewielkich  ilości  narkotyków
przeznaczonych  na  własny  użytek  podczas  prac  nad  ustawą  o  przeciwdziałaniu  narkomanii,
Diariusz Sejmowy, 61 posiedzenie Sejmu w dniu 28.09.1995 r., s. 65; por. K. Krajewski, op. cit., s. 419.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

między dawką skuteczną a dawką śmiertelną są w wielu przypadkach mini-
malne, a w konsekwencji, ryzyko przedawkowania i śmierci jest bardzo
wysokie. Diler, sprzedając towar, bierze niejako odpowiedzialność za klienta
i j

ego śmierć przysporzyłaby mu wielu kłopotów nie tylko ze strony organów

ścigania, ale również w półświatku narkotykowym.

Legalizacja posiadania niewielkich ilości środków odurzających przezna-

czonych na własny użytek, bez możliwości utworzenia legalnej drogi wejścia
w takie posiadanie, jest absurdem.

Nie można dopuszczać do takiej

sytuacji, że obywatel dochodzi do zachowań zgodnych z prawem przez
popełnienie przestępstwa.

Aby tego uniknąć, należałoby utworzyć możliwość zgodnego z prawem

nabycia środka odurzającego lub wyhodowania roślin, z których takie środki
można  byłoby  pozyskać.  W  przypadku  cannabis  takie  posunięcie  można
uznać za w pełni uzasadnione. Mając powyższe na uwadze, respondentom
zadano  pytanie:  czy  jesteś  za  legalizacją  uprawy  konopi  indyjskich  na
własne  potrzeby?  Rozkład  odpowiedzi  prezentuje  zamieszczona  poniżej
tabela nr 32.

Tabela nr 32
Legalizacja uprawy konopi indyjskich

Osoby badane

Legalizacja uprawy konopi indyjskich

Tak

Nie

Razem

100

Źródło: badania własne.

Zdecydowana większość badanych dilerów (96%) opowiedziała się za

legalizacją uprawy konopi indyjskich na własne potrzeby, natomiast 4%
respondentów było przeciwnych takim nowatorskim rozwiązaniom prawnym.

Wśród argumentów przemawiających za legalizacją uprawy dilerzy

podnosili  fakt,  że  staliby  się  samowystarczalni.  Nie  musieliby  kupować
marihuany  u  pośredników  lub  przemycać  jej  z  Holandii.  Mogliby  sami
produkować  środki  odurzające  i  zajmować  się  ich  dystrybucją.  Takie
rozwiązania  prawne  pozbawiłyby  ich  pracę  ryzyka  i  dały  poczucie  bezpie-
czeństwa, co z pewnością zwiększyłoby zyski ze sprzedaży.

Przyzwolenie państwa na uprawianie konopi indyjskich zwiększyłoby

dostępność  marihuany  i  wielu  ludzi  mogłoby  skorzystać  z  jej  wspaniałych
właściwości. Legalizacja uprawy obniżyłaby ceny tego środka nawet o ponad
połowę,  co  sprawiłoby,  że  byłaby  ona  tańsza,  a  zarazem  łatwo  dostępna.
Więcej  osób  mogłoby  pozwolić  sobie  na  jej  zakup.  Dilerzy,  sprzedając
większe  ilości  za  mniejszą  cenę,  uzyskiwaliby  takie  same  dochody,  z  tą
jednak różnicą, że ich praca byłaby pozbawiona elementu ryzyka.

Sygnalizował to M. Filar, Przestępczość związana z narkotykami w Polsce [w:] (red.) H. J.

Hirsch, P. Hofmański, E. W. Pływaczewski, C. Roxin, Prawo karne i proces karny wobec
nowych form i technik przestępczości, Temida 2, Białystok 1997, s. 333.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Jedna osoba spośród badanej populacji dilerów była przeciwna tak

nowatorskim rozwiązaniom prawnym. Jako kluczowy argument podniosła, że
w przypadku legalizacji uprawy konopi indyjskich ni

kt nie byłby zainte-

resowany  kupnem  marihuany  u  dilera,  ponieważ  każdy  obywatel  mógłby
sam  sobie  wyprodukować  środki  odurzające.  W  takim  przypadku  ceny
polskiej marihuany  spadłyby  do  poziomu  4-5  zł  za  1  g  (przy  obecnej  cenie
średniej 20 zł), co spowodowałoby nieopłacalność tego procederu.

Zebrany materiał badawczy pozwolił pozytywnie zweryfikować

postawioną hipotezę, że legalizacja posiadania niewielkich ilości środków
odurzających ułatwiłaby pracę dilerom, a także zwiększyłaby ilość wprowa-
dzanych do obr

otu środków odurzających.

Nagła i diametralna zmiana polityki państwa wobec narkotyków mogłaby

wywołać wielkie zamieszanie. Legalizacja pewnych zachowań o charakterze
konsumenckim  pozwoliłaby  również  dilerom  na  bezpieczne  prowadzenie
działalności.  Utrudniłoby  to  pracę  organom  ścigania,  ale  tylko  w  zakresie
detalicznego  handlu  ulicznego.  Sytuacja  producentów,  a  także  osób
handlujących hurtowymi ilościami środków odurzających nie uległaby jednak
zmianie. Byliby oni ciągle zagrożeni surową odpowiedzialnością karną i tylko
wysiłki  organów  ścigania  skierowane  właśnie  na  ten  sektor  przestępczej
działalności mogłyby skutecznie i w widoczny sposób osłabić narkobiznes.

Nie można zapomnieć, iż obecna regulacja prawna sprawia, że w więk-

szości przypadków ofiarą walki z dilerami padają konsumenci, których policja
zatrzymuje z kilkoma porcjami przeznaczonymi na własny użytek. Takie
działania z pewnością podnoszą statystyki, jednak nie wpływają na zmniej-
szenie podaży narkotyków.

Obecna sytuacja wymaga pewnego kompromi

su. Należy walczyć z dilerami

w taki sposób, aby nie krzywdzić konsumentów. Cel ten można zrealizować przez
zmianę kierunku polityki względem narkotyków. W stosunku do zachowań,
których celem jest własna konsumpcja, powinna zostać zastosowana zasada
oportu

nizmu ścigania, natomiast zachowania stwarzające nielegalną podaż, której

celem jest wprowadzanie do obrotu środków odurzających, należy ścigać z całą
surowością  i  bezwzględnością  wobec  sprawców  żerujących  na  nałogu  innych.
Tylko  takie  podejście  pozwoli  na  prowadzenie  rozsądnej  polityki  wobec
narkomanii  i  ograniczen

ie szkód o charakterze prawno-karnym, jakie ponoszą

szerokie rzesze zwykłych konsumentów.

8. Wnioski końcowe

Przemiany, jakim uległo zjawisko polskiej narkomanii, wpłynęły również

na produkcję i dystrybucję środków odurzających. Zmianie uległ wizerunek
tzw. dilera

– czyli osoby zajmującej się rozprowadzaniem narkotyków.

W początkowym okresie narkomanii producentem i dystrybutorem była

ta  sama  osoba,  w  stosunku  do  której  już  na  podstawie  wyglądu  zewnę-
trznego  można  było  stwierdzić,  że  jest  ona  związana  z  narkotykami.
Konsumpcja „kompotu” jest łatwo zauważalnym zjawiskiem.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Obecnie diler jest zwyczajnym, niczym niewyróżniającym się młodym

człowiekiem, który wykonuje swoje obowiązki społeczne (uczy się, pracuje),
a rozprowadzając środki odurzające, chce uzyskać dodatkowe pieniądze na
własne potrzeby.

Dystrybucja środków odurzających przebiega w zaplanowany, dobrze

zorganizowany i ostrożny sposób. Dilerzy sprzedają środki odurzające tylko
osobom,

które znają, dokładnie planując przebieg każdej, nawet

najdrobniejszej transakcji. Agresywna polityka karna wymusza na nich
podejmowanie bardzo ostrożnych kroków.

Dystrybucja środków odurzających w lokalach rozrywkowych jest zjawis-

kiem  zanikającym  ze  względu  na  olbrzymie  ryzyko  ujawniania  procederu.
Obalony  został  również  mit  wizerunku  dilera  jako  osoby  czającej  się
w okolicach podstawówek i wciskającej dzieciom środki odurzające bądź też
rozdającej próbki za darmo. Młodzi ludzie są świetnie zorientowani w przed-
miocie  środków  odurzających  i  nikogo  obecnie  nie  trzeba  zachęcać  ani
namawiać  do  ich  konsumpcji.  Rozdawanie  darmowych  próbek  z  marke-
tingowego  punktu

widzenia jest nieopłacalne, gdyż na te środki amatorzy

i tak się znajdą.

Każdy diler ceni sobie dyskrecję i za wszelką cenę chce pozostać osobą

działającą incognito. Informacja o jego działalności ze względów bezpie-
czeństwa nie może dotrzeć do szerszego grona osób. Ułatwiłoby to wykrycie
nielegalnego procederu, a co za tym idzie,

pociągnęłoby to za sobą surową

odpowiedzialność karną.

Prowadzona polityka bezwzględnej prohibicji nie ograniczyła w żaden sposób

dostępności  narkotyków  ani  nie  obniżyła  zapotrzebowania  na  nie.  Pomimo
penalizacji drobnego posiadania o charakterze konsumenckim dilerzy bez zmian
dokonują  transakcji  dotyczących  różnych  ilości  środków.  Restrykcyjna  polityka
karna  skutkuje  jedynie  czasowym  wzrostem  cen,  jednak  nie  wpływa  na  ilość
środków  dostępnych  w  obrocie.  Jest  to  bardzo  negatywne  zjawisko  z  punktu
widzenia

szkodliwości, jakie niesie ze sobą odurzanie się środkami syntetycznymi,

a zwłaszcza tak powszechnie dostępną u nas amfetaminą, którą obrót przynosi
dilerom i producentom największe korzyści.

Amfetamina jest substancją bardzo mocno związaną z przestępczością

zorganizowaną.  Wytworzenie  wysokiej  jakości  środka  wymaga  profe-
sjonalnego  zorganizowania  laboratorium,  zatrudnienia  wykwalifikowanych
fachowców,  dostarczenia  odpowiednich  półproduktów,  zabezpieczenia
i  ochrony  takiego  miejsca,  a  także  zapewnienia  szybkiego  zbytu  gotowego
produktu nawet w dużych ilościach. Jest to niezbędne ze względu na fakt, że
amfetamina  jest  środkiem,  który  bardzo  dużo  traci  na  wartości  w  wyniku
długotrwałego  przechowywania,  dlatego  też  szybka  dystrybucja  jest  w  tym
przypadku kluczowym czynnikiem.

Spełnienie powyższych warunków może zagwarantować jedynie

sprawnie  działająca  grupa  zorganizowana,  gdyż  w  zasadzie  tylko  ona
dysponuje  kontaktami,  środkami  finansowymi  i  zapleczem  technicznym
umożliwiającym  sprawne  przeprowadzenie  procederu.  Oznacza  to,  że

Problemy Narkomanii nr 2/2008

dilerzy

– detaliści handlują produktem finalnym działalności grup zorga-

nizowanych, tym samym dostarczając im zysków.

Co prawda wyniki przeprowadzonych badań nie wykazały bezpośredniego

związku  pomiędzy  przestępczością  narkotykową  w  woj.  podlaskim  a  przestę-
pczością zorganizowaną, polegającego na bezpośrednim kontakcie dilera z takimi
osobami, jednak takiego związku, chociażby pośredniego, wykluczyć nie można.
Pozyskanie większej ilości środka w postaci marihuany jest, co prawda, możliwe
bez  chociażby  pośredniego  związku  tego  procederu  z  grupą  zorganizowaną,
jednak w przypadku amfetaminy jest to wykluczone. Najwyższej jakości produkt
może wytworzyć jedynie fabryka prowadzona przez grupę zorganizowaną, a więc
pewien  pośredni  związek  tutaj  zachodzi.  Fakt,  że  dilerzy  –  detaliści  nie  znają
osobiście producentów, może świadczyć tylko o doskonałej organizacji procederu.

W województwie podlaskim nie istnieje podział stref wpływów i terytoriów

pomiędzy  osobami  zajmującymi  się  dystrybucją  środków  odurzających.
Potwierdza  to  niejako  wcześniejsze  ustalenia  dotyczące  bezpośredniego
związku  badanych  z  przestępczością  zorganizowaną.  Wyznaczenie  stref
wpływów jako element charakterystyczny dla przestępczości zorganizowanej
oznacza,  że  na  danym  terenie  nikt  bez  zgody  i  wiedzy  grupy  nie  może
wprowadzać  do  obrotu  środków  odurzających.  Dilerzy  nie  podejmują
również  agresywnych  działań  względem  siebie.  Rynek  jest  duży  i  nie  ma
sensu  rywalizowanie  o  coś,  czego  jest  pod  dostatkiem  –  o  klientów.
Doprowa

dzanie do jakichkolwiek zatargów czy też nawet porachunków z

użyciem przemocy wszystkim utrudniłoby pracę, ograniczając zyski i budząc
niepotrzebne zainteresowania organów ścigania. Klient i tak zrobi zakupy u
osoby, do której ma zaufanie i u której może nabyć towar najwyższej jakości.

Restrykcyjna polityka prohibicji z pewnością ułatwia organom ścigania

walkę  z  nielegalnym  obrotem  środków  odurzających.  Nie  można  jednak
zapomnieć,  że  bardzo  często  jej  ofiarami  padają  osoby  zainteresowane
jedynie  konsumpcją  środków  odurzających,  a  nie  ich  dalszą  dystrybucją.
Konsumenci  zdecydowanie  opowiedzieli  się  za  dekryminalizacją  zachowań
związanych  z  umożliwieniem  własnej  konsumpcji,  polegających  na  posia-
daniu  określonej  ilości  środka  w  postaci  marihuany,  a  także  legalną  drogą
wejścia  w  to  posiadanie,  polegającą  na  wytworzeniu  określonej  ilości
substancji  na  własne  potrzeby,  opowiadając  się  jednocześnie  przeciwko
takim krokom w stosunku do „twardych” narkotyków.

Co prawda, legalizacja posiadania niewielkich ilości środków odu-

rzających  w  postaci  marihuany  ułatwiłaby  dilerom  wprowadzanie  jej  do
obrotu,  zwiększając  tym  samym  podaż  narkotyków,  jednak  w  przypadku
środka,  który  można  byłoby  pozyskać  legalnie,  nikt  nie  podejmowałby
nielegalnych prób wejścia w jego posiadanie, mając dodatkowo na uwadze
surową odpowiedzialność karną. Takie rozwiązanie prawne nie zmieniłoby w
żaden sposób sytuacji prawnej osób generujących podaż na masową skalę.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Krzysztof Kruszko
Uniwersytet Marii Curie

– Skłodowskiej

w Lublinie
Wydział Pedagogiki i Psychologii

INTERNETOWE ZAGROŻENIE

DZIECI I MŁODZIEŻY

Upowszechnienie się technologii komputerowych oraz nastanie „ery

Internetu”  spowodowało  istotne  zmiany  w  życiu  społecznym  milionów  ludzi
na  świecie.  Szacuje  się,  że  z  Internetu  korzysta  ponad  miliard  osób.
Globalna  sieć  zastępuje  z  powodzeniem  telefon,  fax,  tradycyjną  pocztę,
codzienne  gazety,  książki,  radio  i  telewizję,  stwarzając  jednocześnie
możliwość  komunikacji  zwrotnej,  interaktywnej.  Internet  pozwala  na
błyskawiczną wymianę myśli, informacji, poglądów, załatwianie przeróżnych
spraw. W zasobach internetowej sieci możemy znaleźć informacje niemal na
każdy  temat.  Czy  są  one  wiarygodne,  czy  też  bezwartościowe,  to  już  inna
kwestia.

Miliardy internetowych stron oferują informacje naukowe, praw-

dziwe, po części prawdziwe, ale też i fałszywe, bulwersujące oraz o cechach
przestępczych.

Dziś praktycznie każdy może sięgać do zgromadzonych

zasobów  we  wszystkich  chyba  dziedzinach  wiedzy,  edukacji,  sztuki  i  roz-
rywki,  a  katalog  usług  stale  rośnie.  We  współczesnej  dobie  korzystanie
z  Internetu  stało  się  dla  wielu  nie  tylko  interesujące,  przydatne,  ale  wręcz
konieczne.  Tą  drogą  realizuje  się  każdego  dnia  mnóstwo  ważnych
transakcji,  opłaca  rachunki,  rezerwuje  bilety  lotnicze,  miejsca  w  hotelach,
pobiera edukację, nawiązuje nowe znajomości itd. Nie sposób kwestionować
faktu,  że  ma  on  wiele  nieocenionych  zalet. W  tym  całym  zachwycie  trzeba
jednakże  pamiętać,  że  Internet  niesie  ze  sobą  także  szereg  złowrogich
aspektów. Lekceważenie „ciemnej” strony tego medium może rodzić bardzo
przykre  konsekwencje.  W  internetowej  sieci  funkcjonują  portale
podszywające  się  pod  istniejące  sklepy,  firmy,  banki,  tworzone  są  fikcyjne
instytucje  i  organizacje.  Do  prywatnych  skrzynek  z  pocztą  elektroniczną
napływają  pozornie  atrakcyjne  oferty  kuszące  możliwością  szybkiego
wzbogacenia  się  (tzw.  łańcuszki,  piramidy,  pośrednictwo  w  przelewach
finansowych  dla  „prania  brudnych  pieniędzy”  itp.),  propozycje  okazyjnego
nabycia  rewelacyjnych  towarów  i  wiele,  wiele  innych.  Poprzez  różnorodne
zabiegi socjotechniczne oszuści potrafią pozyskać poufne dane osobiste, by
móc  je  wykorzystywać  na  wiele  sposobów.  Poszywając  się  pod
przedstawicieli  firm,  banków,  potrafią  nakłonić  ofiarę  do  udostępnienia
numeru karty kredytowej, PINu, czy też hasła do konta bankowego (np. pod

T. Zasępa, R. Chmura(red.), Internet. Fenomen społeczeństwa informacyjnego. Częstochowa 2002.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

pozorem potrzeby aktualizacji danych), które zostanie wyczyszczone z za-
sobów, zanim niefrasobliwy użytkownik Internetu się zorientuje.

Przed podobnymi zagrożeniami częściowo chroni użytkownika Internetu

systematycznie a

ktualizowane oprogramowanie zabezpieczające przed

zawirusowaniem  i  włamaniem  do  systemu  własnego  komputera,  używanie
bezpiecznych  przeglądarek  internetowych,  ostrożność  w  otwieraniu  załącz-
ników  przesyłanych  wraz  z  pocztą  elektroniczną  z  nieznajomych  źródeł,
powściągliwość i w znaczącej mierze „zdrowy rozsądek”.

W niniejszym opracowaniu zechcę skoncentrować uwagę na zagro-

żeniach,  jakie  niesie  ze  sobą  Internet  dla  dzieci  i  młodzieży,  którzy  z  łat-
wością  opanowują  sztukę  surfowania  w  sieci,  ale  ich  rozwój  społeczny,
dojrzałość  emocjonalna,  nikły  zasób  życiowych  doświadczeń  i  młodzieńcza
naiwność,  może  być  przyczyną  poważnych,  tragicznych  nawet  konse-
kwencji. Na łączach internetowych,  zarówno  w sposób chciany, jak i całko-
wicie  nieoczekiwany,  dzieci  mogą  zetknąć  się  z  treściami  dalece  niewła-
ściwymi  dla  ich  wieku,  z  przejawami  przemocy,  nienawiści,  rasizmu,  z  ob-
scenicznością,  pornografią,  z  tekstami,  obrazami,  ofertami  i  propozycjami,
które  mogą  wywoływać  niepokój,  przerażenie,  jak  też  rozbudzać  niepo-
żądaną  w  tej  mierze  ciekawość. W sposób  szczególny  niepokoi  możliwość
nawiązywania  z  dziećmi  kontaktów  online  przez  pedofilów.  Wcześniejsze
kampanie  wyczulające  dzieci  na  zagrożenia  związane  z  wchodzeniem  w
kontakty z osobami obcymi wykorzystywały stereotyp mężczyzny wabiącego
dzieci  na  placu  zabaw  słodyczami,  albo  zagubionym  pieskiem.  Dziś  to
zagrożenie  ma  zupełnie  nowy  charakter.  Internetowe  witryny  czatowe,
komunikatory,  poczta  elektroniczna,  to  wirtualne  podwórka,  po  których
poruszają  się  również  trudne  do  zidentyfikowania  osoby,  które  z  racji
upodobań,  specyficznych  preferencji,  chęci  zysku,  czy  też  chorobliwych
potrzeb,  za  nic  mają  etykę,  godność,  szacunek  dla  drugiego  człowieka.
Światowa  sieć  szybkiej  i  taniej  łączności  staje  się  dla  nich  wygodnym
nar

zędziem dokonywania przestępstw w poczuciu bezkarności. Anoni-

mowość, jaką daje cyberprzestrzeń, pozwala pedofilowi podszywać się pod
rówieśnika  o  podobnych  zainteresowaniach,  upodobaniach,  przeżywanych
problemach.  Jednocześnie  ma  on  tę  przewagę  nad  dzieckiem,  że  zna
sposoby  nawiązywania  kontaktów,  budzenia  zaufania,  kreowania  siebie  na
prawdziwego  przyjaciela.  Najbardziej  podatne  na  internetowe  uwiedzenie
mogą  być  dzieci  osamotnione,  które  przeżywają  różnego  typu  problemy
w  rodzinie,  szkole,  w  kontak

tach z rówieśnikami. Istnieje zatem pilna

potrzeba  uświadomienia  dzieciom,  jakie  niebezpieczeństwa  czyhają  na  nie
w Internecie  i edukowania  w tej materii również rodziców,  nauczycieli  i  wy-
chowawców.  W  przypadku  kontaktów  internetowych,  złudne  może  być

(

zob.) J. Kosiński, Nie wierz Internetowi. (w:) M. Jędrzejko, W. Bożejewicz (red.), Człowiek w sieci

zniewolonych dróg. Wyd. Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora, Pułtusk 2007.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

odzicielskie poczucie bezpieczeństwa dziecka, spokojnie siedzącego przed

komputerem w swoim pokoju.

Technologia komputerowa ułatwia osobom o preferencjach pedofilskich

stały ze sobą kontakt, uzyskiwanie wzajemnego wsparcia, doskonalenie
taktyk zdobywania

zaufania i budowania więzi z małoletnimi, dzielenie się

fantazjami na temat seksu z dziećmi, umożliwia wymianę treści porno-
graficznych, identyfikowanie dzieci podatnych na seksualne wykorzystanie
(pozyskiwanie adresu zamieszkania, numeru telefonu, e-maila itp.).

„Zdobywanie” dziecka przez pedofila, to specyficzny proces manipulacji,

który  rozpoczyna  się  od  nawiązania  pozaseksualnego  kontaktu  w  sieci  na
płaszczyźnie  rówieśniczej.  „Łowca”  powoli  gromadzi  informacje  na  temat
dziecka,  zdobywa  jego  zaufanie,  t

worzy nieraz na tyle bliskie więzi, że

zostaje  uznany  niemal  za  członka  rodziny.  Zdarza  się,  że  potrafi  zmylić
i  uspokoić  nawet  rodziców  potencjalnej  ofiary.  Dziecko  przekonane  o  na-
wiązaniu  sympatycznego,  partnerskiego  kontaktu  z  rówieśnikiem,  nawet
gdyby  było  w  pewnej  mierze  wyczulone  na  internetowe  zagrożenia,  nie
uruchamia w sobie mechanizmów obronnych, które zwykle tworzą się wobec
obcych  dorosłych.  Poświęcona  dziecku  uwaga,  oferowana  przyjaźń,
przesyłane (zwykle w tajemnicy) prezenty stanowią podstawę przymierza, na
które  chętnie  przystaje  dziecko,  zwłaszcza  niezaspokojone  emocjonalnie.
Z  czasem  „uwodziciel”  stopniowo  zapoznaje  dziecko  z  materiałami  porno-
graficznymi, pobudza jego ciekawość, proponuje wspólną wyprawę, zajęcia,
fotografowa

nie w uwodzicielskich pozach, oswaja z nagością i przekonuje,

że nie ma niczego niewłaściwego w kontaktach seksualnych dziecka
z dorosłym.

Możliwość podszywania się pod dowolną osobę prezentującą określony

styl  życia,  pozwala  pedofilom  nawiązywać  kontakty  z  wieloma  dziećmi
jednocześnie,  a  internetowe  czaty,  elektroniczna  poczta,  różne  witryny  są
wykorzystywane  do  manipulowania  dzieckiem.  Spreparowana  przyjaźń,
osobisty  urok  i  udawana  sympatia  prowadzi  w  konsekwencji  do  spotkania
łowcy  z  ofiarą  w  realnym  świecie,  spotkania,  z  którego  niejedno  dziecko
nigdy już nie wróciło. Na każde pięć uprowadzeń dzieci, dwa miały związek
z Internetem.

Dziś życie towarzyskie wielu młodych ludzi po powrocie ze szkoły

przenosi się ze świata realnego do świata wirtualnego – Internetu. Niepokoi
fakt szerzenia się internetowej „kultury kłamstwa, chamstwa i wulgarności”.
Podstawową formą komunikowania się w sieci młodzieży z innymi stają się
wzajemnie rzucane obelżywe określenia, wyzwiska, intrygi, oczernianie,
prepa

rowanie i upowszechnianie informacji kompromitujących koleżanki,

kolegów (często także nauczycieli). Takie „zabawy” tylko z pozoru mogą
wydawać się bez znaczenia. Nieraz pociągają za sobą poważne

I.R. Berson, (tłum. H. Grzegołowska – Klarkowska), Cyberofiary: psychospołeczne

konsekwencje wykorzystywania młodzieży za pośrednictwem Internetu, „Dziecko Krzywdzone”
2003, nr 2.

I.R. Berson, op. cit.

www.telegraph.co.uk

Problemy Narkomanii nr 2/2008

emocjonalne,  funkcjonalne  i  psychologiczne  konsekwencje.  Ośmieszane
ofiary  często  tracą  poczucie  własnej  wartości,  czują  się  przygnębione,
osamotnione. U niektórych pojawiają się chorobowe objawy  - bóle brzucha,
głowy,  migreny,  zaburzenia  neurotyczne,  prowadzące  nawet  do  prób
samobójczych.  Szykanowanie  konkretnych  osób  najczęściej  nie  ma  swojej
przyczyny w jakiejś ich odmienności. Stają się one obiektem zastępczym do
rozładowania napięć i złości, których źródło tkwi gdzie indziej.

Rodzice na ogół nie są świadomi takiego zagrożenia i na dobrą sprawę -

choćby z uwagi na respektowanie prawa dziecka do prywatności - rzadko
orientują się, jaki charakter mają internetowe kontakty ich pociech. Dzieci
z kolei niechętnie zgłaszają opiekunom przypadki dręczenia w sieci, m.in. z
obawy przed zakazem korzystania z Internetu.

Internetowe medium każdemu stwarza możliwość kreowania siebie na

dowolną  postać,  a  złudne  przekonanie  o  anonimowości  pozwala  wchodzić
z  innymi  na  łączach  internetowych  w  śmiałe  relacje.  Osobista  tożsamość
człowieka jest raczej stała i uwarunkowana wieloma cechami, jak wiek, płeć,
rasa,  predyspozycje  fizyczne  i  psychiczne.  Ukrycie  oblicza  za  monitorem
komputera  połączonego  w  globalnej  sieci,  pozwala  na  eksperymentowanie
z  przybieraniem  kształtu  dowolnych  osobowości.  „Ukrywanie  prawdziwej
tożsamości  to  stały  element  komunikacji  online,  a  dokonywane  w  tym
procesie transformacje mogą mieć wpływ zarówno dodatni, jak i ujemny na
młodego człowieka.”

Wewnętrzne hamulce, które wynikają z określonej roli społecznej zwykle

tutaj nie działają i tożsamość staje się płynna

. Dzieci i młodzież, której brak

wystarczającej dojrzałości, wiedzy i doświadczenia, może stosunkowo łatwo
uwikłać  się  w  niewłaściwe  kontakty  internetowe.  Tworząc  na  łączach
sieciowych pod pseudonimem własny wizerunek, dzieci szybko przekraczają
wszelakie  bariery,  co  byłoby  nie  do  przyjęcia  w  zachowaniu  w  realnej
codzienności.  Nadużywają  wulgaryzmów,  manifestują  agresywność  i  non-
konformistyczne  postawy,  w  niewybredny  sposób  atakują  swoje  opinie,  są
gotowe  do  dzielenia  się  różnymi  osobistymi  informacjami,  dla  zabawy  lub
fantazji  lawirują  między  kłamstwem  a  szczerością.  Zwykle  nie  ma  dla  nich
znaczenia,  z  kim  rozmawiają,  czy  flirtują.  Większość  podszywa  się  pod
starszych  wiekiem,  bardziej  doświadczonych,  a  na  ewentualne  słowa
zachęty do powstrzymania się od nadużywania rynsztokowych sformułowań,
potrafią  reagować  wyzwiskami,  jak  stare  wygi,  (czego  doświadczyłem
próbując dla testu podjąć się roli „internetowego wychowawcy”).

Młodym internautom dość łatwo przychodzi też podejmowanie

tematyki seksualne

j, której intensywność, w miarę nasycenia dotychcza-

sowym poziomem, narasta. Poszukują bodźców do nowej, silniejszej

A. Czesławiak, Cyberbullying. Wstępne spojrzenie na zjawisko wirtualnej agresji wśród

młodzieży. (w:) M. Jędrzejko, W. Bożejewicz (red.), Człowiek w sieci zniewolonych dróg. Wyd.
A

kademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora, Pułtusk 2007.

I.R. Berson (tłum. H. Grzegołowska-Klarkowska), Cyberofiary…, s. 78.

L.J. Gurak, Cyberliteracy: Navigating the Internet with awareness, Yale University Press, New

Haven, CT, 2001.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

stymulacji. Istnieje jednak niebezpieczeństwo, że pewne zachowania będą
generalizowane i z czasem mogą znaleźć swoje odzwierciedlenie w realnym
życiu.

Duża popularność komunikatorów internetowych sprawia, że korzysta

z nich ponad 92% dzieci.

Umiejętność korzystania z nowoczesnych

sposobów  komunikowania  się  nie  idzie  jednak  w  parze  z  wiedzą  na  temat
związanych  z  tym  zagrożeń,  bądź  spotyka  się  z  lekceważeniem  podsta-
wowych  zasad  bezpieczeństwa,  zwłaszcza  przy  nawiązywaniu  bliższych
kontaktów.  Badania  przeprowadzone  w  2003  roku  przez  Fundację  „Dzieci
Niczyje” ujawniły, że:

w ciągu jednego roku 64% dzieci podało obcemu swój numer
telefonu,

44% dzieci przesłało obcemu zdjęcie, a 42 % podało

obcemu adres zamieszkania,

ponad trzy czwarte dzieci w ciągu jednego roku otrzymało od obcej
osoby propozycję spotkania,

co czwarte dziecko we wspomnianym wyżej okresie spotkało się
twarzą w twarz z obcym „poznanym” w Internecie,

56% dzieci w ciągu diagnozowanego roku wciąganych było wbrew
własnej woli w rozmowy o charakterze seksualnym,

30% dzieci sytuacja ta wystraszyła/przeraziła,

80% dzieci w 2003 roku mimowolnie natrafiło w Internecie na
materiały pornograficzne.

Za tempem rozwoju Internetu nie nadąża tworzenie wystarczających

mechanizmów  bezpieczeństwa.  Istnieje  statystyczna  zależność,  (co  jest
raczej  oczywiste)  między  czasem  spędzanym  przez  dzieci  i  młodzież  w
Internecie, a angażowaniem się w ryzykowne zachowania online. Jednakże
stwierdzono  też  zależność  pomiędzy  dobrym  instruktarzem  od  nauczycieli
i rodziców, a unikaniem ryzykownych zachowań na internetowych łączach.

Młodzi internauci muszą wiedzieć, że w internetowych kontaktach

obowiązują pewne zasady. Istnieje swoisty przewodnik dla dzieci korzy-
stających z internetowych łączy, który wyczula je na realne i potencjalne
zagrożenia. Dzieci nie powinny:

podawać o sobie informacji pozwalających na ich identyfikację
i zlokalizowanie (naz

wisko, adres, numer telefonu, nazwa szkoły),

ani też danych o swoich najbliższych (miejsce pracy, numer telefonu
do rodziców, czas planowanego urlopu, materialne zasoby,
wyposażenie domu itp.);

łamać reguł korzystania z Internetu, które ustaliły wspólnie z rodzi-
cami;

Ł. Wojtasik, Pedofilia i pornografia w Internecie – zagrożenia dla dzieci, „Dziecko

Krzywdzone” 2003, nr 5.

Ł. Wojtasik, Ogólnopolska kampania społeczna „Dziecko w Sieci”, „Dziecko Krzywdzone”

2004, nr 7.

M. Sajkowska,

Zagrożenia wykorzystaniem seksualnym dzieci w Internecie – wyniki badań

empirycznych

, „Dziecko Krzywdzone” 2003, nr 2).

Problemy Narkomanii nr 2/2008

zatajać przed rodzicami informacji na temat zdarzeń, które wprawiły
je w zakłopotanie na internetowych łączach;

bez zgody i nadzoru rodziców (czy kogoś zaufanego) umawiać się
na spotkanie z osobami poznanymi w Internecie. Przy uzyskaniu
zgody

opiekunów, należy być z osobą towarzyszącą i upewnić się,

że będzie to w miejscu publicznym;

odpowiadać na wiadomości, które są agresywne, przerażające,
obsceniczne, dwuznaczne albo wywołujące skrępowanie;

bez zgody rodziców wysyłać własnych zdjęć, ani innych prywatnych
materiałów osobom poznanym w internetowej sieci;

poddawać się pokusie wchodzenia na strony przeznaczone tylko dla
osób dorosłych. Internet oferuje wiele stron adekwatnych do wieku
dziecka i jego zainteresowań.

W kwestii ochrony dzieci prz

ed pedofilami, którzy do wabienia swoich

ofiar wykorzystują Internet, istotnego wpływu nie mają stosowane w opro-
gramowaniu komputerowym filtry i blokady, podobnie jak różne formy
rodzicielskiego nadzoru obejmującego zgodę na połączenie dziecka z Inter-
n

etem, spoglądanie na ekran podczas surfowania, sprawdzanie historii

połączeń, czy też zawartości plików i dyskietek.

W praktyce codziennego

życia  taka  ustawiczna  kontrola  jest  właściwie  niewykonalna  i  niecelowa.
Nader często jest tak, że to właśnie dzieci konfigurują w domu sprzęt, uczą
swoich  rodziców  korzystania  z  nowoczesnych  mediów.  Stąd  też  potrzebny
jest nie tyle nadzór, co przede wszystkim właściwie ukierunkowana edukacja
obejmująca  nie  tylko  dzieci  i  młodzież,  ale  również  personel  pedagogiczny
i

rodziców, którzy mając dobry kontakt z dzieckiem, mogą zapobiegać

szukaniu  wsparcia  u  obcych,  potrafiących  w  niecny  sposób  wykorzystać
każdą  słabość.  Warto  zatem  uczulać  dzieci  i  ich  opiekunów  na  tę  proble-
matykę,  sięgać  po  przewodniki  bezpiecznego  poruszania  się  w  sieci,
zwiększać  świadomość  na  temat  istniejących  w  tej  mierze  zagrożeń.  Nie
należy  przy  tym  naiwnie  zakładać,  że  nasze  prośby  i  ostrzeżenia  odwiodą
wszystkie dzieci i dorastającą młodzież od jakże popularnych obecnie, nawet
ryzykownych  kontakt

ów internetowych. Ważne jest, aby rozumieli oni

potrzebę zachowania szczególnej ostrożności, gdy owe kontakty mają
zaistnieć na żywo.

Wykrywalność przestępstw popełnianych przez pedofilów, w tym również

wykorzystujących  Internet  do  uwodzenia  dzieci,  jest  niewielka.  Istotną
przeszkodę,  jak  się  wydaje,  stanowi  tu  niedozwolona  w  naszym  kraju
policyjna  prowokacja  wobec  przestępców  internetowych,  która  w  USA
i  innych  krajach  pozwoliła  zatrzymać  wielu  sprawców  takich  czynów.
Policjanci zajmujący się tą sferą nie prowokują dialogów powiązanych z sek-
sem,  a  jedynie  odpowiadają  na  tego  typu  zaczepki,  by  po  nawiązaniu

T. Kasprzak, Bezpieczna sieć – o profilaktyce zagrożeń dzieci w Internecie, „Dziecko

Krzywdzone”, 2003, nr 2.

Tamże.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

bliższych relacji z domniemaną ofiarą, doprowadzić do aresztowania na
miejscu planowanego spotkania z małoletnim.

Trzeba jednak wspomnieć, że młodociane ofiary przestępstw seksu-

alnych tylko w pewnym odsetku stanowiącym ok. 20% przypadków, zostają
uwiedzione przez obcych na łączach internetowych. Ponad połowa dzieci
molestowanych seksualnie dobrze zna sprawcę, bo jest nią osoba z naj-
bliższego kręgu rodziny i znajomych.

Konieczne wydają się zatem szeroko

zakrojone  działania  przygotowujące  nie  tylko  młodych  użytkowników  Inter-
netu, ich rodziców i wychowawców. Potrzebna jest także profilaktyka w po-
staci  programów  adresowanych  do  sprawców  tych  czynów  i  m.in.  poprzez
media  ukazywanie  im  skali  krzywd  wyrządzanych  w  ten  sposób  dzieciom.
Ponieważ  tacy  osobnicy  nie  potrafią  kontrolować  swoich  zachowań,  trzeba
wskazywać  na  możliwości  podejmowania  terapii,  która  pozwoli  im  zmienić
swoje zachowanie.

Społeczna świadomość zagrożeń z Internetu dla dzieci obecnie wzrasta.

Przyczynia  się  do  tego  m.in.  kampania  Dziecko  w  Sieci  realizowana  przez
Fundację  „Dzieci  Niczyje”.  Wyraziste  w  swojej  wymowie  billboardy  i  tele-
wizyjne  sygnały  ostrzegające,  że  „nigdy  nie  wiadomo,  kto  jest  po  drugiej
stronie”  (połączonych  w  sieci  komputerów),  działają  na  wyobraźnię  i  być
może  już  niejedno  dziecko  ustrzegły  przed  traumatycznymi  przeżyciami,
a nawet życiową tragedią. „Tak jak cisza w mediach na temat społecznego
zła  może  być  sprzymierzeńcem  bezkarności  i  społecznego  lekceważenia,
tak  zainteresowanie  mediów  może  mieć  znaczący  wpływ  na  dostrzeżenie
problemów  społecznych  i  podejmowanie  działań  zmierzających  do  ich
ograniczenia.”

Częstotliwość, z jaką obecnie dzieci, młodzież i wielu dorosłych korzysta

z  Internetu,  niesie  ze  sobą  również  inne  zagrożenia.  Już  sam  fakt
przesiadywania godzinami przed monitorem nie pozostaje bez znaczenia dla
postawy  ciała,  rozwoju  fizycznego,  zwłaszcza  młodego  organizmu.  Nasila
się  zjawisko  komputerowego  i  internetowego  uzależnienia.  Młodzi  ludzie,
zamiast  spotykać  się  z  kolegami,  nawiązywać  i  podtrzymywać  przyjaźnie
w  realnym  świecie,  uprawiać  sporty,  rozwijać  zainteresowania,  zaszywają
się  w  kąciku  domowym  przed  komputerem,  bez  którego  nie  potrafią
funkcjonować. Komputer i Internet daje fałszywe poczucie wolności, utrudnia
obiektywne i krytyczne postrzeganie realnej rzeczywistości, zamyka w wirtu-
alnym  świecie,  zawłaszcza  ich  myśli,  które  ustawicznie  oscylują  wokół
tematyki  gier  i  potrzeby  surfowania  w  sieci.  Przed  ekranem  monitora
spędzają każdą wolną chwilę, zaniedbując szkolne i domowe obowiązki. Dla

Ł. Wojtasik, Sprawcy wykorzystywania seksualnego dzieci przy użyciu Internetu, „Dziecko

Krzywdzone” 2004, nr 7.

Szerzej na temat sposobów rozpoznawania, zapobiegania i pomocy ofiarom molestowania

seksualnego dzieci w art.: K.

Kruszko, Bezpieczeństwo dziecka – molestowanie seksualne,

„Życie Szkoły” 2005, nr 6.

Chołuj, Profilaktyka wykorzystywania seksualnego dzieci – program STOP IT NOW !,

„Dziecko Krzywdzone” 2004, nr 7.

M. Sajkowska, Przekazy prasowe na temat wykorzystywania seksualnego dzieci

– „stare”

i „nowe” historie, „Dziecko Krzywdzone” 2003, nr 5, s.103.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

komputera  i  Internetu  nie  znajdują  żadnej  alternatywy.  Nawet  posiłki  są
spożywane  przed  komputerem,  a  wszelkie  próby  ograniczenia  czasowego
kończą  się  rozdrażnieniem  i  awanturą.  Sporadyczne  kontakty  towarzyskie
również sprowadzają się do wspólnego przesiadywania przed komputerem.
Niektórzy nabywają przy tym na tyle dużą wiedzę i umiejętności w zakresie
poruszania  się  w  cyberprzestrzeni,  że  potrafią  dokonać  włamania  do  baz
danych  różnych  instytucji  i  prywatnych  zasobów  innych  użytkowników
Internetu,  zawirusować  systemy,  spowodować  wiele  różnych  szkód.  Te
poczynania,  które  zwykle  początkowo  podejmują  dla  zabawy,  noszą
znamiona  działań  przestępczych  i  pociągają  za  sobą  określone  konsek-
wencje prawne.

Dziś domowe media (telewizja, video, komputerowe gry, Internet) nader

często przejmują od rodziców funkcje opiekuńczo-wychowawcze i pełnią rolę
„elektronicznej niani”, redukują czas na naukę, obowiązki, czytelnictwo, ruch
na świeżym powietrzu,  udział  w kulturze (wyjścia  do kina, teatru, do galerii
itp.).  Spędzany  nad  nimi  czas  ogranicza  bezpośrednie  kontakty  z  naj-
bliższymi, jakże potrzebne dla budowania właściwych więzi. Nawet wspólne
oglądanie  telewizji  tworzy  raczej  pozory  integracji,  bo  zwykle  współo-
glądającym  przeszkadzają  wszelkie  komentarze  i  próba  wymiany  zdań.
W rodzinach nieraz powstają niesnaski i nieporozumienia  w  związku  z bra-
kiem  kompromisu  co  do  zakresu  i  charakteru  korzy

stania z mediów,

zwłaszcza dostępu do połączonego w internetowej sieci komputera.

Oczywiście nie należy nadmiernie koncentrować się na słabościach

Internetu, ale jego dobrych stronach oraz dążyć do tego, aby dzieci i mło-
dzież, posiadając określoną wiedzę i umiejętności techniczne, potrafiła
rozpoznawać różne zagrożenia i skutecznie im się przeciwstawiać.

Podsumowanie

Internet

to niezwykle przydatne narzędzie szybkiej komunikacji, wymiany

myśli, to bogate źródło wiedzy i rozrywki. Nie należy jednak zapominać, że
może on być też niebezpieczny, zwłaszcza dla dzieci i młodzieży, która jest
nieświadoma  wielu  zagrożeń,  bądź  bagatelizuje  zasady  bezpiecznego
korzystania  z  globalnej  sieci.  Istnieje  zatem  potrzeba  ustawicznej  edukacji
nie  tylko  tych  najmłodszych  internautów,  ale  również  ich  rodziców  i  nau-
czycieli,  którzy  często  nie  nadążają  za  swymi  podopiecznymi  w  sferze
nowoczesnych technik komunikowania się i wirtualnego świata.

Prezentowany artykuł w wersji zbliżonej został zamieszczony w materiałach konferencyjnych

pod red. M. Jędrzejko i W. Bożejewicza, Patologie społeczne XXI wieku. Humanistyczne
wyzwania wobec filozofii zła, Wyd. Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w
Pułtusku, 2007.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Krzysztof Jędrzejko
Mariusz Kmicik

BIELUŃ DZIĘDZIERZAWA. DATURA STRAMONIUM L.

ROŚLINA SILNIE TOKSYCZNA I HALUCYNOGENNA

Bieluń dziędzierzawa Datura stramonium L

Synonimy: pindurynda, dędera, denderewa, tondera, cygańskie

ziele, świńska wesz, bieluń podwórzowa, czerwion, czerwone ziele, dendrak,
durna rzepa.
Rodzina: Solanaceae

– psiankowate.

Nazwa  angielska  taksonu:  thorn-apple,  Jimsonweed  datura,  Jimson-weed;
nazwa  francuska  taksonu:  datura  stramoine,  chosse  tampe,  endermie
stramoine, stramoine commune, pomme épineuse, pomme du diable, herbe
des  voleurs,  datura  á  feuilles  dentées,  herbe  á  la  taupe;  nazwa  niemiecka
taksonu:  Dornapfel,  weisser  Stechapfel,  gemeiner  Stechapfel,  Fliegenkraut,
Igelskolben,  K

rötenmelde, Teufelapfel, Tollkraut; nazwa rosyjska taksonu:

дурман обыкновенный.

(Anioł-Kwiatkowska J., 2003, Podbielkowski Z,. Sudnik-Wójcikowska B.

2003)

Jest jednoroczną rośliną zielną. Osiąga do 1 m wysokości, łodyga

wzniesiona, naga, w

idlasto rozgałęziona; gałązki boczne od strony wew-

nętrznej  lekko  owłosione.  Liście  jajowate,  ogonkowe,  zaostrzone,  grubo
zatokowo  ząbkowane.  Kwiaty  pojedyncze,  krótkoszypułkowe,  w  rozwi-
dleniach gałązek; kielich długi, rurkowaty, 5-ząbkowy, ząbki trójkątne; korona
biała, duża do 10 cm długości o długiej rurce w górze lejkowato rozszerzona,
sfałdowana.  Owocem  jest  duża,  zielona,  jajowatookrągława,  kolczasta
torebka,  w  górnej  części  dwukomorowa,  w  dolnej  -  czterokomorowa.
Nasiona  czarne,  brodawkowate,  spłaszczone.  Kwitnie  od  czerwca  do
września.  Rośnie  na  miejscach  synantropijnych  –  na  śmietniskach,
rumowiskach, w ogrodach, na przychaciach i podwórzach, a nierzadko także
w uprawach zbóż (Mowszowicz J., 1982).

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Ze względu na interesujące i ładne kwiaty bieluń dziędzierzawa stał się

ostatnio  rośliną  hodowaną  w  ogrodach  i  domach.  W  latach  trzydziestych
naszego  stulecia  został  wprowadzony  do  uprawy  w  wielu  krajach  Europy
i  Ameryki  Północnej.  Bieluń  wymaga  gleby  żyznej,  o  dużej  zawartości
pr

óchnicy, lekko kwaśnej, wilgotnej. Należy do roślin dobrze reagujących na

nawożenie organiczne i mineralne. Gatunek rozmnaża się z nasion, które
wysiewa się wiosną. Hodowli sprzyja odchwaszczanie i spulchnianie między-
rzędzi w czasie wegetacji.

Surowcem jest l

iść bielunia – Stramonii folium. Niekiedy i tylko do prze-

mysłowego izolowania alkaloidów, zbiera się nasiona bielunia - Stramonii
semen

(Ożarowski A., Jaroniewski W., 1989). Zbiór liści rozpoczyna się na

początku  kwitnienia  roślin,  obrywając  wyrośnięte  liście.  Ilość  surowca
pozyskanego podczas jednorazowego  zbioru nie powinna  przekraczać 1/2-
2/3 liści. Liście suszy się w suszarniach w temperaturze 50-60˚C. Właściwie
wysuszone  liście  są  ciemnozielone  i  nie  powinny  być  pokruszone.  Mają
charakterystyczny,  odurzający,  nieprzyjemny  zapach  (Rumińska  A.,
Ożarowski A., 1990).

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Znane są cztery odmiany Datura stramonium, których liście mogą

stanowić surowiec leczniczy:
var. stramonium

kwiaty białe, owoce kolczaste,

var. tatula (L.) Torr.

- kwiaty fioletowe, owoce kolczaste,

var. inermis (Jacq.) Timm.

kwiaty białe, owoce gładkie,

var. godronii Danert

kwiaty fioletowe, owoce gładkie.

Obecnie bieluń jest gatunkiem prawie kosmopolitycznym, ale jego

ochodzenie jest trudne do określenia właśnie ze względu na duże

rozprzestrzenienie  po  świecie.  Za  region  pochodzenia  podaje  się  tereny
Azji środkowej i południowej, tereny Indii Wschodnich, Meksyku lub Europy
południowo-wschodniej. Stąd bieluń mógł być zawleczony przez Cyganów,
którzy  nasion  używali  do  „sztuk  czarnoksięskich”.  Do  Europy  pierwsi
Cyganie  przywędrowali  na  początku  XV  wieku.  O  bieluniu  pisał  w  roku
1561  Konrad  Gesner  (szwajcarski  bibliograf,  lekarz,  przyrodnik,  filolog,
lingwista,  leksykolog

, wydawca i komentator wielu dzieł starożytnych

i  współczesnych  z  różnych  dziedzin  wiedzy),  opisując  go  jako  „Solanum
furiosum”,  uprawiany  w  ogrodach.  Dziczejąc,  szybko  rozprzestrzenił  się
w dużej części Europy. Obecnie rozpowszechniona  w całej Eurazji i Ame-
ryce Północnej (Nowiński M., 1980).

Niechlubne fakty z historii bielunia dziędzierzawy

Ze względu na bardzo silne właściwości halucynogenne i trujące bieluń

dziędzierzawa  może  poszczycić  się  bogatą,  choć  nie  zawsze  chlubną
historią.  O  tym,  jak  bardzo  jest  znany,  świadczyć  może  mnogość  nazw
potocznych  i  ludowych.  Ze  względu  na  jego  narkotyczne  i  trujące  włas-
ności  dawniej  nazywano  go  także  bieluniem  jadowitym,  czarcim  zielem,
diabelskim  zielem,  trąbą  anioła  (Kuźniewski  E.,  Augustyn-Puziewicz  J.,
1999).

O szkodliwym działaniu bielunia człowiek przekonał się już w antyku.

Wskazują na to antyczne zapiski z czasów Imperium Rzymskiego. Można
w nich odnaleźć opisy wydarzeń z roku 53 p.n.e., gdy Marcus Krassus,
rzymski namiestnik Syrii, zos

tał rozgromiony w wyprawie przeciwko Partom

i  zginął  pod  Carrhae.  Wycofujący  się  żołnierze  trafili  na  rośliny  o  właś-
ciwościach  odurzających,  których  spożycie  prowadziło  do  ciężkich  zatruć
lub nawet śmierci. Toksykolodzy ustalili, na podstawie opisanych objawów
u  zatrutych,  że  mogły  to  być  nasiona  czy  ziele  bielunia  dziędzierzawy.
Niestety  to  nie  te  przypadkowe,  nieświadome  zatrucia  były  największym
problemem. Bieluń, podobnie jak inne rośliny działające silnie trująco były
też  wykorzystywane  do  podstępnego  trucia  osób  niebezpiecznych,  znie-
nawidzonych,  pretendentów  do  władzy,  majątku  lub  sławy,  oponentów
politycznych.  Ponownie  historia  pokazuje,  jak  stary  jest  to  proceder.
Przykładem  może  być  król  Pergamonu  Attalos  III  Filometor  (163-133
p.n.e.),  który  uprawiał  w  swoim  ogrodzie  bielunia  Datura,  lulka  Hyoscy-

Problemy Narkomanii nr 2/2008

amus, wilczą jagodę Atropa, ciemiężycę Veratrum, tojad Aconitum i szalej
jadowity  Cicuta  virosa.  Sporządzał  z  nich  mieszanki,  które  wysyłał
oponentom  do  spożycia.  Mistrzynią  w  preparowaniu  trujących  kompozycji
była  również  egipska  królowa  Kleopatra  VII  zwana  Wielką  (69-30  p.n.e.),
odznaczająca  się  uwodzicielskim  temperamentem  i  olśniewającą  urodą,
o  której  wciąż  krążą  legendy.  Wiedzę  o  truciznach  czerpała  z  prastarych
przekazów,  znanych  niektórym  kapłanom  i  osobom  wtajemniczonym.
Jedną  z  wtajemniczonych  była  trucicielka  Kanidia  (imię  nacechowane
stylistycznie,  od  canis  -

suka), którą wspomina m.in. Horacjusz (65-8

p.n.e.) w dziele Epodon Liber (III) (Ożarowski A., 2006). Bieluń miał także
inne zastosowania. Kobiety tureckie

nasionami bielunia usypiały mężów,

gdy  chciały  ich  zdradzić.  Obok  pokrzyku,  wilczej  jagody  i  lulka  czarnego
wchodził on w skład słynnej „maści czarownic” (w jej skład wchodziły zioła
takie  jak  bieluń,  lulek  i  wilcza  jagoda;  po  natarciu  taką  maścią  miejsc
o  cienkiej  skórze  (np.  pachwin)  następował  głęboki  sen,  przynoszący
wrażenie  unoszenia  się  nad  ziemią  i  wizje  erotyczne.  Po  powrocie  do
świadomości  „czarownicom”  zostawało  złudzenie  realizmu  tych  przeżyć,
stąd  przekonanie  o  lataniu  na  miotłach  czy  łopatach  i  o  uprawianiu
stosunków  seksualnych  z  diabłem).  W  Peru  bieluń  uchodzi  za  roślinę
afrodyzjakalną, a u Indian meksykańskich czczony jest jako boski narkotyk
(„tolschi”),  wywołujący  zobojętnienie  na  otoczenie  i  głęboki  sen  z  wizjami
erotycznymi.  Liście  bielunia  dodawane  są  tam  do  herbaty  lub  papierosów
(Nowiński M., 1980; Rumińska A., Ożarowski A., 1990).

Bieluń, rośliną farmakopealną stał się w wieku XVIII, ale już znacznie

wcześniej jego działanie było wykorzystywane w medycynie ludowej
w Europie Wschodniej i Azji Zachodniej. Duży wpływ na popularność
stosowania

bielunia w medycynie oficjalnej miał wiedeński doktor Anton

von  Ströck,  żyjący  w  latach  1731-1803.  Zdecydował  się  on  leczyć
uciążliwe  dolegliwości  wyciągami  z  ziół  trujących.  Ten  kontrowersyjny
lekarz  miał  w  zwyczaju  testować  sporządzone  mieszanki  ekstraktów
roślinnych na własnej osobie. Ströck izolował z liści bielunia dziędzierzawy
sok,  który  następnie  przegotowywał  i  dopiero  wówczas  leczył  nim
„najtrudniejsze  łamania,  zamulenia  wnętrzności,  nawet  i  szaleństwa”
(Kawałko M., J., 1986).

Właściwości i skład chemiczny

W surowcu znajdują się alkaloidy tropanowe w ilości 0,2%-0,6% (wg

Ph.  Eur.  nie  mniej  niż  0,23%  i  nie  więcej  niż  0,27%):  głównie  L-hyo-
scyjamina  i  skopolamina  w  stosunku  2:1,  atropina  i  apoapotropina,
skopamina,  atropamina,  nikotyna,  diamina

– N-metyloputrescyna, kuma-

ryna

– skopolina (glukozyd skopoletyny) także garbniki (4-6%), flawonoidy,

sole mineralne (15-

18%) i ślady olejku o zapachu podobnym do zapachu

tytoniu (

Matławska I., 2006; Kohlmünzer S., 2000). W korzeniach

występują także meteloidyna i kuskohigryna. W czasie suszenia następuje
częściowa racemizacja hioscyjaminy, więc surowiec wysuszony zawiera

Problemy Narkomanii nr 2/2008

zmienne ilości atropiny. 1 g nasion bielunia zawiera około 2-4 mg
alkaloidów (w przeliczeniu na suchą substancję).

Działanie surowca związane jest przede wszystkim z obecnością

alkaloidów  tropanowych.  Te  same  alkaloidy  (choć  w  innych  stosunkach
ilościowych)  zawarte  są  w  liściach  pokrzyku  wilczej  jagody  Atropa
belladonna,  dlatego  działanie  surowców  jest  podobne.  Ich  mechanizm
działania  polega  na  kompetycyjnym  blokowaniu  receptorów  choliner-
gicznych muskarynowych  układu przywspółczulnego. Najistotniejsze są tu
hioscyjamina i skopolamina.

Hioscy

jamina jest estrem tropiny i lewoskrętnej formy optycznie

czynnego  kwasu  tropowego.  Wykazuje  ona  podobne,  lecz  silniejsze
działanie  parasympatykolityczne  w  porównaniu  z  cząsteczką  atropiny,
w której znajduje się racemiczna forma kwasu tropowego.

Cząsteczka skopolaminy (hyoscyny) stanowi połączenie skopiny oraz

lewoskrętnej  formy  kwasy  tropowego  i  jest  5  razy  bardziej  trująca  od
atropiny,  zwłaszcza  działa  silnie  toksycznie  na  ośrodek  oddechowy.
Wykazuje słabsze od niej działanie obwodowe, działa depresyjnie na OUN.

Może wywoływać senność i amnezję u osób wrażliwych. Dawka

śmiertelna skopolaminy wynosi 0,1-0,2 g, ale były przypadki przeżycia 0,3-
0,5  g  (przy  zażyciu  doustnym).  Z  drugiej  strony  zdarzały  się  przypadki
zgonów  nawet  już  po  dawce  1  mg  skopolaminy  s.c.  Istnieją  wielkie
indywidualne  wahania  we  wrażliwości  na  skopolaminę.  Pochodna:
butylobromek  hyoscyny  w  dawce  10  mg  stosowana  jest  w  celu
zmniejszenia  skurczów  mięśni  gładkich  przewodu  pokarmowego,  dróg
żółciowych  i  układu  moczowego,  a  także  w  wymiotach  po  narkozie,
zaparciach  spastycznych,  skurczach  odźwiernika.  Pomocniczo  w  wery-
fikowaniu  niedrożności  jajowodów  i  diagnostyce  radiologicznej  przełyku,
żołądka,  dwunastnicy  i  dróg  moczowych.  W  przeciwieństwie  do  skopo-
laminy  nie  przekracza  bariery  krew-

płyn mózgowo-rdzeniowy. Czas T 0,5

wynosi 4,8 h.

Bieluń stosowany był kiedyś w konwulsjach, neuralgiach, gośćcu,

później w kaszlu i kolce nerkowej. Ze  względu  na  większe stężenie skopo-
laminy  i  działanie  rozszerzające  oskrzela,  surowiec  znalazł  zastosowanie
jako  antiasthmaticum  w  postaci  tabaki,  ziółek  do  palenia  lub  papierosów
bądź tytoniu, przeważnie nasączonego azotanem potasowym do wdychania
dymu.  Komisja  E  (

niemiecka komisja ekspertów, przedstawicieli medycyny

Problemy Narkomanii nr 2/2008

akademickiej i praktycznej oraz farmacji -

przy Federalnym Instytucie Leków

i  Produktów  Medycznych)  stwierdza,  że  nie  należy  stosować  surowca  oraz
jego  przetworów  ze  względu  na  niewystarczająco  udowodnioną  skute-
czność, a także istniejące ryzyko nadużywania i narkomanii (o tym w dalszej
części rozdziału). Istotnym powodem  wycofywania  z  lecznictwa preparatów
z  bieluniem  był  brak  możliwości  obliczenia  ilości  alkaloidów,  jaka  ulegnie
wchłonięciu w wyniku wspomnianego stosowania wziewnego (Matławska I.,
2005).  W  premedykacji  wzmag

a działanie leków przeciwbólowych, jako

„farmakologiczny  kaftan  bezpieczeństwa”  –  lek  uspokajający  w  niektórych
chorobach  psychicznych.  Nalewki  z  bielunia  działają  wykrztuśnie  i  łagodzą
stany  zapalne  krtani.

Ekstrakt z rośliny powoduje rozszerzenie źrenic oka.

Na terenach Ameryki Południowej roślina wykorzystywana jest powszechnie
w celu zwiększenia napięcia seksualnego (Kawałko M., J., 1986).

Zatrucia Bieluniem

Bardzo istotnym problemem są zatrucia bieluniem. W odróżnieniu od

zatruć  innymi  roślinami  zawierającymi  alkaloidy  tropanowe  mogą  one
przybrać  charakter  furii,  szaleństw  lub  ostrej  psychozy  wynikających
z  silnego  pobudzenia  psychoruchowego.  Początkowo  objawiają  się  weso-
łością,  chęcią  mówienia  i  ruchu,  po  których  obserwuje  się  dezorientację,
chwiejność  chodu,  gonitwę  myśli,  niepokój,  majaczenie,  znaczne  upośle-
dzenie  intelektu,  realistyczne  omamy  wzrokowe  i  słuchowe  (widzenie  zjaw,
zwierząt wzbudzających grozę i chęć ucieczki), stany delirium, a nawet szał
i  wściekłość.  W  przypadkach  zatrucia  alkaloidami  tropanowymi,  faza
pobudzenia  poprzedza  stany  śpiączkowe  objawiające  się  uspokojeniem,
rozluźnieniem i narastająca senność. Mogą one być głębokie i często fatalne
w  następstwach  ze  względu  na  spadek  temperatury  ciała,  możliwość
zatrzyma

nia akcji serca, porażenia ośrodka oddechowego i zgonu. W fazie

pobudzenia  główną  rolę  odgrywa  L-hioscyjamina,  natomiast  w  fazie
śpiączkowej  zaznacza  się  działanie  uspokajające  skopolaminy,  tak  że
w obrazie zatrucia nie ma drgawek (obserwuje się je przy silnych zatruciach
pokrzykiem).  W  USA  i  Kanadzie  zaobserwowano  u  młodocianych  toksy-
komanów,  że  po  spożyciu  nasion  Datura  stramonium  występuje  dominuje
forma  hiperkinetyczna,  a  po  spożyciu  liści  -  głównie  śpiączkowa  (Hennen-
berg M., Szkrzydlewska E., 1984).

Objawami zatrucia są: szerokie źrenice oczu powodujące zaburzenia

widzenia  i  światłowstręt,  porażenie  akomodacji  oka,  sucha,  gorąca  i  prze-
krwiona  skóra,  na  której  może  pojawiać  się  wysypka  lub  wykwity,  silnie
zaczerwieniona  twarz,  często  z  wyrazem  niepokoju,  dzikości  i  wielkiego
przerażenia,  zawroty  i  silne,  pulsujące  bóle  głowy,  zimne  kończyny,  zaha-
mowanie  perystaltyki  przewodu  pokarmowego,  tachykardia,  przyspieszenie
oddechu,  rozszerzenie  oskrzeli,  zahamowanie  wydzielania  łez,  śliny,  potu,
soku  żołądkowego,  silne  napady  kaszlu  oraz  zahamowanie  czynności
wydzielniczej  błon  śluzowych  nosa,  oskrzeli.  Osoba  zatruta  odczuwa
bolesne parcie na pęcherz z niemożnością oddania moczu, suchość w jamie

Problemy Narkomanii nr 2/2008

ustnej i wzmożone pragnienie, które mimo przyjmowania płynów nie ustę-
puje (ze względu na skurcz przełyku jest ono samo w sobie utrudnione)
(Ożarowski A., Jaroniewski W., 1989; Demarque D. i in., 2001,).

Aby pomóc zatrutemu, konieczne jest możliwie szybkie przetran-

sportowanie go do szpitala, gdzie wykonuje się płukanie żołądka z węglem
i podaniem siarczanu sodowego. Samo wprowadzenie zgłębnika do żołądka
stanow

i poważny problem ze względu na suche, zaciśnięte gardło, dlatego

sondę  trzeba  naoliwić.  Przy  wysokiej  hipertermii  stosuje  się  okłady  z  lodo-
watej  wody.  Konieczne  jest  także  uzupełnienie  niedoborów  płynów  i  elek-
trolitów.  Przy  znacznym  pobudzeniu  pacjenta,  przed  płukaniem  żołądka
podaje  się  krótko  działające  leki  uspokajające.  Zawsze  konieczna  jest
intensywna  terapia  zachowawcza.  Jako  odtrutkę  podaje  się  pilokarpinę
pobudzającą  przywspółczulny  układ  nerwowy.  W  ciężkich  przypadkach,
jeżeli  wystąpiła  depresja  oddechu,  pacjent  wymaga  intubacji.  Ponieważ
istnieje skłonność do zatrzymania moczu, wskazane jest założenie cewnika
pacjentowi (Hennenberg M., Szkrzydlewska E., 1984).

Bieluń to trucizna - nie narkotyk!

Do zatruć bieluniem może dojść na skutek umyślnych działań, jak

i przypadkowo. U małych dzieci dochodzi do nich zwykle w czasie spacerów
i  zabaw  w  parkach,  na  łąkach,  w  ogrodach  lub  lasach,  gdzie  różne  dziko
rosnące  rośliny  budzą  zainteresowanie  dziecka.  Często  chwila  nieuwagi
rodziców  powoduje,  że  dziecko  niepostrzeżenie  zrywa  i  zjada  atrakcyjnie
wyglądające  owoce,  nasiona,  liście  lub  łodygi  roślin.  U  starszych  dzieci
zatrucia zdarzają się podczas zorganizowanych wycieczek szkolnych, w cza-
sie  których  uczniowie  mają  poznać  florę  zespołów  parkowych  lub  leśnych.
Dawniej  miały  miejsce  również  masowe  zatrucia  pokarmowe  przez
przypadkowe zanieczyszczenia zboża nasionami bielunia. Możliwe jest również
zatrucie  po  zjedzeniu  mięsa  królików,  które  wcześniej  jadły  ziele  bielunia.  Dla
większości gatunków zwierząt bieluń jest trujący, jednakże króliki wytwarzają we
krwi  i  wątrobie  związki  rozkładające  alkaloidy  tej  rośliny  i  nie  obserwuje  się
u  nich  objawów  zatrucia.  Notuje  się  przypadki  zatrucia  miodem  z  pasieki
położonej  w pobliżu  dużej  plantacji (około  30  ha) bielunia dziędzierzawy  i bie-
lunia indiańskiego (Hennenberg M., Szkrzydlewska E., 1984).

Dużo większym problem są zatrucia bieluniem następujące po celowym

spożyciu. Surowce z bielunia stanowią jeden z głównych środków inicjacji do
toks

ykomanii, używanych przez szukającą wrażeń młodzież w ekspe-

rymentach  psychodelicznych.  Bieluń  to  roślina  ogrodnicza,  często  sadzona
na działkach dla ozdoby. Rośnie również dziko na łące lub po prostu porasta
w  miejskiej  aglomeracji,  w  okolicach  śmietników  i  na  zaniedbanych  traw-
nikach.  Łatwo  go  rozpoznać  i  zarazem  nie  trzeba  długo  szukać.  W  dobie
I

nternetu, młodzi ludzie łatwo uzyskują informacje o cudownym, darmowym,

legalnym i łatwo dostępnym środku halucynogennym. W wirtualnym świecie
można także znaleźć dokładne instrukcje, jak sporządzić wywar z nasion
ziela. Internauci wymieniają się spostrzeżeniami, najbardziej jednak rozpi-

Problemy Narkomanii nr 2/2008

sują  się  na  temat  bieluniowego  „tripa”,  czyli  stanu  po  zażyciu  narkotyku.
Także z ust do ust przechodzą kolejne informacje o „ciekawych” historiach,
halucynacjach  i  realnych  snach,  jakie  spotkały  ludzi  po  spożyciu  bielunia.
Niewiele  osób  zdaje  sobie  sprawę  z  możliwości  i  zarazem  niebez-
pieczeństwa  tej  rośliny,  która  jest  trucizną  o  silnych  właściwościach
halucynogennych.  Osoby,

które spożyły dużą ilość tej używki, stają się

niebezpieczne przede wszystkim same dla siebie. Większość silnie zatrutych
zupełnie  nie  pamięta,  co  robiła,  są  przypadki  urazów,  których  okoliczności
pacjenci nie pamiętają. Często jednak osoby, które na sobie przekonały się
o  działaniu  tej  rośliny,  zdecydowanie  przyznają,  że  bieluń  to  „zabawa  na
jeden  raz”  i  rzadko  kto  do  tego  wraca.  Jednak  „raz”  to  może  być  czasami
o jeden raz za dużo. Szczególnie w przypadku bielunia należy pamiętać, że
spożycie rośliny połączone  z niewiedzą, może doprowadzić  do tragicznego
końca.

Piśmiennictwo:

Anioł-Kwiatkowska J.: Wielojęzyczny słownik florystyczny. Wydawnictwo Uniwer-

sytetu W

rocławskiego, Wrocław 2003, ss. 691.

Demarque D., Jouanny J., Poitevin B., Saint-Jean Y.: Homeopatyczna materia

medica. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, ss. 676.

Hennenberg M., Szkrzydlewska E.: Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami.

Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1984. ss. 389.

Jędrzejko K.: Medicinal plants and herbal materials in use in Poland: a check list.

Wykaz roślin i surowców leczniczych stosowanych w Polsce. Śląska
Akademia Medyczna w Katowicach, Katowice 2001, ss.393.

Jędrzejko K., Klama H., Żarnowiec J.: Zarys wiedzy o roślinach leczniczych.

Redakcja na

ukowa Krzysztof Jędrzejko. Śląska Akademia Medyczna w Kato-

wicach, Katowice 1997, ss. 695.

awałko M.: Historie ziołowe. Krajowa Agencja Wydawnicza, Lublin 1986, ss. 492.

Kohlmunzer S.: Farmakognozja. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000,

ss. 670.

atławska I. (red.): Farmakognozja. Ak. Med. ,Poznań 2006, ss.408.

Mowszowicz J.: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych.

Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1982, ss.478.

Nowiński M.: Dzieje upraw i roślin leczniczych. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze

i Leśne, Warszawa 1980, ss. 335.

Ożarowski A., 2006: Trujące rośliny dawniej i dziś. Panacea 2 (15).
Ożarowski A., Jaroniewski W.: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie.

IWZZ, Warszawa 1989, ss. 435.

Podbielkowski Z., Sudnik-

Wójcikowska B.: Słownik roślin użytkowych. Państwowe

Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1985, 2003,ss.708

Rumińska A., Ożarowski A., (red.): Leksykon roślin leczniczych. Państwowe

wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1990, ss. 565.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Krzysztof Jędrzejko,
Mikołaj Konstanty
Zakład Botaniki Farmaceutycznej i Zielarstwa SUM (Sosnowiec)

OSTROKRZEW PARAGWAJSKI (YERBA MATE)

Ryc.1. Ostrokrzew paragwajski

(Köhler F.E., 1887)

Ostrokrzew

paragwajski

(Ilex

paraguariensis

A.St.-Hil.),

herbata

paragwajska, Herba mate, Herva mate, Mate (Yerba mate -

hiszpańska nazwa

potoczna),  ang.:  Paraguay  Tea,  Paraguaytea,  Mate;  frac.:  Herva  mate;  niem.:
Matepflanze,  Mateteestrauch,  Paraguayteestrauch  -  gatunek  drzewa  z  rodziny
botanicznej    ostrokrzewowatych  (Aquifoliaceae).  (Podbiel-  kowski  Z.  1992)
Występuje w stanie dzikim w Ameryce Południowej, nazwę (Ilex paraguarensis)
nadał  francuski  botanik  Auguste  de  Saint  Hilaire  w  1822  roku.  Jest  wiecznie
zielonym drzewem osiągającym do 15 metrów wysokości, ale zwykle wysokość
nie  przekracza  6-

8 metrów. Kora jasna (biaława) i gładka. Liście zimozielone,

odwrotnie  podłużnie  jajowate,  z  zewnątrz  błyszczące,  ząbkowane  o  długości
nieprzekraczającej  13  cm.  Kwiaty  zawsze  rozdzielnopłciowe,  zebrane  w  pęczki
w  kątach  liści,  drobne,  białe  lub  kremowe.  Mają  mały  4-5-działkowy  kielich,
4-

płatkową koronę zrośniętą do połowy, 1 czterokomorowy słupek o bardzo

krótkiej szyjce i 4 pręciki przyrośnięte do korony. Kwitnie od października do
grudnia. Owoce są barwy czerwonej, czarnej lub żółtej. Jest podobne do owocu
rosnącej m.in. w Europie i Polsce czarnej borówki, ima średnicę 5 - 7 mm.

Działanie i zastosowanie

Liście bardzo bogate w alkaloidy (2% kofeina zwana mateiną, teofilina,

teobromina - ksantyny), 12% garbniki

katechinowe, taninę oraz witaminy: A, B

, C, składniki mineralne (żelazo, sód, potas, wapń, magnez, wapń, krzem,

fosforany i siarkę), kwas chlorowodorowy, chlorofil, cholinę, inozytol, antocyjany,
flawonoidy (rutynę, kwercytynę, kamferol).

Ekstrakt z

liści ma właściwości przeciwutleniające, detoksykacyjne,

wzmacniające naczynia włosowate, ściągające, przeciwzapalne, gojące rany
cięte i po oparzeniach. Działa wzmacniająco na włosy. Ekstrakt z ostrokrzewu,

Problemy Narkomanii nr 2/2008

dzięki zawartości kofeiny, stosowny jest również w kosmetykach antyce-
llulitowych (Jędrzejko K., Kowalczyk B., Bacler B., Katowice 2007)

W przyrodzie i uprawie

Ostrokrzew (Yerba-

mate) w naturze może osiągać nawet kilkanaście metrów

wysokości.  Jest  rośliną średniej wielkości i w uprawie jest  przycinany  ją gdy
osiąga  wysokość  3  –  6  m.  Ma  twarde,  lśniące  liście  o  ostrych,  ząbkowanych
krawędziach.  Nazywany  popularnie  również  „wiecznie  zielonym  krzewem”
bowiem liście pozostają na tej roślinie przez trzy lata. Kwitnie od października do
grudnia,    a    kwi

aty pojawiają się u podstaw liści, które wyrastają z grubszych

gałęzi. Owoc jest maleńką jagodą zawierającą od 4 do 8 żółtych nasion, które
dojrzewaj

ą od stycznia do marca.

Obecnie na rynku Ameryki Południowej jest dostępnych około 200 rodzajów

asortymentu mate,

jakie są w obrocie handlowym. Każdy z nich wyróżnia się

w pewien sposób swoim charakterem. Te indywidualne właściwości mają zna-
czący wpływ na smak naparu.

Należy podkreślić, że ostrokrzew paragwajski obecnie jest dopiero w po-

czątkowej  fazie  udomowienia.  Obecne  formy  uprawne  niewiele  różnią  się  od
roślin  dziko  rosnących.  Jednak  od  kilkudziesięciu  lat  trwają  intensywne  prace
hodowlane,  których  głównym  celem  jest:  zwiększenie  plonu  liści  i  zawartości  w  nich
kofeiny,  ob

niżenie zawartości saponin oraz zwiększenie odporności na choroby.

Wbrew utartej opinii, najbardziej rozległe plantacje ostrokrzewu nie znajdują się
w Argentynie lecz w brazylijskim stanie Parana. Roślinę w uprawach prowadzi się tam
w formie bogato rozg

ałęzionego krzewu wysokości 4-5 m. Sadzi się jedynie okazy

męskie, ponieważ są gęściej i obficiej ulistnione. Drobne nasiona (1000 nasion waży
jedynie 9g)

szybko tracą zdolność kiełkowania i muszą być jak najszybciej wysiane

w specjalnych pojemnikach i pielęgnowane w szkółkach. Pierwsze zbiory liści są
możliwe już po 3 latach od wysadzenia sadzonek.

Zbiór surowca polega na ścinaniu całych wyrośniętych gałęzi ostrokrzewu.

Natychmiast    po  ścięciu  suszy  się  je  nad  ogniem  lub  w  prostych  bębnowych
suszarkach.  Liście  tak  suszone,  dzięki  częściowemu  rozkładowi  garbników
zachowują zieloną barwę, a jednocześnie nie tracą goryczy. W czasie suszenia
nie wolno dopuścić do zwęglenia lub nadpalenia liści, ponieważ to dyskwalifikuje
taki surowiec jako towar. Suszenie przebiega w kilku fazach i trwa  10-24 godzin,
aż  zawartość  wody  w  liściach  wyniesie  nie  więcej  niż  6-8%.  Następnie  liście
osmykuje się z gałęzi i rozdrabnia na małe cząsteczki. (2,5-5 mm) lub miele na
proszek. Wiecznie zielone plantacje Yerba Mate oraz ich dziko rosn

ące odmiany

występują  jedynie  między  18  i  30  równoleżnikiem   półkuli  południowej:  między
Oceanem  Atlantyckim  na  wschodzie  do  rzeki  Paraguay  na   zachodzie,
w dorzeczu rzeki Parana i Uruguay oraz w

przy jej dopływach. Pojedyncze dziko

rosnące   ostrokrzewy  znajdują  się  również  w  Brazylii,  ale  ich  liczbę   natura
ograniczyła  do  miejsc,  gdzie  występuje  subtropikalny  klimat  ze  średnimi
temperaturami  20-23   stopni  Celsjusza  oraz  z  opadami  ok  .1500  mm/rocznie
.Cały  region  występowania  krzewu  zamyka  się  w  granicach   północno-
wschodniej  Argentyny,    Pa

ragwaju i południowej Brazylii. Gleby, na których

rośnie ostrokrzew, są bardzo żyzne w sole mineralne, fosfor i żelazo.
Dokonywane próby uprawy ostrokrzewu na terenie Azji i Afryki nie przyniosły
oczekiwan

ych rezultatów. Liście i młode gałązki ostrokrzewu zawierają około 2%

kofeiny, 14-

15 garbników, nieco olejków lotnych i saponin.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Substancje biologicznie aktywne ostrokrzewu (yerba mate)

Związkami wzbudzającymi największe zainteresowanie w Ilex mate są nale-

żące do alkaloidów purynowych pochodne ksantyny:

kofeina zwana mateiną

teobromina

teofilina

Kofeina

– czyli 1,3,7 trimetyloksantyna jest substancją o wielorakim działaniu.

Pobudza ośrodkowy układ nerwowy, jest analeptykiem ośrodka oddechowego,
naczyn

ioruchowego, a także psychoanaleptykiem. Rozszerza naczynia mózgowe

i wieńcowe. Lekko pobudza diurezę. Przyspiesza procesy myślenia i odbioru wrażeń.
Stosowana w postaci soli podwójnej (Coffeinum Natrium benzoicum) lub zasady jako
analeptyk dla wzmo

cnienia akcji serca, bardzo często w migrenach, stanach

zmęczenia, a także zatruciach narkotykami, alkoholem. W większych dawkach
(powyżej 500 mg) wywołuje podniecenie, bicie serca, a nawet skurcze
tężcowe.(Seńczuk W.1994)

Ryc.2. Kofeina

Kofeina wchłania się szybko i całkowicie z przewodu pokarmowego, a ma-

ksymalne stężenie we krwi występuje po 1h. Kofeina rozmieszcza się w orga-
nizmie w poszczególnych tkankach proporcjonalnie do ich uwodnienia. Nie ulega
kumulacji, a jej biolog

iczny okres półtrwania wynosi od 2,5 – 4,5 h. Wydalana

jest z moczem w postaci niezmienionej (10%) oraz jako metabolity pochodne
kwasu moczowego i ksantyny.

Zatrucie ostre. W zatruciach ostrych kofeiną występują stany silnego

pobudzenia psychicznego i ruch

owego, połączone z drżeniem mięśni. Objawom

tym towarzyszą: zamęt myślowy, szum w uszach, wizje świetlne, nudności i silne
bicie serca. Śmierć następuje na skutek porażenia ośrodka oddechowego.

Zatrucie przewlekłe. Rozwija się u osób nadużywających napojów zawierających

kofeinę. Występują nudności, bóle głowy, bezsenność, niemożliwość skupienia uwagi,
drżenia rąk, niemiarowość czynności serca. Większe dawki wywołują poty, często-
mocz, wymioty, drgawki i owrzodzenia żołądka.

Stężenia fizjologiczne i toksyczne. Dawka max. Przy podaniu doustnym

wynosi 1,5g, a przy podaniu podskórnym 500mg. Doustna dawka śmiertelna
wynosi 10-

12g, ale zdarzają się przypadki przeżycia dawki znacznie większej.

(Seńczuk W.1994)

Teobromina

– czyli 3,7 dimetyloksantyna. Jest głównym alkaloidem nasion

kakaowca Theobroma cacao (Sterculiaceae) często towarzyszy kofeinie np. w liściach
herbaty, orzeszkach Cola. Teobromina działa silnie diuretycznie i spasmolitycznie,
pobudza też mięśnie prążkowane. Praktycznie nie ma działania ośrodkowego.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Używana w postaci teobromianu sodowego w połączeniu z salicylanem sodu
(

Theobrominum Natrium cum Natrio salicylico) (Kohlműnzer S.1993)

Ryc.3. Teobromina

Teobromina jest szkodl

iwa dla niektórych zwierząt, między innymi dla psów

i koni. Dla psa ważącego 25 kg zjedzenie dwóch tabliczek czekolady może
okazać się śmiertelne. Spowodowane to jest prawdopodobnie znacznie
wolniejszym tempem metabolizowania teobrominy przez zwierzęta.

Teofilina -

należąca do metyloksantyn działa rozkurczająco na mięśnie

gładkie oskrzeli i naczyń krwionośnych w płucach, zmniejsza opór naczyniowy w
łożysku  naczyniowym  płuc  i  naczyniach  obwodowych  prawdopodobnie  przez
hamowanie  aktywności  fotodiesterazy  powodującej  rozkład  cAMP.  Teofilina
pobudza  częstość  oddechu  przez  zwiększenie  wrażliwości  ośrodka
oddechowego  na  działanie  CO

. Zwiększa również kurczliwość mięśnia

sercowego i przepony, zwiększa wydzielanie kwasu solnego w żołądku, zwiększa
diurezę, działa pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy. (Janiec W. 2005).

Ryc.4. Teofilina

Teofilina stosowana do leczenia stanów duszności w przewlekłych

chorobach  układu  oddechowego,  takich  jak:  dychawica  oskrzelowa,  przewlekła
obturacyjna  choroba  płuc  (przewlekły  nieżyt  oskrzeli,  rozedma  płuc)  i  do  zapo-
biegania  powstawania  tych  stanów.(  Janiec  W.  2005).  Najczęściej  jednak  są
stosowane jej pochodne

– aminofilina i diprofilina.

Zatrucie ostre teofiliną. Głównymi objawami zatrucia ostrego są zapaść i spadek

ciśnienia tętniczego krwi. Po podaniu dożylnym aminofiliny może nastąpić nawet
zgon po kilku minutach od podania leku, szczególnie u dzieci. Bardzo niebezpieczne
jest także podanie aminofiliny osobie uczulonej, może bowiem wystąpić
natychmiastowa zapaść i zgon. (Seńczuk W.1994)

Zamiast herbaty

W Ameryce Południowej ostrokrzew ma znaczenie podobne jak herbata

w  Europie.  W  celach  spożywczych  wykorzystywane  są  liście  oraz  gałązki
w  ustawowo  określonych  proporcjach  do  produkcji  herbaty  Yerba  Mate.  Dziko
rosnący  ostrokrzew  ma  aromatyczny,  silny  zapach  i  smak.  Napar  z  tej  rośliny,
znany  jako  yerba  mate  (herbata  paragwajska,  mate)  przyrządza  się  z  pokru-

Problemy Narkomanii nr 2/2008

szonych, suchych (rzadziej świeżych), specjalnie spreparowanych liści oraz
gałązek.

Mate można kupić w wyjątkowo wygodnych opakowania, czyli w torebkach

i  zaparzać  jak  normalną  herbatę,  jednak  nie  odda  to  pełnego  mocnego  smaku
napoju. Aby w sposób tradycyjny przyrządzić Mate, powinno się mieć specjalne
„naczyńko”  nazywane  mate,  które  stanowi  wyprażony,  zdobiony  owoc  tykwy.
Jednak  w  obecnej  c

hwili takie „kubki” produkowane są niemal ze wszystkiego.

ależy się również zaopatrzyć w „słomkę” zakończoną filtrem, bombilla. Może

być posrebrzana lub też wykonana z drewna.

Obecnie Mate pija się na wszelkie możliwe sposoby. Zaparza się jak zwykłą

herb

atę, sypiąc łyżeczkę suszonych liści, można też użyć ekspresu do kawy,

pamiętając, by dodać dużą ilość zioła Mate. W gorące letnie dni można
serwować jako napój chłodzący, Mate również może być pite z mlekiem. Jednak
najlepszy jest sposób tradycyjny przy użyciu mate i bombilli.

Mate -

tradycyjne przyrządzanie

Tak na prawdę to każdy przyrządza Mate na swój własny sposób.

Najczęściej drobno zmielone liście wsypuje się do mate tak, aby stanowiły ok.1/2
do 3/4 jego pojemno

ści. Następnie zalewa się gorącą wodą (do 80 stopni

Celsjusza), bombille wkłada się do naparu, zatykając kciukiem ustnik. I można
delektować

się

pysznym

smakiem

Mate.

(http://bioinfo.mol.uj.edu.pl-

/articles/Trynka04)

To ciekawe !
Ciekawostką mogą być różne zawartości substancji czynnych w roztworze

uzyskanym przez zalanie 100 g suchego produktu yerba mate: wrzątkiem,
ciepłą wodą i zimną tzw. Terere:

Składniki [mg]

Napar z saszetek

Ciepła mate

Zimna mate

Glukoza

540

590

150

Sacharoza

2970

2770

1190

Białko

3690

2140

1240

Kofeina

1270

850

440

Witaminy

Vit. C

4,89

5,11

2,35

Vit. B

1,59

1,48

0,15

Niacyna (vit. PP)

4,38

1,27

Pirydoksyna (B

)

0,54

0,94

Minerały

Wapń

107,25

80,94

43,90

Fosfor

60,5

45,89

21,27

Składniki [mg]

Napar z saszetek

Ciepła mate

Zimna mate

Żelazo

2,54

2,22

1,1

Magnez

86,96

58,58

33,17

Potas

99,64

100,59

41,63

Sód

27,54

14,04

11,07

Tabela 1. Zawartości substancji czynnych w roztworze z Yerba mate uzyskanym przez zalanie
suchego produktu wodą o różnej temp.

W różnych częściach świata ostrokrzew paragwajski służy ludziom do

nawiązywania więzi o charakterze nieformalnym opartej na wspólnym rytualnym
piciu herbaty yerba mate.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

iśmiennictwo

Janiec W.: Kompendium farmakologii. Wydanie II uaktualnione. Wydawnictwo Lekarskie

PZWL. Warszawa 2005 s.238

Janiec W., Krupińska J.: Farmakodynamika. Podręcznik dla studentów farmacji. Wydawnictwo

Lekarskie PZWL. Warszawa 1995, s 795

Jędrzejko K, Kowalczyk B., Bacler B. Rośliny kosmetyczne. Wydanie 2 poprawione

i uzupełnione. Katowice, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Katowice 2007,
s. 140

Jędrzejko K.,. Klama H,. Żarnowiec J.: Zarys wiedzy o roślinach leczniczych. Red. naukowa
Krzysztof  Jędrzejko, Śląska Akademia Medyczna w Katowicach, Katowice 1997, ss.694
Jędrzejko K.. Medicinal plants and herbal materials in use in Poland: a check list. Wykaz roślin

i surowców leczniczych stosowanych w Polsce, Śląska Akademia Medyczna
w Katowicach, Katowice. 2003, s. 161

ohlműnzer S.: Famakognozja. PZWL Warszawa 1993 s. 341

Podbielkowski Z.: Słownik roślin użytkowych. Wydanie V. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze

i Leśne 1992, s. 264

Podbielkowski Z., Sudnik-

Wócikowska B.: Słownik roślin użytkowych. Wydanie VII poprawione

i uzupełnione. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne 2003, ss. 708.

Rejewski M. Rośliny przyprawowe i używki roślinne. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne

1992

Sarwa A.: Tajemnice czterystu ziół. Oficyna Wydawnicza Karat. Tarnów, 1995.
Strzelecka

H., Kowalski J.. (red.) Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Wydawnictwo

Naukowe PWN. Warszawa 2000, s.645.

Seńczuk W.: Toksykologia. Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. Warszawa 1994, s. 242

Strony inernetowe:

http://pl.wikipedia.org/wiki/Ostrokrzew_paragwajski
http://pl.wikipedia.org/wiki/Grafika:Koeh-074.jpg
http://www.yerbastory.pl/uprawabotanika/
http://www.yerbamate.ekosklep.com.pl/
http://bioinfo.mol.uj.edu.pl/articles/Trynka04
http://www.cejrowski.com/rozmaitosci/index.php?p=yerba_mate
http://www.crop.cri.nz/home/products-services/publications/broadsheets/135matetea.pdf
http://www.national-
geographic.pl/national3/index.jsp?place=Lead07&news_cat_id=735&news_id=1722&layout=3&
page=text

rzysztof Jędrzejko

Krzysztof Pawełko **
*Katedra i

Zakład Botaniki Farmaceutycznej

i Zielarstwa Wydziału Farmaceutycznego z Oddziałem Medycyny
Labora-

toryjnej Śląskiego Uniwersytetu Medycznego

w Katowicach
** Wyższa Szkoła Ekologii w Sosnowcu

Problemy Narkomanii nr 2/2008

KOLA ZAOSTRZONA COLA acuminata Schott et Endl.

–

afrykańska roślina lecznicza i niebezpieczna używka

Wstęp

Pierwsze prawdopodobne wzmianki dotyczące koli, sądząc po

charakterystyce owocu, znajdujemy w opisach arabskiego botanika Ibn El Baithar
(XIII wiek). Pewne wiadomości pochodzą jednak od podróżnych i badaczy XVI
wieku, odkąd kola znana była również w Europie. W 1591 roku drzewo w swoim
dziele o Królestwie Kongo opisał Pigafetta, zaś J. Bauhin wspomniał o użyciu
owoców w celu zaspokojenia pragnienia [13]. Podróżnik Eduardo Lopez w 1593
roku podał, że tubylcy nasiona tej rośliny nazywają „kola” [5].

Od najdawniejszych czasów w całym olbrzymim obszarze Sudanu

orzech  kola  był  wysoce  pożądaną  używką,  która  odgrywała  znaczącą  rolę
zarówno  w  życiu  społecznym,  jak  i  w  komunikacji  w  regionie.  Od  wieków
orzeszki  kola  by

ły przedmiotem handlu i eksportu. Organizowano wówczas

całe  karawany,  których  uczestnicy,  zwłaszcza  mieszkańcy  z  Kano
w  północnej  Nigerii  nie  wahali  się,  by  na  ten  surowiec  zamienić  swoje
najbardziej  wartościowe  posiadłości  ziemskie,  konie  i  ulubione  niewolnice.
Dla Arabów kola jest kawą Sudańską. Transport z krajów nadmorskich Afryki
zachodniej  w  kierunku  na  północ,  południe  i  wschód  odbywa  się  często
w  marszach  trwających  miesiącami.  Wszystko  to  w  celu  umożliwienia
ludziom  używania  tego  produktu  [13].  W  Afryce  orzechy  kola  są  bardzo
cenione  ze  względu  na  wysoką  wartość  odżywczą  (skrobia,  białko)  oraz
właściwości podniecające, orzeźwiające i przywracające sprawność fizyczną
(kofeina)  [6].  Już  w  dawnych  czasach  tragarze  wybierający  się  na  długie
wyprawy zabierali ze sobą zapas tego surowca, by w razie głodu żuć kolę,
która  dodawała  im  sił  i  umożliwiała  dalszą  pracę  [7].  Przez  długi  czas
surowiec pochodzący  z drzewa Cola acuminata  zwany orzechami kola, dla
mieszkańców  Afryki  zastrzeżony  był  tylko  do  stosowania  w  celach
medycznych.

O wielkim szacunku, jakim narkotyk ten darzony jest w Afryce,

świadczy

stara legenda: „Jak Bóg przebywał pewnego dnia na ziemi, by obserwować
ludzi,  położył  na  boku  kawałek  orzecha  kola,  który  akurat  jadł,  po  czym
zapomniał  zabrać  go  ze  sobą.  Pewien  człowiek  widział  to  i  zaczął  jeść
pozostawione  „danie  Boga”.  Kiedy  już  prawie  kończył  żucie  orzecha,
powrócił  stwórca. Widząc  to,  jak  mężczyzna  trudził  się,  by  szybko  połknąć
orzech  kola,  natychmiast  złapał  za  jego  gardło  i  zmusił  go,  by  oddał  to  co
żuje.  Podobno od  tej pory  na gardle mężczyzn  widoczna jest grdyka, która
powstała przez nacisk boskich palców” [13].

Kola zaostrzona Cola acuminata Schott et Endl. (syn.: Sterculia

acuminata Palis -

Beauv., kola kończysta, orzesznik afrykański), (ang. Kola,

cola; niem. Kolabaum; franc. Kolatier, Noix de cola, Noix gourous, Noix du
Sudan; ros.

Kola zaostriennaja; czes. Kola zašpičatělá [5, 13] należy do

Problemy Narkomanii nr 2/2008

rodziny zatwarowatych Sterculiaceae, liczącej około 1000 gatunków, zaś
rodz

aj cola obejmuje 14 gatunków pochodzących z Afryki. Ponieważ rośliny

z  rodziny  zatwarowate  występują  jedynie  w  obszarach  tropikalnych,  we
florze polskiej brak jej przedstawicieli. Do zatwarowatych należy wiele roślin
użytkowych,  z  których  oprócz  koli  ważne  miejsce  zajmuje  kakaowiec  oraz
gatunki  z  rodzaju  zatwar  dostarczające  włókna  do  produkcji  papieru  i  kau-
czuku [6].

Fot. 1 Pokrój rośliny Cola acuminata (www.giftpflanzen.com/cola_acuminata.html)

W użyciu są również inne nazwy określające tę roślinę: kola, Guru, Goro,

orzech  Ombene,  Abada  kola,  zaś  w  tradycji  ludowej  często  nazywana  jest
po  prostu  Cola  [17].  Nazwa  rodzajowa  cola  jest  prawdopodobnie  wynikiem
przekształcenia  z  Guru  lub  Goro,  tubylczego  określenia  owoców  i  nasion,
zaś  acuminata  z  łacińskiego  acumen  oznacza  szczyt,  ze  względu  na  ostro
zakończone liście [13].

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Fot. 2 Kwiat koli zaostrzonej

(www.lavendelfoto.comdegalerie-

cola_acuminata-1.htm)

Morfologia gatunku

Kola zaostrzona jest zimozielonym drzewem przypominającym swoim

pokrojem kasztanowiec, dorasta do 20 m wysokości. Pień jest gładki, liście
skórzaste, jajowatolancetowate lub eliptyczne, o długości 7-22 cm,
całobrzegie, na końcach zaostrzone, krótkoogonkowe, liście dolne długo-
ogonkowe, ułożone skrętolegle. Jest rośliną jednopienną. Jej okwiat złożony
jest z 5-

6 żółtawych, czerwono żyłkowanych działek kielicha. Kwiaty męskie

mają liczne pręciki  zrośnięte  w rurkę, kwiaty  żeńskie mają 1 kulisty słupek.
Płatki  korony  są  żółtawe  z  czerwonym  żyłkowaniem.  Kwiaty  zebrane  są
w  wielokwiatowe  wiechy  wyrastające  bezpośrednio  z  młodych  gałązek.
Owoc rozłupnia w kształcie gwiazdy, rozpada się na 5 mieszków długości do
12  cm,  o  czerwonobrązowym  zabarwieniu  i  skórzastej  okrywie.  Mieszki
zawierają  wewnątrz  po  3-8  matowych  stożkowatych,  spłaszczonych  nasion
z  mięsistą  łupiną  koloru  czerwono-brunatnawego.  Nasiona  zwane  są
orzeszkami,  chociaż  z  botanicznego  punktu  widzenia  nie  są  to  orzechy.
Zarodek ma 3, 4, a nawet 6 liścieni [5, 8, 10, 13, 17].

Uprawa

Ojczyzną rośliny są lasy tropikalne nadmorskich krajów Afryki

zachodniej:  Togo,  Benin,  Nigeria,  Kamerun,  Kongo  aż  po  Angolę,  gdzie
rośnie  dziko  [10].  Obecnie  jest  jednak  uprawiana  w  zasadzie  w  całym
obszarze  tropikalnej  Afryki,  Azji  i  Ameryki  [16].  Znaczenie  jako  rośliny
użytkowej zyskała w Nigerii, zachodnich Indiach [15], na niektórych wyspach
Oceanu  Spokojnego  [8]  na  Jamajce  [4],  Antylach,  Jawie,  Madagaskarze,
w  Indochinach  (Kambodża,  Wietnam,  Laos,  Tajlandia,  część  Birmy
i Malezji), Brazylii i Gujanie [5]. Do Polski surowiec ten trafia z importu [14].

W uprawie największe znaczenie gospodarcze oprócz omawianego ma

gatunek kola błyszcząca (Cola nitida=Cola vera, syn.: kola prawdziwa),
u której zawartość kofeiny sięga 2%. Pozostałe znaczące gatunki z rodzaju
Cola to: Cola anomala Schumann, Cola pachycarpa Schumann, Cola
verticillata (Thonn.) Stapf ex A. Chev. [5, 12, 16].

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Ryc.1 Naturalny

obszar występowania Koli zaostrzonej Cola acuminata

(www.212.185.118.226/publlehrbuch/XML/images/img1041.jpg

)

Do uprawy selekcjonuje się nasiona świeże, jednakowej wielkości

i barwy. Następnie sadzi się je do małych koszyczków wypełnionych ziemią,
wykonanych z liści palmowych. Na plantację siewki przenosi się w stadium
2-

3 listków. Drzewo kola rośnie powoli, w pełni rozwinięte jest dopiero po 25-

30 latach,  zaś  żyje 80-100 lat. W uprawie roślina  zaczyna kwitnąć już  w 5.
roku  życia,  ale  obficie  owocuje  dopiero  po  upływie  8-10  lat  od  zasadzenia
[8].  Drzewo  kwitnie  niemal  przez  cały  rok,  wydając  owoce.  W  ciągu  roku
pozyskuje  się  dwa  zbiory  [5],  zaś  z  jednego  drzewa  w  tym  okresie  można
zebrać do 16 kg nasion [17].

Surowiec

Surowiec pochodzi z drzew kola zaostrzona Cola acuminata i kola

prawdziwa Cola vera i zwany jest zarodkiem kola Embryo Colae (syn.:
Semen Colae) [4, 12, 14].

Surowiec farmakopealny stanowią zarodki nasion lub liścienie

zawierające alkaloidy. Zarodki Cola acuminata są 3-5 liścienne, zaś Cola
vera 2-

liścienne. Surowiec otrzymuje się przez pozbawienie nasion łupiny

nasiennej.  Poszczególne  liścienie  pozbawione  są  pączuszka,  łodyżki
i  korzonka.  Korzonek  i  pączuszek  pokryte  są  włoskami  gwiazdkowatymi
i  robaczkowatymi  [4].  Same  liścienie  są  twarde,  o  powierzchni  gładkiej  lub
pomarszczonej  [14].  Świeże  mają  barwę  żółtawą,  po  przekrojeniu
natychmiast czerwienieją, a po chwili brunatnieją [4]. Smak świeżych liścieni
jest cierpkosłodkawy, lecz nie gorzki, są bez zapachu [5]. Ich długość wynosi
20-45  mm,

a grubość 15-30 mm, z jednej strony są wypukłe, z drugiej zaś

wklęsłe. Orzeszki wysuszone mają barwę czerwonawą, kształt okrągły,
około 1-2 cm grubości i 3-5 cm średnicy [4, 7].

Fot. 3 Pękająca

rozłupnia Cola acuminata

(www.biologie.uni-osnabrueck.de-

bogos-Projekte-Pflanzenportraets-

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Site-Cola_acuminata-Frucht_offen

)

W sproszkowanym surowcu elementami charakterystycznymi są

pojedyncze,  owalne  lub  maczugowate  ziarna  skrobi  (do  30  µm  średnicy)
widoczne  we fragmentach cienkościennej tkanki miękiszowej. Ziarna skrobi
można  wybarwić  płynem  Lugola  na  niebiesko.  Mikrosublimacja  sproszko-
wanego surowca daje igiełki kofeiny oraz teobrominy.

FP IV dopuszcza zarodki wymienionych gatunków o oznaczonej

zawartości alkaloidów, która powinna wynosić nie mniej niż 1,5% substancji
aktywnych oznaczonych metodą wagową jako kofeina [4, 14].

Fot. 4 Nasiona koli zaostrzonej (www.lavendelfoto.comdegalerie-cola_acuminata-1.htm)

Surowiec Semen Colae jest zalegalizowany w Szwajcarii, Austrii, na

Węgrzech, Rumunii, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Belgii, Meksyku, Wenezueli
i  Argentynie.  Zwykła  dawka  powinna  zawierać  ½-1  łyżeczki  do  herbaty
pełnej  ekstraktu  w  postaci  fluidu,  aplikowana  3-4  razy  dziennie.  W  postaci
tabletek natomiast w ilości 1-3 według potrzeb [13].

Substancje aktywne

Orzechy kola zawierają zespół alkaloidów purynowych: kofeinę, teobro-

minę oraz teofilinę, z których dwa pierwsze stanowią główne związki
aktywne [13]. Kofeina występuje w ilości do 3,5 %, średnio jednak około 2%,
co stanowi więcej niż w kawie Coffea arabica [15]. Teobromina występuje
w

ilości do 0,1%, zaś teofilina w ilościach śladowych [4].

W składzie chemicznym oprócz wspomnianych alkaloidów wyodrębniono

inne związki m.in. ksantynę, adeninę, garbniki katechinowe (ok. 4%),
katechinę, procyjanidyny (5-10%), związki mineralne, skrobię (do 45%),
białko ok. 10%, tłuszcze (do 1,5%) oraz betainę [8, 11, 13].

Badacze: Goris, Bernegau, Freudenberg i Casparis pracując nad

składem  chemicznym  koli  wykazali,  że  katechina  (kolakatechina,  kolatyna)
pod  wpływem  oksydazy,  stopniowo  zmienia  orzech  w  nierozpuszczalny
w  wodzie  flobafen  tzw.  czerwień  kola.  W  ten  sposób  równocześnie  ulega

Problemy Narkomanii nr 2/2008

zmianie działanie zawartych w nich związków. Szczegółowe doświadczenia
nad farmakologią orzecha kola prowadzili również W. Gehlen i K. Schübel.
Ten ostatni w oparciu o

wyniki swoich badań stwierdził, że świeże orzechy

kola różnią się od starych, wysuszonych i twardych nie tylko smakiem, lecz
także  istotnie  w  odniesieniu  do  działania  analeptycznego.  Specyficznie
działającymi  składnikami  świeżego  orzecha  są  kolakatechina  i  jej  komple-
ksowe  połączenie  z  kofeiną  o  nazwie  kofeina-kolakatechina,  gdzie
zawartość  kofeiny  wynosi  33%.  Kolakatechina  jest  łatwo  resorbowana,  nie
potrafi  aglutynować  czerwonych  krwinek,  ścinać  białka,  tak  więc  nie  jest
garbnikiem.  Dopiero  poprzez  utlenianie  orzecha  kola,  kolakatechina  ulega
przemianie  w  tzw.  czerwień  kola.  Związek  ten  wykazuje  zdolności  do
ścinania  białka,  kleju  i  alkaloidów,  ma  również  miejscowe  właściwości
ściągające  i  nie  jest  resorbowany.  Czerwień  kola  jest  zatem  typowym
garbnikiem

. Kompleksowe połączenie kofeina-kolakatechina jest nietrwałe.

W  roztworze  wodnym  ulega  dysocjacji  i  obydwa  komponenty  poprzez
wytrącanie  w  chloroformie  można  od  siebie  łatwo  oddzielić.  Kompleks
obydwu  tych  związków  podobnie  jak  kompleks  kofeiny  z  salicylanem
sodowym, gwarantuje łatwą, szybką i przede wszystkim bardziej niezawodną
resorpcję  kofeiny.  Z  tego  wynika  silniejsze  pobudzenie  centralnego  układu
nerwowego  i  równocześnie  nieoceniony  wpływ  na  zmęczone  serce  oraz
prędkość,  natężenie  i  trwanie  skurczu  mięśni.  Równolegle  z  szybką
resorpcją  po  jelitowym  i  pozajelitowym  aplikowaniu,  obserwuje  się  szybkie
wydzielenie katechiny w moczu. Działanie kompleksu kofeina-kolakatechina
na  diurezę  i  ciśnienie  krwi  jest  nieznacznie  słabsze  niż  czystej  kofeiny.
Preparat

y farmaceutyczne sporządzone ze świeżych orzechów kola są tylko

wówczas pełnowartościowe, kiedy zawierają te dwie specyficzne substancje:
kolakatechinę oraz kompleks kofeina-kolakatechina w niezmienionej formie.
To  zaś  można  osiągnąć,  stosując  jako  produkt  wyjściowy  tylko  „usta-
bilizowane”  orzechy  kola.  Przez  ustabilizowanie  rozumie  się  dezaktywację
oksydazy  zawartej  w  świeżych  orzechach.  Po  tym  zabiegu  orzechy  kola
mogą  być  suszone  bez  ryzyka  rozpadu  zawartych  w  nich  substancji
aktywnych, co z kolei powin

no zapewnić im trwałość i odporność na wpływy

atmosferyczne [13].

Kofeina (Coffeinum, Coffein), czyli theina (teina) to 1,3,7-trime-

tyloksantyna. Czysta kofeina jest białym krystalicznym proszkiem w postaci
igiełek ulegającym sublimacji w temperaturze 178ºC, temp. Topnienia 238ºC,
rozpuszczalnym w wodzie (75 cz.), spirytusie (50 cz.) i chloroformie. Jest
alkaloidem metabolizowanym w ustroju do kwasu 1-metylomoczowego i 1-mety-
loksantyny. Czysta kofeina Coffeinum purum jest dwa razy silniejsza od jej soli:
kofeino-benzoesan sodowy Coffeinum natrium benzoicum oraz kofeino-
salicylan sodowy Coffeinum natrium salicylicum [21].

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Ryc. 2 Wzór strukturalny kofeiny – głównej substancji aktywnej (www.luskiewnik.strefa.pl
/psychostymulantia/)

Kofeina pobudza korę mózgową i ośrodki podkorowe, ośrodek odde-

chowy  oraz  naczynioruchowy,  rozszerza  naczynia  mózgowe,  nerkowe
i  wieńcowe  serca,  zwęża  natomiast  naczynia  brzuszne.  Powoduje  więc
przepływ  krwi  z  jamy  brzusznej  do  skóry,  mięśni  i  mózgu.  Zwiększa
wydolność psychofizyczną, przyspiesza przemianę materii, podnosi ciepłotę
ciała.  Duże  dawki  kofeiny  zwiększają  siłę  skurczową  mięśnia  sercowego,
zaś małe dawki zwalniają czynność serca. Kofeina zwiększa wentylację płuc.
W  dawkach  leczniczych  pobudza  układ  bodźcowo-przewodzący  serca.
Wzmaga  wydzielanie  soku  żołądkowego,  pobudza  ruchy  perystaltyczne
przewodu  pokarmowego,  wzmaga  ilość  wydzielanego  moczu,  nasila
działanie leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych. Kofeina  zwiększa
percepcję  (odbiór)  i  analizowanie  wrażeń,  przyśpiesza  i  usprawnia  procesy
myślowe. W małych i średnich dawkach ułatwia pracę umysłową, polepsza
procesy  zapamiętywania  i  kojarzenia.  Znosi  uczucie  znużenia,  niechęci
i  zmęczenia.  W  dawkach  większych  powoduje  gonitwę  myśli  i  ogólne
rozbicie myślowe. Nadużywana i pobierana w nadmiernych dawkach osłabia
koncentrację i powoduje bezsenność, niepokój, drżenie mięśniowe, a nawet
drgawki kloniczne (skurcze mięśniowe o dużej częstotliwości) [21].

Zatrucie kofeiną może powodować różnorakie dysfunkcje organizmu:

zaburzenia myślenia, drżenie, rozkojarzenie, niepokój, częstomocz, pocenie
się, uderzenia gorąca, dreszcze, gonitwę myśli, szum w uszach, krótkotrwałe
zaciemni

enia i błyski w widzeniu, nudności, skurcze jelit, ból brzucha,

zawroty głowy, niemiarowość serca i tętna. Dawka 20-30 g kofeiny powoduje
porażenie mięśnia sercowego oraz ośrodka oddechowego, a w kon-
sekwencji zgon. Filiżanka kawy z 1 czubatej łyżeczki kawy zawiera około
100 mg kofeiny.

Dawniej kofeina była szeroko stosowana w medycynie przy niedomodze

krążenia  w  przebiegu  przewlekłych  chorób  serca  (łącznie  z  ziołami
glikozydowymi),  w  ostrej  niewydolności  krążenia,  przy  gorączce,  zapaleniu
płuc,  obrzękach  płuc,  w  przebiegu  chorób  zakaźnych,  w  zapaściach,  po
zatruciach  narkotykami,  czadem,  alkoholem  i  atropiną;  w  stanach  depresji
psychicznej,  ospałości,  przy  konieczności  intensywnej  pracy  umysłowej,  w
zmęczeniach psychofizycznych po przebyciu choroby zakaźnej, przy bólach
głowy.  Preparaty  kofeinowe  stosowane  były  również  jako  środki
moczopędne [21].

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Teobromina (Theobrominum), 3,7-dwumetyloksantyna jest alkaloidem o

działaniu  moczopędnym  i  hipotensyjnym  (obniżającym  ciśnienie  krwi).  Jej
działanie  moczopędne  jest  silniejsze  niż  kofeiny.  Alkaloid  ten  odznacza  się
gorzkim  smakiem,  jest  trudno  rozpuszczalny  w  wodzie  (150  cz.),  łatwiej
natomiast  w  roztworach  benzoesanu  sodu  i  salicylanu  sodu.  Małe  dawki
mogą  powodować  rozszerzanie  naczyń  krwionośnych  mózgu,  naczyń
w

ieńcowych serca i naczyń nerkowych. Ponadto hamują resorpcję zwrotną

w kanalikach krętych, jeden z etapów procesu powstawania moczu. Poprzez
lepsze ukrwienie mózgu teobromina poprawia procesy myślowe, a apliko-
wana w dużych ilościach obniża ciśnienie krwi. Maksymalna dawka dobowa
teobrominy wynosi 3 g.

Stosowana była w leczeniu choroby wieńcowej, dusznicy bolesnej,

miażdżycy, niewydolności krążenia z obrzękami, niewydolności nerek
z obrzękami [21].

Ryc. 3 Wzór strukturalny teobrominy – substancji aktywnej w cola acuminata
(www.luskiewnik.strefa.pl/psychostymulantia/)

Teofilina (Theophyllinum, Theocinum), 1,3-

dwumetoksyksantyna ma postać

krystalicznego proszku w formie

igiełek, ma gorzki smak, jest trudno

rozpuszczalna w wodzie zimnej, łatwiej we wrzącej. W organizmie alkaloid ten
powoduje  pobudzenie  ośrodka  oddechowego  i  ośrodkowego  układu
nerwowego,  zwiększa siłę skurczu mięśnia sercowego  oraz  poprawia  procesy
zapamiętywania  i  kojarzenia.  Jej  działanie  moczopędne  jest  silniejsze  niż
teobrominy. Maksymalna dawka dobowa teofiliny wynosi 1 g [21].

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Ryc. 4 Teofilina

– alkaloid występujący w Cola acuminata

(www.luskiewnik.strefa.pl/psychostymulantia/)

Kofeina i teobromina występują u wielu roślin. Znaczące ilości tych

alkaloidów zawierają m.in.:

Ostrokrzew paragwajski Ilex paraguariensis St. Hil. (ostrokrzewowate

Aquifoliaceae) 1-1,2% kofeiny

Paulinia guarana Paullinia cupana

H. B. K. (mydleńcowate Sapinda-

ceae) 5-6% kofeiny

Kakaowiec właściwy Theobroma cacao L. (zatwarowate Stercu-
liaceae) 0,3% kofeiny oraz 1-

4% teobrominy (przeciętnie 1,66%).

Herbata chińska Thea chinensis Sims (cistronkowate Theaceae)
1-5% kofeiny, 0,5% teobrominy

Kawa arabska Coffea arabica L. (marzanowate Rubiaceae) do 3%

kofeiny (przeciętnie 1,7%) [4, 10, 21].

Działanie farmakologiczne

Świeże nasiona Cola acuminata cenione są przez ludność zamie-

szkującą kraje Afryki zachodniej z kilku powodów. Surowiec ten stanowi po-
karm o wysokiej wartości odżywczej. Ponadto stosowany jest jako środek
leczniczy. Tubylcy jednak lubią go szczególnie ze względu na działania nar-
kotyczne. W krajach tych nasiona koli dalej uważane są za używkę [3, 7, 15].

Od niepamiętnych czasów nasiona koli stosowane były lokalnie, przede

wszystkim do żucia, w czasie którego uwalniana jest substancja aktywna
(kofeina). Orzeszki są bardzo twarde, trudno je rozgryźć. Żucie trwa około
godziny, po czym surowiec zostaje wypluty.

Oprócz tej formy zażywania surowiec przerabiany na proszek, jest

potem przyrządzany jako napój i wypijany przez trzcinę. Dawka dzienna nie
powinna przekraczać 6 g.

Również w lecznictwie nasiona stosowane były na obszarze Afryki już od

stuleci, głównie dla zaspokojenia pragnienia, głodu i przeciwko zmęczeniu.
Działanie wzmacniające i pobudzające następuje bardzo szybko, podobnie
jak w przypadku wypicia kawy [13, 17].

Kola zaostrzona znajduje się w wielu lekospisach świata jako roślina

lecznicza. Z nasion przyrządza się nalewki (Tinctura colae), wyciągi
(Extractum colae) i syropy o działaniu wzmacniającym (tonicum), pobu-
dzającym (stimulans) oraz żołądkowym (stomachicum) [8, 10, 11].

Wyciągi z surowca mają działanie obwodowe i ośrodkowe. Zwiększają

zdolność do dłuższego  wysiłku umysłowego oraz szybkość kojarzenia i  za-
pamiętywania. Dlatego stosuje się je w stanach przemęczenia, wyczerpania
i  zmniejszonej  zdolności  kojarzenia  faktów.  Po  zażyciu  dochodzi  także  do
pogłębienia oddechu i pobudzenia mięśnia sercowego. W niewielkim stopniu
zwiększa się ilość wydalanego moczu i wydzielanego soku żołądkowego [14,
17].  Orzeszki  działają  również  słabo  przeciwbiegunkowo  [1].  W  postaci
gęstych  wyciągów  lub  sproszkowane  wchodzą  w  skład  środków  przeciw
bólom głowy, w tym migrenowym [2].

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Po zastosowaniu ustępuje uczucie głodu i zmęczenie, wzrasta sprę-

żystość ciała, a ruchy wydają się być lżejsze. Salisbury (1890) napisał:
„Czterej Murzyni, którzy żują orzech kola, śmieją się i żartują, na co ośmiu
Brazylijczyków stać tylko przy największym wysiłku” [13].

Środek ten jest polecany również przy słabości seksualnej i osłabieniu

serca. Zdaniem Afrykanów u mężczyzn działa on jako afrodyzjak, u kobiet
natomiast ułatwia poczęcie. Twierdzą również, że nawet „zła woda” przez
dodanie do niej orzecha kola zyskuje przyjemny i świeży smak [13].

Ryc. 5 Liście, owoce i nasiona koli zaostrzonej (www.pl.wikipedia.org/wiki/Kola_(roślina)

Sur

owiec ma również znaczenie gospodarcze. Stosowany jest do

wyrobu wódki, win i likierów oraz jako dodatek przy produkcji czekolady,
kakao, biszkoptów i cukierków [3]. Świeże zarodki stosowane są również do
produkcji Coca-Coli, Pepsi-

Coli i pokrewnych napojów orzeźwiających [8, 9,

16]. Jednak obecnie w produkcji tych napojów orzech kola nie odgrywa już
większej roli. Do tego celu najczęściej używana jest kofeina, pozyskiwana w
procesie pozbawiania kawy (Coffea arabica) tego alkaloidu [15].

Wyciąg ze świeżych zarodków nie jest też pozbawiony negatywnego

oddziaływania na organizm. Przeciwwskazania występują przy wrzodach
dwunastnicy i żołądka, preparaty te nie są też zalecane dla dzieci. Reakcje
uboczne pojawiają się jednak w sytuacji przyjmowania większych dawek, a
objawami są niepokój, problemy z zasypianiem i dolegliwości żołądka [17].

W Europie i Ameryce próby wprowadzenia orzecha koli w charakterze

lekarstwa -

używki podejmowano od 1880 roku. Początkowo jednak nie

zostały spełnione oczekiwania, jakie stawiano temu surowcowi. Wynikało to
przede wszystkim ze zmiany właściwości orzechów w trakcie ich suszenia.
Poszukiwano

zatem lepszych sposobów pakowania i wysyłania, które

zapewniałyby zachowanie surowca w możliwie świeżym stanie. Tubylcy
znali już wówczas sposoby zachowania tych właściwości. Poprzez suszenie
na słońcu lub prażenie na otwartym ogniu, orzechy tracą wprawdzie swój
aromatyczny smak, jednak pozostają względnie skuteczne w działaniu [13].

Obecnie w Europie i Ameryce nasiona kola stosowane są jako składnik

w lekarstwach zawierających kofeinę, przy uciążliwościach neurastenicznych
i w stanach zmęczenia [13, 17]. Wchodzą również w skład wielu preparatów

Problemy Narkomanii nr 2/2008

przeznaczonych dla kobiet dbających o wzmocnienie sił witalnych,
pragnących spowolnić proces starzenia i przeciwdziałać różnym niedo-
maganiom organizmu. Preparaty te zwiększają libido i aktywność seksualną.

Oprócz tych prawdziwych orzechów kola, na rynku występują również

fałszywe białe, mocno gorzkie, które pochodzą z drzewa Garcinia cola i nie
zawierają alkaloidu. Zdarzają się też podróbki z podobnymi, lecz nie dzia-
łającymi nasionami Dimorphandra mora [13].

Uzależnienie

Długotrwałe spożywanie w dużych ilościach kofeiny uzależnia organizm

podobnie  jak  nikotyna  i  alkohol.  Przyjmowanie  tego  alkaloidu  w  kawie  w
dawkach  około  300  mg  dziennie  jest  już  uważane  za  dolną  granicę
nałogowego  picia  tej  używki  [19].  O  kofeinizmie,  czyli  uzależnieniu  od
kofeiny  mówimy  wówczas,  kiedy  jej  ilość  w  pokarmach  i  płynach  w  czasie
dnia przekracza 750 mg [18].

Często za uzależnione uważa się osoby, które bez porannej filiżanki kawy

są źle nastrojone do życia oraz te, które zmęczenie potrafią przezwyciężyć
jedynie poprzez konsumpcję kofeiny pod różnymi postaciami [20].

Stwierdzono, że stale przyjmowane dawki kofeiny zwiększają tolerancję

organizmu  na  tę  substancję.  Powoduje  to  tzw.  efekt  wzmocnienia,
wymagający  konieczności  zwiększania  dawek.  Po  długotrwałym  zażywaniu
nagłe  odstawienie  wyzwala  efekt  fizycznego  uzależnienia,  który  może  się
objawiać  silnym  bólem  głowy,  otępieniem  i  depresją.  Objawy  te  ustępują
natychmiast po dostarczeniu kofeiny do organizmu. Alkaloid ten jest bardzo
szybko i prawie całkowicie wchłaniany z przewodu pokarmowego do układu
krążenia. Czas osiągnięcia maksymalnego stężenia we krwi zależy m.in. od
obecn

ości w przewodzie pokarmowym treści pokarmowej oraz od dawki

kofeiny. Średnio wynosi około 60 minut, zaś zwiększone stężenie kofeiny
utrzymuje się przez około 4 godziny [19].

Ze względu na ryzyko wystąpienia tzw. „objawów z odstawienia”

zalecane jest stopn

iowe ograniczanie produktów zawierających kofeinę. W

przypadku ewentualnego wystąpienia bólów głowy, co zdarza się u połowy
osób odzwyczajających się, zalecane są środki przeciwbólowe, nieza-
wierające kofeiny [18].

Nagłe odstawienie kofeiny spożywanej nawet w średnich ilościach może

powodować  depresję,  lęk,  zmęczenie,  wzrost  pragnienia,  bóle  głowy.  Ponadto
pojawia się przewlekła bezsenność, osłabienie koncentracji uwagi, dezorientacja,
a w skrajnych przypadkach może dojść do halucynacji wzrokowych i słuchowych,
majaczenia  oraz  paranoi.  Objawy  te  szczególnie  niebezpieczne  są  u  osób
cierpiących  na  choroby  psychiczne  i  przyjmujących  niektóre  leki  przeciw-
depresyjne i neuroleptyczne. Uważa się, że przyjmowanie kofeiny przy niektórych
chorobach psychicznych może powodować pogorszenie stanu zdrowia i nasilenie
objawów chorobowych [18].

Zagadnienie szkodliwości oraz niekorzystnego wpływu systematycznego

przyjmowania kofeiny na ogólną wydajność organizmu są przedmiotem
wielu badań i wymagają analizy [13].

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Piśmiennictwo (wybór):

Sarwa A.: Wielki leksykon roślin leczniczych. Książka i Wiedza, Warszawa 2001: 129-130
Ostrowski K.: Leksykon Omegi. Medycyna zdrowie higiena. Wiedza Powszechna, Warszawa

1999: 73

Gorczyński T. (red.): Rośliny użytkowe. Wiedza Powszechna, Warszawa 1961: 123-124
Kohlmünzer S.: Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. Wydawnictwo Lekarskie

PZWL, Warszawa 2003: 472-475

Rumińska A., Ożarowski A. (red.): Leksykon roślin leczniczych. PWRiL, Warszawa 1990: 219,

223

Szweykowscy A, J.: Słownik botaniczny. Wiedza Powszechna, Warszawa 2003: 274, 727
Pieniążek S. A.: Pierwsze źródło napoju Coca-cola. Wszechświat 11; 1981: 263
Strzelecka H, Kowalski J. (red.): Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Warszawa

2000: 235-236

Sarwa A.: Tajemn

ice czterystu ziół. Oficyna Wydawnicza KARAT, Tarnów 1995: 209

Podbielkowski Z.: Słownik roślin użytkowych. PWRiL, Warszawa 1989: 160
Jędrzejko K., Klama H., Żarnowiec J.: Zarys wiedzy o roślinach leczniczych. Red. naukowa

Krzysztof Jędrzejko, ŚAM, Katowice 1997: 211

Jędrzejko K.: Medicinal plants and herbal materials in use in Poland: a check list. Wykaz roślin

i surowców leczniczych stosowanych w Polsce. ŚAM, Katowice 2001: 111

www.henriettesherbal.com/eclectic/madaus/cola.html
www.farmakognozja.farmacja.pl/alkaloid/7surowce.html
www.giftpflanzen.com/cola_acuminata.html
www.pl.wikipedia.org/wiki/Kola_(roślina)
www.gesundheitsratgeber24.de/hausmittel/heilkraeuter/kolabaum/
www.poradnikmedyczny.pl/mod/archiwum/855_kofeinizm.html
www.resmedica.pl
www.suchtmittel.de/info/koffeinsucht/
www.luskiewnik.strefa.pl/psychostymulantia/

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Jarosław Korczak

HIV I AIDS

– PROBLEM SPOŁECZNY

CZY MEDIALNY

Wprowadzenie

W zasadzie każda choroba, która niespodziewanie dotyka nas (czy osoby

postronne), budzi sporo obaw i lęku. Sytuacja komplikuje się szczególnie wtedy,
kiedy nikt z naszych znajomych -

zanim zgłosimy się do lekarza - nie umie

cokolwiek o nie

j powiedzieć, odwołać się do swoich czy bliskich sobie osób

doświadczeń.  Czyli,  nie  jest  w  stanie  podtrzymać  nas  na  duchu,  pozornie
zbagatelizować,  doradzić,  co  należy  zrobić,  odwołać  się  do  wiedzy  innych
i  wskazać  domowy  sposób  leczenia.  Napięcie  i  lęk  rośnie,  gdy  w  podobny
sposób  reaguje  lekarz,  okazując  wobec  zgłaszanych  przez  nas  objawów  małą
wiedzę  lub  wręcz  całkowitą  bezradność.  Tak  właśnie,  jak  pamiętamy,  było  z
AIDS. Mało kto dzisiaj rozumie (lata dziewięćdziesiąte ubiegłego wieku) protesty
mieszkańców  podwarszawskiego  osiedla,  w  którym  zamierzano  wybudować
ośrodek leczenia dla chorych na AIDS.

Obecnie

sytuacja w Polsce znacznie się zmieniła. Przyczyniły się do tego

takie fakty,

jak: postęp wiedzy na temat HIV i AIDS, możliwości wcześniejszego

rozpoznania i leczenia choroby, dostępność informacji na ten temat itd. Do coraz
większej liczby osób trafia opinia, którą wyraził Marek Zygadło

„Choroba nie

jest  za  karę.  Każda  choroba  posiada  tak  wiele  niezależnych  od  chorego
uwarunkowań  (np.  genetyka),  że  absurdem  jest  przypisywać  choremu  winę  za
to,  że  jest  chory”.  Zygadło  słusznie  zauważa,  że  nie  winimy  chorych;  na
cukrzycę,  hemofilię,  nerki  czy  onkologicznie,  nie  marginalizujemy  ich  z  tego
powodu.  „…jeśli  chcielibyśmy  być  sprawiedliwi,  odpowiedzialność  (za  chorobę)
możemy przypisywać zarówno choremu, jak i jego otoczeniu”

. Podobną opinię

wyrażają Michael Brodman, John Hacker i Rachel Kranz, kiedy twierdzą, że
„Wygodnie jest myśleć, że wirus atakuje tylko tych, którzy sobie na to „zasłużyli”.
J

aka jest jednak wina dzieci rodzących się z HIV oraz osób zakażonych podczas

transfuzji? Dzielenie osób na tych, którzy sobie „zasłużyli” na to, żeby żyć
z wirusem, i na tych, którzy sobie na to „nie zasłużyli”, ma tyle samo sensu, co
doszukiwan

ie się domniemanych grzechów u ofiar trzęsienia ziemi, a cnoty

u szczęśliwie ocalonych”

Także spory upływ czasu (20 lat od pierwszych enuncjacji prasowych), który

wniósł mnóstwo wydarzeń o innym charakterze, odwrócił nieco uwagę od
problemów osób z HIV/AIDS. W konsekwencji, o tych osobach jakby ciszej,

M. Zygadło - Redukcja szkód – pomoc czy bezradność w „ Kontra” Biuletyn Informacyjny Krajowego

Centrum ds. AIDS, Nr 2 (32) 2007 r.

Tamże s. 3

M. Brodman,, J. Hacker, R. Kranz – Mity o bezpiecznym seksie a AIDS, wyd. Elma Books, Warszawa

1999 r., s. 105

Problemy Narkomanii nr 2/2008

a samo zagadnienie HIV/AIDS przestało uchodzić za sensację prasową;
dyskusje o nim „znormalniały”. Pozbawione emocji - towarzyszącej uprzedniej
niewiedzy -

stały się rzeczowe, spokojne, mniej wstydliwe.

Zakażenia wirusem HIV, zachorowania na AIDS i zgony w latach 1985-2007

źródło: Krajowe Centrum ds. AIDS

Nastąpiła metamorfoza zachowań społecznych wobec chorych: z

agresywnych i potępiających osoby dotknięte VIV/AIDS,  przekształciły się w
bardziej  wyrozumiałe  i  współczujące.  Przykładem  takich  zachowań  były
reakcje  większości  społeczeństwa  na  konsekwencje  postępowania
niejakiego Simona Molla, który świadomie (choć nie jest to do końca trafna
ocena) zaraził HIV kilkanaście (a może więcej) młodych Polek.

Komentarze dotyczące kobiet zawierały więcej współczucia, żalu i smut- ku

z powodu zarażenia się HIV, aniżeli potępienia i niechęci do udzielenia pomocy.
Tak na marginesie, zapewne podobnie zareagowano by wobec sprawcy tego
nieszczęścia, gdyby jego postępowanie (potwierdzone w toku zeznań) nie było
podyktowane świadomym i celowym szkodzeniem innym.

Precedens z Simonem Mollem nie zmieni już dojrzałych postaw części

społeczeństwa wobec osób z problemem HIV/AIDS. Nakazuje jednak konty-
n

uować dotychczasowe działania, to znaczy: o zagrożeniu HIV/AIDS: pamiętać,

nauczać, przypominać. Zacytowany przykład niefrasobliwości w postępowaniu
ofiar Simona M.

jasno dowodzi konieczności podejmowania działań eduka-

cyjnych. Również statystyka, która pokazuje, że liczba zakażonych HIV co roku
wzrasta. Krajowe Centrum ds. AIDS poinformowało, że  w Polsce od 1985 roku
do końca lutego 2007r. odnotowano 10 696 zakażeń HIV. W 2006 roku wykryto
19,4  zakażeń  na  milion  mieszkańców  Około  20%  tych  chorych  to  kobiety.
Liczba  osób  z  problemami  HIV/AID  oscyluje  w  granicach  20-30  tysięcy  osób

Najwyższe wskaźniki zakażeń HIV odnotowano w województwach: dolno-
śląskim, warmińsko-mazurskim, pomorskim, łódzkim i zachodnio- pomorskim

Problem HIV/AIDS znany jest na

całym świecie. Światowa Organizacja Zdrowia

stwierdza, że na świecie żyje około 40 milionów osób zarażonych HIV lub
chorych na AIDS. Brak jednak rzetelnej w tym zakresie statystyki. W wielu
krajach

– ze względów finansowych czy w wyniku niestabilnej sytuacji politycznej

jej się nie prowadzi, albo ma ona charakter

wyrywkowy (np. dotyczy osób,

które same zgłosiły się na badania; są krwiodawcami).

A. Cybula, I. Głowaczowska, G. Konieczny, D, Latarska, A. Marzec-Bogusławska -

Najważniejsze pytania o HIV i AIDS, Wyd. Poznańskie, Poznań 2007, s. 13

Tamże, s..14

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Możliwości zakażenia wirusem HIV sprzyja obecnie otwarcie granic w Eu-

ropie.  Szanse  łatwiejszego  poruszania  się  po  niej  i  kontaktowania  się  (w  sze-
rokim  rozumieniu  tego  słowa)  z  innymi  (często  nieznanymi  osobami),  w  połą-
czeniu  z  brakiem  wiedzy  na  temat  zagrożenia  HIV/AIDS,  może  skutkować
wzrostem zachorowań. Szczególnie wśród osób młodych.

Reasumując, potrzeba czy wręcz obowiązek upowszechniania wiedzy

o  HIV/AIDS  nie  podlega  dyskusji.  Nie  chodzi  wszakże  o  to,  abyśmy  tylko
nauczyli się żyć obok chorych, ale również, a raczej przede wszystkim,  potrafili
sami uniknąć choroby.

Najważniejsze informacje o HIV/AIDS

Na początku warto poświęcić kilka słów na temat pojęć „HIV” i „AIDS”,

często ze sobą utożsamianych (wśród mało zorientowanych w tematyce
wielokrotnie słyszy się sformułowanie „on ma HIV-a, czyli jest chory na AIDS”).

HIV
HIV

– to słowo zbudowane z pierwszych liter pełnej, sformułowanej

w języku angielskim nazwy wirusa, odpowiedzialnego za powstanie i rozwój
choroby zwanej AIDS. Human Immunodeficiency Virus - czyli ludzki wirus
upośledzenia odporności immunologicznej.

Wirus ten je

st drobnoustrojem, który po dostaniu się do osocza krwi –

stanowiącego część układu odpornościowego organizmu – atakuje komórki krwi,
głównie  limfocyty  T4  oraz  makrofagi,  mające  wielkie  znaczenie  w  zwalczaniu
zakażeń.  Po wniknięciu do wyżej wymienionych komórek, wirus HIV używa ich
materiału  genetycznego  do  swojej  reprodukcji,  czyli  niejako  zmusza  je  do
wykonywania  kopii  samego  siebie.  W  efekcie,  zdrowa  komórka,  zamiast
kopiowania samej siebie według własnego kodu, staje się „fabryką produkującą
kopie”

rusa HIV i ulega zniszczeniu. Zaś wirusy HIV wnikają do następnych

komórek krwi. Proces mnożenia się (w opisany sposób) wirusów HIV prowadzi
do stopniowego

– z powodu zmniejszania się liczby obronnych komórek krwi -

niszczenia  układu  odpornościowego  organizmu    i    rozwinięcia  się  wszystkich
objawów choroby zwanej AIDS. Zanim to nastąpi, mija parę (5-10) lat. W ciągu
tego  czasokresu  osoba  zarażona  cieszy  się  na  ogół  dobrym  samopoczuciem
psychofizycznym.  Nieświadoma  zarażenia  może  zakażać  inne  osoby.  Dotych-
czas nie wynaleziono ani szczepionki, ani lekarstwa przeciw HIV.

AIDS
AIDS -

Acquired Immuno Deficiency Syndrome czyli Zespół Nabytego

Upośledzenia  Odporności.  Inaczej  mówiąc,  jest  to  zespół  objawów  (praktycznie
końcowe  stadium  choroby)  będących  skutkiem  zakażenia  wirusem  HIV.
Podstawowe  objawy  to:  upośledzenie  funkcjonowania  układu  odpornościowego
organizmu i w wyniku tego, występowanie trudnych (opornych) do leczenia infekcji
oraz  nowotworów.  W  takich  przypadkach  banalna  infekcja  może  zakończyć  się
śmiercią. Jeżeli zatem mówimy, że ktoś zmarł na AIDS, oznacza to, że zmarł on w
wyniku zakażenia oportunistycznego, czyli zakażenia drobnoustrojami innej choroby
(np.  gruźlicy)  czy  kilku  jednocześnie,  którym  organizm  pozbawiony  odporności
(niewystarczająca  liczba  komórek  obronnych  krwi)  dał  swoistą    szansę  niekon-
trolowanego  rozwoju.  W  chwili  obecnej  AIDS  należy  do  chorób  nieuleczalnych.

M. T. Ford

– 100 pytań i odpowiedzi wokół AIDS. Przewodnik dla młodzieży, wyd. Grupa

Image, Warszawa 1998, s. 22-24

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Jednakże  postęp,  jaki  dokonał  się  w  wyniku  walki  z  zagrożeniem  HIV/AIDS
spowodował, iż  powstała cała gama nowych leków, których systematyczne stoso-
wanie znacznie spowolnia przebieg choroby.

Najważniejsze prawdy o HIV/AIDS

Do chwili obecnej funkcjonuje wiele mitów dotyczących problemów

związanych HIV/AIDS. Przekazywane po sąsiedzku, z ust do ust, uspokajają
potencjalne

ofiary wirusa HIV czy też pozwalają żyć w nieświadomości tym,

którzy zostali zakażeni HIV i są przekonani,  że postawa absolutnej abstynencji
narkotykowej była wystarczającą ochroną przed chorobą HIV/AIDS.  Niewiedza,
albo  częściej  błędna  wiedza  o  HIV/AIDS,  jest  głównym  czynnikiem  zwięk-
szającym poziom zagrożenia zakażeniem HIV. Warto zatem zweryfikować kilka
najbardziej  rozpowszechnionych  mitów  (czy  błędnych  poglądów),  których
eliminacja  może  okazać  się  skutecznym  narzędziem    ochrony  przed  chorobą.
Przekazana  wiedza  m

oże również przyczynić się do podejmowania – szcze-

gólnie przez młodych ludzi - odpowiedzialnych decyzji życiowych, związanych
nie tylko z profilaktyką HIV/AIDS, ale także innych schorzeń przenoszonych -
podobnymi HIV

– drogami.

Warte szer

szego omówienia są trzy najbardziej popularne mity, nieprawdy

o HIV/AIDS.
◄ NIEPRAWDA – Zakażenie wirusem HIV i choroba zwana AIDS dotyczy tylko
osób zażywających narkotyki i homoseksualistów.
► PRAWDA - AIDS jest chorobą zagrażającą wszystkim osobom.

Do historii przeszły już poglądy, jakoby HIV czynił spustoszenie jedynie w

organizmach osób o odmiennej orientacji seksualnej czy nadużywających środki
odurzające  i  psychoaktywne.  Każda  osoba,  bez  względu  na  płeć,  kolor  skóry,
wyznanie, wykształcenie, miejsce zamieszkania itd., narażona jest na zakażenie
HIV.  Oznacza  to,  że  zagrożenie  zakażeniem  HIV  nie  jest  bezwzględnie
uwarunkowane  wyżej  wymienionymi  cechami.  I  nie  one  są  przyczynami
zachorowalności  na  AIDS.    Mówiąc  ogólnie,  źródłem  zakażenia  zdrowej  osoby
wirusem HIV może być tylko kontakt z krwią czy innymi płynami osoby wcześniej
nim  zakażonej.  Zażywanie  narkotyków  czy  podejmowanie  ryzykownych
zachowań  seksualnych  –  ze  względu  na  zwiększoną  z  reguły  liczbę  kontaktów
interpersonalnych  -  wskazuje  jedyn

ie na okoliczności zwiększające szanse

zakażenia HIV.

Puentując, osobą zakażoną wirusem HIV i zagrażającą innym, może być

narkoman  czy  homoseksualista,  ale  także    schludnie  ubrany,  nieużywający
narkotyków  heteroseksualista    rasy  białej,  z  wykształceniem  wyższym,  religijny
i pochodzący z tzw. dobrego domu. Ta prawda powinna dotrzeć szczególnie do
młodych,    generalnie  nieświadomych  zagrożenia  zakażenia  wirusem  HIV,
a rozpoczynających aktywność seksualną kobiet. Wiele z nich, z różnych, a czę-
sto

niezwykle złożonych przyczyn, podejmuje ryzykowne kontakty seksualne,

czyli kontakty z mężczyznami o nieznanym im ich statusie serologicznym
(niewiedza, co do ewentualnego nosicielstwa u partnerów wirusa HIV). Zbigniew

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Izdebski i Agnieszka Walendzik

kazują następujące, najczęstsze powody

takich zachowań:

decydowanie się na wszystko co proponuje mężczyzna – w wyniku
braku odwagi, doświadczenia życiowego, lęku przed odrzuceniem czy
samotnością;

brak asertywnych umiejętności w kontaktach seksualnych;

nie

świadomość swoich zachowań pod wpływem alkoholu czy środków

odurzających;

nieświadomość ryzykownych zachowań swoich partnerów (niewiedza
czy brak zainteresowania ich dotychczasowymi doświadczeniami w sfe-
rze seksualnej);

poszukiwanie

nowych wrażeń seksualnych (często pod wpływem

pornografii czy seksu z

ogłoszenia);

praca w seks-biznesie;

podejmowanie kontaktów seksualnych za granicą, w tym niemożność
wyartykułowania swoich potrzeb z powodu bariery językowej lub
kulturowej.

◄ NIEPRAWDA – zakażenie wirusem HIV odbywa się w tylko trakcie dożylnej
iniekcji narkotyków, dokonywanej przez zdegradowanych narkomanów

► PRAWDA - istnieje pięć dróg zakażenia wirusem HIV, które nie muszą mieć

związku z zażywaniem narkotyków przez osobę zarażającą i zarażoną.

wierdzono, że u człowieka zakażonego wirus HIV znajduje się najczęściej

w następujących płynach tkankowych: krew, nasienie (sperma), wydzielina z po-
chwy, mleko kobiece. Wskazuje to niejako na najczęstsze drogi zakażenia osoby
zdrowej przez nosiciela wiru

sa HIV. Według Waldemara Haloty i Małgorzaty

Pawłowskiej

wyróżnia się „następujące drogi szerzenia się zakażeń HIV:

seksualną (homo- i heteroseksualna),

krwiopochodną,

wertykalną (wewnątrzmaciczną, okołoporodową, w następstwie karmie-
nia piersią),

poprzez transplantacje,

poprzez sztuczne zapłodnienie.

Sytuacje, w których najczęściej dochodzi do zakażenia to:

stosunek  seksualny,  (analny,  oralny  lub  dopochwowy)  z  osobą  zaka-
żoną wirusem HIV, bez  zastosowania prezerwatywy.  Miejscem wtarg-
nięcia wirusa mogą być nawet małe ranki czy owrzodzenia na ściankach
pochwy czy penisa, lub w ich okolicy, o czym partnerzy  nie wiedzą, lub
których  nie  odczuwają.  Ocenia  się,  że  85%  kobiet    w  grupie  wiekowej

Z. Izdebski A. Walendziak -

Życie seksualne a zakażenia HIV – artykuł w publikacji pod

redakcją Tomasza Niemca - Kliniczne i psychospołeczne aspekty zakażenia HIV u kobiet, wyd.
Krajowe Centrum ds. AIDS, Warszawa 2001. s. 162-163

Praca zbiorowa pod redakcją W. Haloty i J. Juszczyka – HIV/AID podręcznik dla lekarzy

i studentów, wyd. Termedia, Poznań 2006, s. 10

Problemy Narkomanii nr 2/2008

13-

19 lat uległo zakażeniu wirusem właśnie w ten sposób

. N

ależy

zapamiętać również, że środki antykoncepcyjne (pigułki, kapturki czy
gąbki) nie chronią przed wirusem HIV;

używanie  wszelkich  narzędzi  i  sprzętu  wielorazowego  użytku,
zakażonego  świeżą  krwią  osoby  z  HIV.  Dotyczy  to  głównie  osób
przyjmujących środki odurzające drogą dożylną lub poddanych pozornie
nieszkodliwym  zabiegom,  takim  jak

tatuaż, wycinanie skórek przy

paznokciach,  nakłuwanie  uszu  czy  innych  części  ciała    w  placówkach
nieprzestrzegających  rygorów  higieny  pracy.  Wspólne  igły  i  strzykawki
to  n

adal dość popularna przyczyna zakażeń HIV, mimo iż w ramach

redukcji  szkód,  narkomani  mają  możliwość  otrzymywania  sprzętu
jednorazowego  użytku.  Do  grupy  tej  należy  również  zaliczyć  wspólne
używanie  zabawek  erotycznych,  na  których  pozostają  ślady  płynów
(krew, sperma)

;

Przedostanie się zakażonej krwi do naszego krwioobiegu drogą
transfuzji (na ogół przy operacjach) dokonywanej obecnie w placówkach
opieki zdrowotnej realnie jest mało możliwe (jest rzędu przypadku
losowego

, szacuje się, że prawdopodobieństwo zakażenia HIV wynosi

1:000 000

). W Polsce - od kilku lat -

krew przeznaczoną do transfuzji

bada  się  pod  kątem  obecności  wirusa  HIV;  coraz  bardziej  wysub-
limowane  są  również  metody  produkcji  preparatów  krwiopodobnych.
W  kr

ajach, w których system opieki zdrowotnej „kuleje” lub nie istnieje

czy też mających trudności ekonomiczne - na ogół nie dokonuje się tych
badań;

przeniesienie  wirusa  HIV    z  zarażonej  matki  na  dziecko    tj.  w  czasie
ciąży,  porodu  czy  karmienia  dziecka  piersią  –  na  ogół  dotyczy  krajów
rozwijających  się,  które  ze  względów  finansowych  nie  są  w  stanie
zagwarantować podstawowych standardów obowiązujących w systemie
opieki  zdrowotnej.

Taka sytuacja panuje w krajach afrykańskich

(Botswana, Lesoto

– to kraje, w których 30% populacji to zakażeni HIV,

a średnia życia mieszkańca wynosi 40 lat

)

są szczególnie dotknięte , a

stan  ten  pogłębia  rozpowszechniona  wczesna  inicjacja  seksualna  czy
wiara,  że  najlepszą  metodą  pozbycia  się  wirusa  HIV  jest  kontakt
seksualny  z  dziewicą  czy  młodą  osobą  (uzasadnienie  zachowania
wspomnianeg

o wyżej Simona Molla). W Polsce „dzięki postępowi, jaki

konał się w medycynie i zastosowaniu profilaktyki w czasie ciąży,

M. T. Ford

– 100 pytań i odpowiedzi wokół AIDS. Przewodnik dla młodzieży, wyd. Grupa

Image, Warszawa 1998, s. 85

Z. Izdebski A. Walendziak -

Życie seksualne a zakażenia HIV – artykuł w publikacji pod

redakcją Tomasza Niemca - Kliniczne i psychospołeczne aspekty zakażenia HIV u kobiet, wyd.
Krajowe Centrum ds. AIDS, Warszawa 2001. s. 170

Praca zbiorowa pod redakcją W. Haloty i J. Juszczyka – HIV/AID podręcznik dla lekarzy

i studentów, wyd. Termedia, Poznań 2006, s.11

Praca zbiorowa pod redakcją A. Gładysza – Zakażenia HIV/AIDS poradnik dla lekarzy

praktyków, wyd. Continuo, Wrocław 2007 r., s. 11

Problemy Narkomanii nr 2/2008

ryzyko przeniesienia infekcji na dziecko zmniejszyło się do poziomu
poniżej 2%”

;

sztuczne  zapłodnienie  –  które  praktycznie  nie  powinno  spowodować
zakażenia  HIV,  gdyż  dawca  spermy  badany  jest  w  określonych
odstępach  czasu  po  pobraniu  nasienia.  Nie  wyklucza  to  jednak
losowego przypadku zakażenia HIV;

transplantacja  również  teoretycznie  nie  powinna  budzić  obaw  co  do
możliwości  zakażenia  wirusem  HIV.  Jednak  zagrożenia  nie  można
wykluczyć,  szczególnie  w  przypadku  transplantacji  narządu  czy  tkanki
uzyskanej od osoby zmarłej.

Zwrócono uwagę na fakt, iż kobiety w kontaktach heteroseksualnych są

bardziej narażone na zakażenie, szczególnie z powodu możliwości gromadzenia
w pochwie większej objętości zakaźnego materiału (jakim może być sperma
z wirusem HIV).

Statystyka ostatnich kilku lat (od 2001 r.), dotycząca zakażeń wirusem HIV

wskazuje  także  na  ponowny,  niewielki  wzrost  zakażeń  wśród  homo-  i  bisek
sualnych  mężczyzn,  szczególnie  na  terenie  Europy  Zachodniej.  Zdaniem
Andrzeja.  Gładysza  i  Patryka  Smolińskiego  „ma  to  związek  z  niestosowaniem
odpowiednich  zabezpieczeń  podczas  kontaktów  homoseksualnych  mimo
utr

zymywania się wysokiej świadomości w tym zakresie”

Reasumując, każda ze wskazanych wyżej możliwości zakażenia wirusem

HIV  nie  musi  mieć  związku  z  faktem  używania  czy  nadużywania  środków
odurzających.  Należy  jednak  pamiętać,  że  sięganie  po  nie  -  w  2  pierwszych
omówionych drogach -  zwiększa szanse infekcji HIV.

Jedynym sposobem stwierdzenia lub wykluczenia zakażenia wirusem HIV

jest wykonanie testu.

◄  NIEPRAWDA  -  osoby  z  HIV  powinny  być  odizolowane  od  reszty  społe-
czeństwa,  gdyż  ich  obecność  w  codziennych  kontaktach  ze  zdrowymi  grozi
natychmiastowym zakażeniem wirusem HIV.
►  PRAWDA  -  codzienne  kontakty  o  charakterze  zawodowym  czy  towarzyskim
z osobami z wirusem HIV nie stanowią zagrożenia dla osób zdrowych.

Sytuacji, w których nie można zarazić się wirusem HIV, jest bardzo dużo.

Dotychczas nie zarejestrowano przypadków zakażenia wirusem HIV w takich
okolicznościach czy sytuacjach, jak :

korzystanie

przez zdrowych i zakażonych wirusem HIV ze wspólnych

naczyń, sztućców, urządzeń łazienkowych (wanna , umywalka, sedes);

dotyk, przytulanie się, pieszczenie całego ciała bez kontaktu z płynami
ustrojowymi

możliwość zakażenia wirusem HIV przy kontakcie przez

skórę wynosi - 0,32%, przez śluzówki wynosi tylko - 0,09%;

kontakt ze śliną czy potem osoby z HIV rozsiewanymi przez kaszel czy
plucie albo dotyk w codziennym, nieseksualnym kontakcie;

M. Olczyk, Analiza informacji prasowych dotyczących HIV/AIDS, które ukazały się w mie-

siącach styczeń-kwiecień 2007 r. ”Kontra„ Biuletyn Informacyjny Krajowego Centrum ds. AIDS,
Nr 2(32) 2007 r. s. 7

Praca zbiorowa pod redakcją A. Gładysza – Zakażenia HIV/AIDS poradnik dla lekarzy

praktyków, wyd. Continuo, Wrocław 2007 r., s. 13

Problemy Narkomanii nr 2/2008

pocałunek tzw. suchy, czyli przyciskanie suchych warg do siebie (chyba,
że znajduje się w ślinie świeża krew, albo partnerzy, z których jeden
może mieć HIV, całują się w sposób powodujący wymianę bardzo
dużych ilości – kilka litrów – śliny);

przebywanie  w  towarzystwie  osób  zakażonych,  wspólne  mieszkanie,
jedzenie,  a  nawet  picie  z  tej  samej  szklanki.  U  osób  zakażonych,
obecność wirusa HIV wykryto również we łzach, moczu, a także i stolcu.
Jednakże  prawdopodobieństwo  zarażenia  się  tą  drogą  jest  nikłe  z  po-
wodu małych ilości wirusa HIV w tych substancjach;

prawidłowe stosowanie prezerwatywy w kontaktach seksualnych.

Dotychczasowe stwierdzenia, iż najbardziej bezpieczne są prezerwatywy

z gumy lateksowej pokrytej środkiem plemnikobójczym pod nazwą nonoxynol 9,
okazały  się  błędne.  Stosowanie  nonoksynolu  powodowało  podrażnienia  i  uczu-
lenia  narządów  płciowych  w  kontaktach  seksualnych  i  tym  samym  zwiększało
ryzyko  infekcji  HIV

; ukąszenia owadów (np. komary, pająki) czy kontakt ze

zwierzętami Wirus HIV, na co wyraźnie wskazuje jego nazwa, przenosi się tylko
na człowieka.

Konkluzje

Omówione w artykule zagadnienia dotyczące HIV/AIDS miały na celu

zwrócenie uwagi na kilka następujących faktów:
1.

Zakażenie wirusem HIV/AIDS jest stałym, realnym zagrożeniem dla każdego
człowieka, w takim samym stopniu, jak większość chorób dotykających ludzi;

Zwiększone ryzyko zakażenia wirusem HIV/AIDS wiąże się przede
wszystkim z podejmowaniem ry

zykownych zachowań w sferze życia

seksualnego oraz z używaniem i nadużywaniem środków odurzających;

Świadomi i nieświadomi zakażenia wirusem HIV żyją wśród nas, warto zatem
przed podjęciem kontaktu seksualnego z nowym partnerem /partnerką zrobić
badanie n

a obecność przeciwciał HIV. Są one bezpłatne.

Posiadanie stałego, wiernego i zdrowego partnera minimalizuje czy daje
gwarancje niezakażenia się wirusem HIV.

Wiedza o HIV/AIDS jest użyteczna pod warunkiem jej wykorzystania w życiu
codziennym. Osoby mające stały, codzienny  kontakt z osobami zakażonymi
wirusem  HIV/AIDS  (chodzi  tu  głównie  o  pracowników  opieki  zdrowotnej)
posiadają  pełną  wiedzę  na  temat  ewentualnych  zagrożeń  zdrowotnych
związanych z nieprzestrzeganiem podstawowych zasad i norm postępowania
z  tym

i chorymi. Przeciętny człowiek, nawet jeżeli z problematyką HIV/AIDS

się  zetknął  i  w  związku  z  tym  stara  się  zachować  ostrożność  w  swoim
postępowaniu,  często  „zapomina  się”  w  sytuacjach  nieoczekiwanych,
nagłych,  takich  jak  np.  konieczność  udzielenia  pomocy  w  nagłych  wypad-
kach,  w  których  kontakt  z  krwią  poszkodowanego  staje  się  niejako
mimowolny. W takich przypadkach -

niezależnie od wiedzy na temat zdrowia

poszkodowanego, ale z czysto profilaktycznych

powodów – należy natych-

Z. Izdebski A. Walendziak -

Życie seksualne a zakażenia HIV – artykuł w publikacji pod

redakcją Tomasza Niemca - Kliniczne i psychospołeczne aspekty zakażenia HIV u kobiet, wyd.
Krajowe Centrum ds. AIDS, Warszawa 2001. s. 173

Problemy Narkomanii nr 2/2008

miast po udzieleniu pomoc

y skorzystać z najprostszych środków ostroż-

ności, takich jak:

przemywania krwi na skórze, w miejscach zranień, otarć, przekłuć wodą
z mydłem lub płynem na bazie 60-90% alkoholu;

płukanie wodą lub roztworem 0,9% NaCL - w razie możliwości skażenia
kr

wią poszkodowanego jamy ustnej czy oczu.

Zakażeni wirusem HIV nie są obywatelami „drugiej kategorii”, tak jak nimi nie
są osoby chore na inne choroby. Codzienny, towarzysko-zawodowy kontakt
z nimi nie jest groźny dla nas. Groźne jest jedynie nieprzestrzeganie przez
nas samych reguł bezpiecznego zachowania, szczególnie w sferze seksu-
alnej.

Literatura:

1. M. Brodman, J. Hacker, R. Kranz

– Mity o bezpiecznym seksie a AIDS, wyd. Elma Books,

Warszawa 1999.

1. M. T. Ford

– 100 pytań i odpowiedzi wokół AIDS. Przewodnik dla młodzieży, wyd. Grupa

Image, Warszawa 1998 r.

2. A. Cybula, I. Głowaczowska, G. Konieczny, D. Latarska, A. Marzec - Bogusławska -

Najważniejsze pytania o HIV i AIDS, Wyd. Poznańskie, Poznań 2007 r.

3. Co musisz wiedzieć o HIV i AIDS , wyd. Krajowe Centrum ds. AIDS, Warszawa 2003 r.
4. M. Olczyk -

Analiza informacji prasowych dotyczących HIV/AIDS, które ukazały się

w miesiącach styczeń-kwiecień 2007 r. ,Kontra Biuletyn Informacyjny Krajowego
Centrum ds. AIDS, Nr 2(32) 2007 r.

M. Zygadło - Redukcja szkód – pomoc czy bezradność w „Kontra” Biuletyn Informacyjny

Krajowego Centrum ds. AIDS, Nr 2(32) 2007 r.

6. Praca zbiorowa pod redakcją A. Gładysza – Zakażenia HIV/AIDS poradnik dla lekarzy

praktyków, wyd. Continuo, Wrocław 2007 r.

7. Praca zbiorowa pod redakcją W. Haloty i J. Juszczyka – HIV/AIDS podręcznik dla lekarzy

i studentów, wyd. Termedia, Poznań 2006 r.

8. Z. Izdebski A. Walendziak -

Życie seksualne a zakażenia HIV – artykuł w publikacji pod

redakcją Tomasza Niemca - Kliniczne i psychospołeczne aspekty zakażenia HIV
u kobiet, wyd. Krajowe Centrum ds. AIDS, Warszawa 2001 r.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Sławomir Zagórski
rozmawia z prof. Jolantą B. Zawilską

PIGUŁKI GWAŁTU I ROZBOJU

Obudziła się u siebie w domu po 12 godzinach i zorientowała, że doszło do aktu

seksualnego. Zgłosiła się do szpitala.

Potwierdzono, że był gwałt.
-

Kto i po co wymyślił tabletkę gwałtu?

Nazwa „tabletka gwałtu” jest niepełna, wolę mówić o tabletce gwałtu i rozboju.

Poza tym w grę wchodzą tutaj nie jeden, lecz dwa specyfiki – flunitrazepam i kwas gamma-
hydroksymasłowy, w skrócie GHB. Po co je wymyślono? Naturalnie nie po to, by za ich
pomocą kogoś gwałcić czy okradać. GHB stosowany jest dziś w leczeniu nagłych napadów
senności zwanych narkolepsją, zaś flunitrazepamem leczy się bezsenność, czasem używa
się go też do znieczulenia ogólnego przed operacją.

Ale ludzie wpadli na inne zastosowanie tych specyfików.

Niestety ludzka pomysłowość w tym względzie jest ogromna. Amerykanie

dawno się zorientowali, że GHB pomaga w zrzucaniu wagi, a ponadto – co
zainteresowało głównie mężczyzn – poprawia muskulaturę. W latach 80. i 90. można
było go kupić w sklepach ze zdrową żywnością, a po jego zażyciu zapada się w pię-
kny fizjologiczny sen, podczas którego rosły mięśnie. Kulturyści byli zachwyceni.

Prawdziwą karierę GHB zrobił jednak jako lek dyskotekowy. Chętnie łączono go

z alkoholem, marihuaną, ekstazy lub amfetaminą. Najniebezpieczniejsze jest połączenie
z alkoholem, bo ten bardzo nasila działanie GHB.

W małych dawkach GHB powoduje wyluzowanie, zmniejszenie lęku. Czujemy

się jak po jednym, dwóch drinkach, ale bez nieprzyjemnych efektów alkoholu.
Przestajemy być nieśmiali, lepiej odbieramy muzykę. Jednym słowem, przeistaczamy
się w lwa/lwicę salonową.

Jeśli jednak zażyjemy nieco większą dawkę leku, albo połączymy tę małą

z drinkiem, zaczynają się poważne kłopoty. Mamy kłopoty z poruszaniem się, kręci
się nam w głowie, mowa staje się bełkotliwa, wreszcie zasypiamy na kilka godzin,
a

po przebudzeniu nie pamiętamy w ogóle, co się działo, bo GHB wymazuje tzw.

pamięć wsteczną.

A jak działa flunitrazepam?

Podobnie. To bardzo silny lek nasenny i uspokajający, blisko dziesięć razy

silniejszy  niż  relanium.  O  ile  GHB  ma  postać  słonawego  płynu  (typowy  roztwór
dyskotekowy  zawiera  20  procent  leku),  o  tyle  flunitrazepam  to  tabletki.  Można  je
połknąć, zgnieść, palić na folii i wdychać. Lek świetnie rozpuszcza się w wodzie, nie
ma smaku ani zapachu, dlatego łatwo go bez wiedzy innych osób dodać do wody czy
drinka.  C

hociaż ostatnio firma produkująca lek, wiedząc o zastosowaniu

flunitrazepamu do celów przestępczych, dodała do tabletek substancje, które
powodują, że w czasie rozpuszczania płyn mętnieje i zabarwia się na niebiesko.

Flunitrazepam wywo

łuje oszołomienie, dezorientację, silną bezsenność i wspo-

mnianą niepamięć wsteczną.

Jak często zdarzają się przypadki gwałtu po uśpieniu ofiary za pomocą leków?

Trudno powiedzieć. Ale nie były one rzadkie, skoro w 1996 roku amerykański

Kongres uchwal

ił tzw. Drug Induced Rape Prevention Act (ustawę, która miała

zapobiec gwałtom dokonywanym na skutek zażycia leków). Flunitrazepam znalazł
się wówczas w Stanach na indeksie, natomiast użycie GHB poddano szczegółowej

Problemy Narkomanii nr 2/2008

kontroli. Za import i rozprowadzanie flunitrazepamu grozi w USA kara do 20 lat
więzienia, a za jego posiadfanie – 3 lata.

To nie zlikwidowało problemu, bo lek przemyca się dziś głównie z Meksyku. Stąd

jedna z jego potocznych nazw

– „meksykańskie walium”.

A jak jest z dostępnością w Europie?

- Niestety, nie ma z tym problemu, bo prawo nie zakazuje obrotu tymi lekami.

W Wielkiej Brytanii dostępny jest nawet specjalny test (z dostawą do domu kosztuje 5
funtów), za pomocą którego można stwierdzić obecność flunitrazepamu w napojach.

Na stronach

licznych amerykańskich uniwersytetów można przeczytać wiele ostrzeżeń

na temat tabletek gwałtu, u nas pod tym względem jest prawdziwa czarna dziura.

Chyba nie tak łatwo uśpić kogoś na dyskotece, a potem wywlec i zgwałcić?

Nie ma pan racji. Ofiara nie zda

je sobie sprawy z niebezpieczeństwa, nie ucieka

przed prześladowcą, nie krzyczy, nie broni się. Lek czyni ją bezwolną, poddaje się
nawet działaniom napastnika. Ponadto gdy gwałciciel prowadzi lub niesie dziewczynę
do miejsca, w którym planuje dokonać gwałtu, często postrzegany jest przez innych
jako niosący pomoc „upitej” osobie.

Na dodatek ofiary gwałtu na ogół nie potrafią opisać tego, co się stało, jak i gdzie

doszło do gwałtu, jak wygląda sprawca. Wymazanie pamięci wstecznej oznacza
bowiem, że nie pamiętamy tego, co działo się po zażyciu leku, ale też tego, co było
jakiś czas przed.

Może to lepiej, bo skoro ofiara niczego nie pamięta, to doznaje mniej-

szego urazu psychicznego?

Nie powiedziałabym. Ofiary „klasycznego” gwałtu bardzo często cierpią z powodu

nawracających wspomnień, przeżywają napad jeszcze raz, szczególnie w formie nocnych
koszmarów. Tymczasem ofiary gwałtów z wykorzystaniem leków prześladuje upiór „dziury
pamięciowej”. Przeżywają bezsilność i poczucie upokorzenia z powodu niewiedzy o tym, co
z nim i zrobiono. Czują się tak upokorzone, że wolą nie iść na policję i dlatego gwałty tego
typu zgłaszane są bardzo rzadko.

Jeżeli po małym piwie lub po małym drinku nasza reakcja jest niewspółmiernie

silna w stosunku do spożytej dawki alkoholu, natychmiast szukaj pomocy przyjaciół,
wyjdźmy z imprezy, ale w towarzystwie dobrze znanych nam osób.

Ale jeśli już kobieta się zgłosi, łatwo wykryć, że gwałt nastąpił na skutek

zażycia leku?

Znów muszę odpowiedzieć nie. Oba leki bardzo szybko ulegają przemianom

w organizmie. Flunitrazepam wykrywa się we krwi do 24 godzin po podaniu, a GHB
zaledwie do 8 godzin! W moczu ślady GHB daje się odnaleźć jeszcze cztery godziny
później, ale potem – szukaj wiatru w polu.

O ile rozpuszczalną tabletkę dość łatwo komuś wrzucić do kieliszka, o tyle z pły-

nem GHB już nie jest tak prosto.

A od czego są małe pojemniczki na krople do oczu czy nosa? Albo hotelowe

jednorazówki na szampon czy żel do kąpieli?

Miejscem szczególnie niebezpiecznym, gdzie można się zetknąć z table-

tkami gwałtu, są pani zdaniem dyskoteki?

Nie tylko. Ale w farmakologii często używamy nazwy „leki dyskotekowe”. Po

angielsku brzmi to „club-drugs”, „party-drugs” lub „rave-drugs”. Należą do nich
wspomniane tabletki gwałtu i silne dopalacze, takie jak np. ekstazy, dzięki którym
można się bawić przez wiele godzin non-stop.

O tym, że nie tylko dyskoteki są groźne, świadczy np. historia z Japonii.

Przedstawicielka jakiejś firmy umówiła się z klientem na spotkanie, zaprosił ją do
kawiarni. A że było to w porze lunchu, coś tam zjadła wypiła tylko wodę mineralną.
Zostawiła niedopitą szklankę poszła do toalety, wróciła, jeszcze trochę wypiła i film jej
się urwał. Co działo się przez kilka godzin potem – nie pamięta. Obudziła się u siebie

Problemy Narkomanii nr 2/2008

w domu po 12 godzinac

h i zorientowała się, że doszło do aktu seksualnego. Zgłosiła

się do szpitala, gdzie potwierdzono, że był gwałt.

Ofiarą napaści może być też chłopak.

Naturalnie. Po jednym z wykładów moja słuchaczka opowiedziała, jak była

z chłopakiem na dyskotece i on się gorzej poczuł. Poszedł do toalety i zniknął.
Obudził się po czterech godzinach w tej toalecie bez portfela, bez komórki.

Mężczyźni raczej stają się ofiarami kradzieży. Na przykład ze statystyk

angielskich  wynika,  że  są  znacznie  częściej  okradani  niż  kobiety.  Trzy  lata  temu
brytyjska prasa opisała przypadek 37-letniej Seliny Hakki, która wyspecjalizowała się
w  okradaniu  mężczyzn  za  pomocą  flunitrazepamu,  a  pewien  Holender  częstował
turystów  ciasteczkami  z  dodatkiem  flunitrazepamu,  a  jak  przysnęli,  obrabiał  ich
portfele. „Ciasteczkowy potwór” wpadł i dostał dwa i pół roku.

Albo proszę sobie wyobrazić taką – zmyśloną, ale prawdopodobną – sytuację.

Jedzie pan pociągiem. Jest ciepło, więc ma pan wodę mineralną. W przedziale siedzi
dwóch sympatycznych dżentelmenów i jakaś fajna pani. Idzie pan do toalety,
a napoczęta woda zostaje na stoliku. Wraca pan i dopija tę wodę... i budzi się
w Krakowie bez portfela.

Portfel jest,

tyle, że pusty! No więc wraca pan, pije i zaczynają się robić panu

bardzo szkliste oczy. I wtedy któryś z dżentelmenów pyta: „Czy może pan nam dać
swój portfel?”. A pan na to: „Naturalnie. Z przyjemnością”. On wyjmuje kartę
kredytową i mówi: „Może pan nam podać PIN do karty?”. „Ależ proszę”.

I tak z własnej woli bez śladu agresji ze strony tych dżentelmenów, wydaje pan

karty, kod,

po czym pan zasypia i nic nie pamięta.

Pełna kooperacja.
Tak. Nie jest pan w stanie niczego powiedzieć policji poza tym, że zgubił pan

karty kredytowe.

Nastraszyła mnie pani. Jak się bronić przed tabletkami rozboju i gwałtu?

Wiem, że brzmi to jak rada cioci Kloci, ale pilnujemy kilku zasad.
Po pierwsze, nie chodzimy na imprezy sami. Jeśli idziemy to grupą, i najlepiej,

żeby wśród nas był ktoś, kto nie pije i zwracał uwagę na to, co się dzieje. Po drugie,
uważamy na wszystkie napoje. Sztywna zasada – nie dopijamy pozostawionego bez
opieki drinka, piwa, wody, tylko zamawiamy nowe. Nie dzielimy się drinkami, nie
pijemy wspólnie np. z misy pełnej ponczu.

Jeśli to możliwe, pijemy tylko z butelki otwieranej własnoręcznie lub w naszej

obecności. Na przykład na dużej imprezie unikamy kuflowego piwa, a wybieramy to z
butelki. Uważamy na kelnerów i barmanów, bo to oni mają łatwy dostęp do tego, co
będziemy pili.

Nie pijemy niczego, co ma podejrzany smak, zapach czy kolor. Jak

wspomniałam GHB ma lekko słonawy smak i dlatego jeśli ktoś doleje go nam do
wody, łatwo wyczuć zmianę smaku, dużo trudniej, jeżeli będzie to np. owocowy miks.

Jeśli zauważymy u kogoś mały pojemnik, np. na krople do oczu czy hotelowy żel

do kąpieli, warto zachować czujność. W takich pojemnikach często przenoszony jest
GHB. Jeżeli widzimy, że ktoś coś wlewa lub wrzuca do napoju lub drinka, nie bójmy
się reagować. Następnym razem to może być nasza szklanka.

I wreszcie

– jeśli poczujemy się dziwnie, jeżeli po małym piwie lub małym drinku

czujemy pełen odlot (czyli nasza reakcja jest niewspółmiernie silna w stosunku do
spożytej dawki alkoholu), natychmiast szukamy pomocy partnera/przyjaciół, wyjdźmy
z imprezy, ale w towarzystwie znanych n

am osób, nawet wówczas, gdy ci nowo

poznani sprawiają wrażenie życzliwych i przyjaznych.

Tylko tyle i aż tyle. Stosując się do tych prostych zaleceń, można się dalej

świetnie bawić, a uniknąć dramatu, który może nas naznaczyć na całe życie.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

Zygmunt Madeja

Bragdon Allen D., Gamon David.

KIEDY MÓZG PRACUJE INACZEJ

Przekład L. Okupniak. Gdańsk 2004, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, ss.118.

(Recenzja)

Teoria o sercu jako źródle i siedzibie ludzkiej duszy została obalona dopiero

w trzecim st

uleciu przed n. Chr., a stało się to w Aleksandrii za sprawą dwóch

pionierów  fizjologicznych  badań  funkcji  ciała  –  Herofilosa  i  Erazistratosa.  Prze-
prowadzili oni eksperymenty na tysiącach zwierząt, a także na skazanych na śmierć
przestępcach lub politycznych czy też osobistych przeciwnikach  panujących  królów,
gubernatorów    albo  wielkorządców.  Czy  korzystali    z  wiedzy    Hipokratesa,  który
w  traktacie    O  świętej  chorobie    napisał:  Ludzie    winni    wiedzieć,  że  nie  z  czego
innego,  tylko  z  mózgu    pochodzą  radości,  rozkosze,  zabawy  i  smutki,  zmartwienia,
przygnębienia i biadania”?  A może to  „Ojciec medycyny”  czerpał ze źródeł  „neuro-
logii”  Egipcjan?  Z pewnością jednak to Herofilos i Erazistratos wywiedli z prawa do
zdobywania wiedzy  osobliwe praw

o do dręczenia i zabijania w imię nauki. To oni też

–  jako  pierwsi  –  odróżnili  naczynia  krwionośne  od  dróg  nerwowych  i  wykazali,  że
istnieją  nerwy  wywołujące  ruch  mięśni,  a  także  inne,  przekazujące  dalej  ból  oraz
pozostałe  odczucia.  Dowiedli  także,  że  owe  drogi  nerwowe  wychodzą  z  rdzenia
kręgowego  i  mózgu,  jak  również  wskazali  na  jego  centralne  znaczenie  dla  siły,
zdrowia  i  samopoczucia..  Jak  mniemano

– po raz pierwszy również dotknęli

delikatnych,  kruchych  zwojów  znajdujących się  wewnątrz  czaszki  i  zorientowali  się,
że  pod  twardymi  i  miękkimi  oponami  mózgowymi  oraz  przypominającą  korę  drzew
pokrywą  istnieją  półkule  mózgowe  (cerebra),  wypełniające  większą  część  jamy
czaszki, i móżdżek (cerebellum), ukrywający się pod tylną częścią półkul mózgowych
i  przykryt

y własną korą. Okazało się jednak, że określenia „mózg” użył w zapisie

hieroglificznym    nieznany    Egipcjanin,  który  w  epoce  starego    imperium    faraonów
(ok.  3  tysiące  lat  przed  n.  Chr.)  na  ponad  czterometrowym  zwoju  papirusu  zapisał
historie  dwudziestu  sie

dmiu chorych na choroby mózgowia, jak również uszkodzeń

ich mózgów i czaszek. Pod numerem 8 odszyfrowano opis historii choroby  pacjenta,
który  „ma  rozległą  ranę  czaszki  i  wlecze  za  sobą    nogi  podczas  chodzenia”    wraz
z  diagnozą:  „to choroba, która  ma  swą  siedzibę  w  czaszce”.  Zaś  pod  numerem  22
egipski  lekarz  zapisał  na  papirusie:  „jeśli  badać  będziesz  chorego  z  wgniecioną
skronią,  to  nie  odpowie  ci  on  nic  sensownego,  gdyż  nie  panuje  już  nad  swym
językiem.  To  choroba  w  jego  głowie  –  choroba,  której  nie  można  uleczyć”.
Przytoczone  fakty  nakazują  krytycyzm  podczas studiów  historii medycyny  i  dystans
wobec informacji na temat rzekomo nowożytnych odkryć o budowie i funkcjonowaniu
mózgu.

Wbrew wszelkim naszym wyobrażeniom na temat różnic indywidualnych między

ludźmi,  największą  różnorodność  zawierają  nasze  mózgi.  Dotyczy  ona  dwóch
rodzajów różnic: interosobniczych oraz intraosobniczych, którymi interesują się nauki
o  człowieku,  dociekając  rozmaitych  aspektów  jego  rozwoju,  funkcjonowania,  pracy,
wydolności,  aktywności  w  stanach  świadomości,  pełnej  uwagi,  a  także  w  stanach
snu, hipnozy. Mózg jest z pewnością  naszym  najbardziej  fascynującym narządem,

Problemy Narkomanii nr 2/2008

od  którego    zależy    jakość  oraz  intensywność  naszych  doznań  zmysłowych  (zapa-
chu,  smaku,  wzroku,  słuchu,  dotyku),  poczucie    ruchu  i  równowagi,  rozwój  i  doj-
rzałość  naszych  emocji,  relacji  i  związków  z  innymi  ludźmi,  wzrost  w  ilości
zapamiętanych    faktów,  przeżyć,  sprawność  w  posługiwaniu  się  językiem.  Naj-
bardziej

fascynujące i ciągle zagadkowe są możliwości ludzkiego mózgu w funkcjach

integracyjnych, które przejawiają się w takich złożonych funkcjach, jak: inteligencja,
zdolności, sprawności, umiejętności, talenty i geniusz. Rozwój techniki komputerowej
ukazuje  rzeczywiste  i  nienazwane  wcześniej  możliwości  przetwarzania  informacji
przez  mózg  (np.:  nielokalność,  kohomologia,  modelowanie,  odwzorowanie,  emer-
gencja,  synestezja,  synergia  itd.)  oraz  do  działań  na  niemal  niewyobrażalnych
poziomach.  Największe  z  tajemnic  naszego  mózgu  dotyczą  odpowiedzi na pytania:
w

jaki sposób chemiczna fabryka wytwarza naszą świadomość? oraz w jaki sposób

mózg przekształca informacje w emocje ? Drugi z problemów, zdaniem matematyka
– Kurta Gödla i fizyka – Rogera Penrose’a, ukazuje zasadnicze, niemal przepastne
różnice między ludzkim mózgiem a komputerem.

Nawet najprostsze zachowanie wymaga szybkiego, skoordynowanego działania

wielu obszarów mózgu. Procesy, dzięki którym jakiś bodziec czuciowy wywołuje
równoległą aktywację struktur wzrokowych, asocjacyjnych, ruchowych i emocjo-
na

lnych mózgu, współtworzą komplementarnie i synergistycznie akty uwagi, per-

cepcji, pamięci, woli (decyzji). Strumień informacji zawarty w bodźcach, które
stymulują powierzchnie recepcyjne układów sensorycznych powoduje zmiany
aktywności niemal we wszystkich układach naszego mózgu

. Przyjmuje się, że ilość

informacji przetwarzanej we wszystkich receptorach zmysłowych człowieka jest
rzędu 10

bitów/s, z czego tylko około 100 bitów/s dociera do naszej świadomości.

Pozostała, ogromna część tej informacji użyta jest przez układ nerwowy do realizacji
zadań w automatycznych łukach odruchowych oraz eliminowana przez  mechanizmy
hamujące.  Ta  właściwość  działania  sieci  nerwowej  implikuje  tezę,  że  nigdy  nie
możemy  oglądać  obiektywnego  świata,  nieprzefiltrowanego  przez  własny  mózg.
Sposób, w jaki dokonuje się w naszym mózgu scalanie informacji  odbieranych „ze
świata”  w  sieci  nerwowej,  jest  podstawowym  zagadnieniem  neurobiologii.  Powin-
niśmy  sobie  zdawać  sprawę,  że  każde  wiarygodne,  dające  się  zweryfikować
ust

alenie neurobiologów, ma szczególne znaczenie dla wyrażania i rozstrzygania

zasadniczych problemów teorii poznania. Jest najważniejszym źródłem inspiracji do
formowania trafnych twierdzeń w psychopatologii, na podstawie których określa się
m.in. odpowiedzi

alność za naruszenie norm prawnych, kompetencje osobo-

wościowo-charakterologiczne do coraz większej liczby zawodów

Do klasycznych

metod badania budowy i czynności mózgu należą metody:

neuroanatomiczne, neurofizjologiczne, neurochemiczne i neurofarmakologiczne

Uzupełniły je techniki obrazowania mózgu: ultrasonografia przezczaszkowa, nowe
techniki radioskopowe, tomografia komputerowa, czynnościowy i jądrowy rezonans
magnetyczny, pozytronowa tomografia emisyjna, tomografia emisyjna pojedynczego
foton

u, które umożliwiają niezwykle precyzyjne określanie mikrouszkodzeń

zakłócających czynność naszego mózgu. Dzięki tym najnowszym technikom  bada-
nia    mózgu  rozwija  się  intensywnie    neuropsychologia,  dzięki  której  możliwa  jest
integracja  uzyskiwanych  danych  naukowo-badawczych  i  diagnostyczno-terapeu-
tycznych

Coraz wyraźniej dostrzegamy komplementarność zjawisk inteligencji (wiedzy,

myślenia, wnioskowania, oceny i porównywania) oraz emocjonalności, przy
preferencji pierwszego z nich w rozwoju cywilizac

yjnym i kulturowym. Jesteśmy nadal

przekonani, że motorem  procesów  ewolucyjnych  były czynniki  tworzące struktury
inteligencji,  ponieważ  łatwiej  wyjaśniają  tak  istotną  dla  spójności  teorii  „naturalnych
i  konsekwentnych  zmian”  kategorie  adaptacji  i  rozwoju.  Ignorując  oczywiste  fakty

Problemy Narkomanii nr 2/2008

wynikające  z  budowy  i  funkcji  mózgu  zwierząt,  obserwacji  wciąż  nowych  odkryć
paleontologicznych,  zapominamy  o  filogenetycznych  dowodach  zawartych  w  chro-
nologii  cytoarchitektoniki

mózgu. Ulegamy fascynacji znaczenia czynników inte-

ligencji w antropogenezie,

nie dostrzegając adaptacyjnych szans i/lub ograniczeń,

które  są  skutkiem  emocji.  I  zdumiewa  nas  równoczesny  wzrost  zainteresowania  w
społeczeństwie Zachodu zjawiskami  okultyzmu, magii, spirytyzmu, filozofii Wschodu
i  opartych  na  niej  technikach  ekspresji  (walki  i  samoobrony)  lub  koncentracji  (Zen,
Joga). Wiara w  New Age, rosnący popyt na literaturę  Carlosa Castanedy i na filmy
Harry Pottera, poprzedzane eksplozjami  dewia

cji zachowań w społecznościach, np.

akademicki

ch („dzieci kwiaty”, „hippisi”, „wagumpsi” itd.), próbowano tłumaczyć

przyczynami  społecznymi,  politycznymi  i  usprawiedliwiać  bogatym  „katalogiem”
obciążeń  cywilizacyjnych.  Mało  kto  dostrzegał,  i  w  tym  względzie  niewiele  się
zmieniło, że w każde z tych zjawisk jest na swój sposób uwikłany problem emocji –
od  deficytu  niektórych,  przez  brak  możliwości  ekspresji  posiadanych,  ich  dezin-
tegrację,  po  samobójstwa  i  zabójstwa  –  indywidualne  i  zbiorowe  (np.:  w  sektach:
Davida  Koresha

– w Waco w Stanach Zjednoczonych, Jima Jonesa – w Gujanie).

We współczesnych podręcznikach psychopatologii, jak również w systemach
diagnostycznych stosowanych w Europie (ICD-10) czy Stanach Zjednoczonych
(DSM-IV

– z 1994 r.), problemy emocji, ich rozwoju w ontogenezie, urazów,

dojrzałości    występują    niemal    w  etiopatogenezie  wszystkich    zaburzeń  i  chorób.
Związek  zaburzeń  emocjonalnych  z  anomaliami    zachowania  jest  problemem
wychowania  w  rod

zinach i szkole. W świadomości nawet wykształconych huma-

nistycznie  osób  obserwowane  anomalia  behawioralne  nie  są  kojarzone  w
dysfunkcjonalnością  mózgu. Wykłady  z  neuropsychologii wprowadzono  na studiach
pedagogicznych dopiero niedawno; ten zakres kształcenia o „zdrowiu i chorobie” nie
jest  jeszcze  wykorzystywany  w  dualistycznie  zorientowa

nej medycynie. Powstała

neurologia  behawioralna,  którą  usiłuje  się  włączyć  do  specjalności  medycznych,
ponieważ istniejące nie są w stanie poradzić sobie z chorobami będącymi produktem
cywilizacji.  Czy  w  globalizacyjnych  tendencjach  ekonomii,  zarządzania,  handlu,
kultury,  edukacji,  mody,  konsumpcji,  a  także  diagnostyki  i  leczenia  ukryte  są  –
implicite

– odwzorowania rzeczywistej globalności naszego mózgu – z jego

działaniami, myśleniem i tendencją do przeżywaniem coraz bardziej wąskoskalowych
emocji? To mog

łaby być magiczna metafora dla Carla Junga

czy metamorfoza mitu

dla Josepha Campbella

albo też ekspansja w wewnętrzną przestrzeń umysłu dla

Nevilla Drury

, której badania nie może podjąć jeszcze żadna z istniejących „nauk

o człowieku”.

Dla osób znających rodzaje i zakresy patologii społecznych, które najczęściej

powstają  z  braków  osobowościowych,  defektów  charakteru,  deficytów  w  rozwoju
potrzeb  psychicznych  i  dojrzałości  emocjonalnej  jednostki,  jest  oczywiste,  że
szczególną postacią koincydencji wymienionych braków jest kategoria  uzależnienia
– najpierw od czynności, następnie od substancji. Zależność  – czy to od czynności,
czy  już  z  włączoną  substancją  toksykującą  –  ma  swoje  źródło  i  napęd  w  naszym
mózgu.  W  jaki  sposób  ten  oczywisty  neuropsychologicznie  fakt  włączyć  do
świadomości ludzi, by stał się refleksyjny i kojarzony ze skutkami w stopniu chociaż
zbliżonym do samowiedzy o dysfunkcjach przewodu pokarmowego czy też skutkach
na przykład infekcji dróg oddechowych?

W realizacji tego edukacyjno-

poznawczego celu pomocą może być prezen-

towana

książka A. Bragdona i D. Gamona „Kiedy mózg pracuje inaczej”, wydana

w 2000 r. w Stanach Zjednoczonych

przez wydawcę, który posiada już w swojej

oficynie wiele pozycji na temat mózgu, umysłu, psychologii.

Autorzy omawianej książki dokonali wyboru zagadnień, które uznali za repre-

zentatywne dla

panoramy mózgowych objawów zaburzeń rozwojowych (zespół

Problemy Narkomanii nr 2/2008

nadpobudliwości  psychoruchowej  z  deficytem  uwagi  –  ADHD,  autyzm,  dysleksja,
leworęczność), mózgowych kontekstów uzależnienia od alkoholu i innych substancji),
związków epilepsji ze zjawiskiem  déjà vu  oraz sezonowych zaburzeń afektywnych.
Są one treścią siedmiu z dziesięciu rozdziałów prezentowanej książki. Pozostałe trzy
rozdziały poświęcono – dla zrównoważenia  zagadnień  uznanych  w naszej kulturze
i w  neurologii  za  objawy  patologiczne

– kwestiom, które do takich nie należą, mi-

mo mózgowych przyczyn takich „pozytywnych” anomaliów. Są to: słuch absolutny,
pamięć fotograficzna oraz kojarzenie wrażeń dźwiękowych z kolorami (zjawisko
synestezji).

Tematem rozdziału 1 jest zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem

uwagi. Autorzy,

opatrując każdy z tytułów poszczególnych rozdziałów równoważnym

i dopełniającym, zaproponowali dla rozdziału 1 (ADHD) zdecydowanie nietrafny tytuł
„wzmożona świadomość”. Nie zauważyli tej nietrafności nawet w zestawieniu
z innym zastosowaniem terminu świadomość, który przywołują, omawiając nadal
nie

wyjaśnione zjawisko déjà vu (s. 45) – „zdwojona świadomość”. Z perspektywy

pedagogiki  specjalnej,  defektologii  rozwojowej,  a  także  neuropsychologii,  rozsze-
rzanie  zakresu  znaczeniowego  pojęcia  świadomości  przez  właściwość  jej    wzmo-
żenia  jest    nieuzasadnione.  Zaburzenia    koncentracji  uwagi  (jej  deficyt  ogólny,
ko

ncentracyjny, nadmierna i niekontrolowana jej przerzutność) z równoczesną i stałe

obecną  nadpobudliwością  oraz  impulsywnymi  ekspresjami  jest  dostatecznie  obja-
wowo  patogenetycznym  objawem  ograniczonej  „wydolnościowo”  świadomości
dziecka  i  dorosłego  z  ADHD.  Wskazywany  błąd  wynika  także  z  ignorowania
obowiązujących klasyfikacji  zaburzeń  (ICD-10  oraz DSM-IV). Należy wyjaśnić, że
w  DSM-

IV rozróżnia się trzy podtypy ADHD: łączony, dominujący nieuważny,

dominujący    nadpobudliwy  impulsywny.  Takie  zróżnicowania  typologiczne  wynikają
z  faktu,  że  dzieci  mogą  ujawniać  tylko  jeden  aspekt  całego  zespołu,  to  znaczy
problemy z uwagą lub nadmierny poziom nadpobudliwości, aczkolwiek w większości
przypadków wykazują one problemy w obydwu aspektach  (typ łączony). By  zmniej-
szyć objawy ADHD i wzmocnić efektywność świadomości dzieci z tym zaburzeniem,
leczy się je lekami pobudzającymi (najczęściej metylfenidatem), przeciwdepresyjnymi
oraz stosuje się równocześnie terapię behawioralną.

ADHD jest zaburzeniem wczesnoroz

wojowym, którego częstość szacuje się od

8 % populacji, choć są dane o znacznie wyższym występowaniu, przy czym sto-

sunek  chłopców  do  dziewcząt    szacuje    się    od    4  :  1    do  9  :  1.  Rozbieżności
częstości w populacji są przyczyną kontrowersji diagnostycznych i klasyfikacyjnych.
W szkołach publicznych Stanów Zjednoczonych diagnozowanie ADHD u dzieci jest
obowiązkowe, dzięki czemu ustalono w latach 1990-1993 potrojenie się liczebności
tego zaburzenia. Wydaje się, że i w naszym kraju byłoby bardzo pożądane  szybkie
wprowadzenie  obowiązku  takiej  diagnozy,  ponieważ  wskazywanie  istoty  i  objawów
wszelkich zaburzeń poszerza przestrzeń wiedzy o rozwoju ontogenetycznym, a nade
wszystko stwarza możliwości ich zintegrowanej korekcji.

W szkole problemy z koncentracją u dziecka objawiają się najczęściej niezdol-

nością do zainteresowania się konkretnym zadaniem, a także ze zorganizowaniem
i wykonywaniem wielu prac. Dzieci z ADHD nie mają specjalnych trudności z prze-
twarzaniem informacji (np. uczenia się); ich problem tkwi natomiast w samokontroli.

Ze swoich doświadczeń klinicznych i terapeutycznych chciałbym zwiększyć zna-

czenie  wczesnorozwojowe  ADHD  przez  wskazanie  jego  udziału  w  etiopatogenezie
uzależnień,  zachowań  dewiacyjnych  i  przestępczych.  Wczesnorozwojowy  ADHD
może  w późniejszym  wieku  specyficznie  autonomizować  swoje objawy syndromu
do zachowań, w których: następuje utrata panowania nad sobą; dochodzi do kłótni z
dorosłymi, przeradzających się w konflikty z silnym ładunkiem emocjonalnym; osoba
aktyw

nie buntuje się lub odmawia stosowania się do próśb, nakazów przestrzegania

Problemy Narkomanii nr 2/2008

ważnych społecznie reguł; z rozwagą drażni  się i denerwuje innych ludzi, czerpiąc
z  tego  satysfakcjonującą  nagrodę;  obwinia  się  innych  za  własne  błędy  i  złe
zachowanie;  występują  drażliwość  i  łatwość  denerwowania  się;  obecne  są  silne
urażenia, gniew i sygnały odwetu; występuje zawziętość i mściwość (nawet w postaci
motywującej).

Jeśli cztery z przedstawionych wyżej występują przez okres przynajmniej

sześciu  miesięcy  jako  wzorzec  negatywistycznego,  wrogiego  i  buntowniczego
zachowania i mogą być  zaobserwowane  częściej  niż  u osób o zbliżonym  wieku
i  na    podobnym    poziomie    rozwojowym,    stanowi    zaburzenie    opozycyjno-buntow-
nicze.  Powoduje  ono  znaczące  z  klinicznego  punktu  widzenia    upośledzenie
funkcjonowania społecznego, edukacyjnego i  zawodowego.  Należy  zwrócić    uwagę
na  ważny  diagnostycznie    objaw:  zaburzenia    te  nie    pojawiają    się  tylko  w  czasie
trwania  zaburzenia  psychotycznego lub zaburzenia  nastroju. Nie są to sensu stricte
zaburzenia zachowania z powodu braku spełnionych kryteriów diagnostycznych  dla
tego  rodzaju  zaburzenia.  Natomiast  w  odniesieniu  do  osób  powyżej  18.  roku  życia
należy  uwzględniać  dodatkowo  wymóg  spełnienia  kryteriów  aspołecznego  zacho-
w

ania się.

Dostrzeganie związków zaburzeń rozwojowych w późniejszych zaburzeniach

i chorobach psychicznych i wprowadzanie ich do literatury psychologicznej, psycho-
logicznej, medycznej oraz do podręczników akademickich jest ważnym postulatem
pod adres

em kompetentnie zarządzanej edukacji. W odniesieniu do zespołu ADHD,

który omawiają w książce Bragdon i Gamon, należy stwierdzić, że przedstawiono go
zbyt powierzchownie. Procesy tego ważnego zaburzenia rozwojowego, jego
psychopatologiczne skutki w onto

genezie nie zostały jeszcze w pełni rozpoznane.

Doniesienia badań (psychopatologicznych, psychiatrycznych, neuropsycho-
logicznych, kryminologicznych)

dostarczają przekonujących dowodów za tym, by

ADHD uznać za zespół, który zawiera w swej istocie prekursory etiopatogenezy wielu
późniejszych zaburzeń psycho- patologicznych.

Przedmiot

em rozważań rozdziału drugiego prezentowanej książki jest zagad-

nienie    alkoholizmu    i    innych    uzależnień.  Zamieszczono  w  nim    kwestionariusz
zawierający  część stwierdzeń  z  testu  Melvina  Selzera  (Michigan  Alcohol  Screening
Test),  który  służy  do  wstępnej    selekcji    uzależnienia    od  alkoholu.  Wyjaśnienia
alkoholizmu  oparto na klasyfikacji z  Diagnostycznego i statystycznego  podręcznika
zaburzeń  psychicznych  (DSM-IV),  w  którym  dynamikę  zaburzeń  związanych  z  uza-
leżnieniem ujęto dwuzakresowo.

Nadużywanie alkoholu – jako pierwsza podgrupa, objawowo obszerna i sto-

sunkowo łatwo rozpoznawalna – poprzedza fazę  uzależnienia  od tej substancji. Jej
diagnoza  nie  jest  już  tak  prosta  jak  z  rozpoznawaniem  nadużywania.  W  dotych-
czasowych  kryteriach  uzależnienia,  w  jego  definicji  uwzględniano  zaledwie  fizyczne
objawy  odstawienia  alkoholu,  gdy  wiadomo,  że  u  wielu  osób  nie  stwierdza  się
większości,  a  nawet  żadnych  objawów.  Autorzy  przyjęli  w  prezentowanej  książce
kryterium rozpoznania uzależnienia ogłoszone  przez amerykański Narodowy Instytut
ds.  Nadużywania  Narkotyków  (NIDA),  którego    istota    dotyczy  „kompulsywnego
poszukiwania  i  zażywania  narkotyku,  niezależnie  od  występujących  negatywnych
konsekwencji  natury  zdrowotnej  i  społecznej”.  Autorzy  słusznie  wnioskują,  że  „brak
kontroli i samodestrukcja, charakteryzujące alkoholizm i inne uzależnienia, w rzeczy-
wistości  ukazują  je  jako  zaburzenia  funkcjonowania  mózgu”  (s.24).  Zagadnienie
uwar

unkowań uzależnienia od alkoholu od zaburzeń w funkcjonowaniu mózgu wraz

z krótkimi wyjaśnieniami istoty leczenia zasługują na wyróżnienie, ponieważ należą
do najlepiej przedstawionych w książce – jasno, przejrzyście, a przy tym wielo-
aspektowo.

Problemy Narkomanii nr 2/2008

W rozdzia

le czwartym omówiono zagadnienie najbardziej uogólnionego

zaburzenia rozwojowego, jaki

m jest autyzm. Zasadniczą cechą zaburzeń rozwo-

jowych są dominujące trudności w nabywaniu umiejętności poznawczych, języ-
kowych, ruchowych i społecznych, których przebieg często ma charakter chroniczny,
a niektóre objawy występują nawet w wieku dorosłym. W przystępny sposób
przedstawiono

diagnozę upośledzenia w komunikacji, w zakresie interakcji

społecznych  oraz  rozpoznawania  wzorców  powtarzających    się  zachowań  u  osób
z  autyzmem. Autorzy  ujęli  autyzm  jako „wadę w strukturze umysłu” i  przedstawili
prosty  test  F.Happé’go  na  ocenę  sprawności  w  ocenie  atrybucji    pierwszego  i  dru-
giego    stopnia.  Interesująco,  lecz  dość  powierzchownie,  przedstawili  „przyczyny
a

utyzmu”. Pominięto często występujące z autyzmem inne zaburzenia i deficyty

rozwojowe, które opóźniają jego diagnozę. Także najnowsze metody terapii tego
ciągle zagadkowego etiologicznie i patogenetycznie zaburzenia rozwojowego, na
które cierpi od wielu lat wzrastająca ilość dzieci, młodzieży i dorosłych.

Kolejny z rozdziałów dotyczy zagadnienia identyfikacyjnych złudzeń pamię-

ciowych, które nazywa się déjà vu. To napadowo występujące identyfikowanie
aktualnych zjawisk z rzekomo już przeżytymi w przeszłości zawsze interesowały
ludzi, a od

początku psychologii naukowej (pracownia Wundta w Würzburgu) intere-

sowały także wielu badaczy. Od początku zjawisko traktowano jako paramnezje. Ten
rzekomy ślad pamięciowy miałby być „wywołany”  w związku z  obecnym   bodźcem
(déjà  vu  –  już  widziałem,  słyszałem,  przeżywałem,  czytałem)    lub  też    z  przeko-
naniem  o  zupełnej  nowości  zjawiska,  zaprzeczeniem  istnienia  podobnych  śladów
pamięciowych (jamais vu – nigdy nie widziałem, nie słyszałem, nie przeżywałem, nie
czytałem).  Należy  wyjaśnić,  że  déjà  vu    oraz  jamais  vu    stanowią  część  bardziej
skomplikowanych zespołów  (np. stan marzeniowy) lub występują pojedynczo.

Autorzy omawianej pracy

trafnie wiążą analizowane zjawisko déjà vu z zakłó-

ceniem

odczuwania temporalności, wyjaśniają je w kontekście marzeń sennych oraz

epilepsją.

Rozdział piąty omawianej książki traktuje o trudnościach w uczeniu się czytania

i pisania przez  dzieci, u których nie stwierdza się obniżonej inteligencji, problemów
z  motywacją  oraz  innych    trudności    w    nauce  –  czyli  o  dysleksji.  W  klasycznym
ujęciu dysleksji nie uwzględniano neuropsychologicznych powiązań między układami
języka  –  fonologicznym  i  graficznym.  Skroniowe  obszary  płata  lewej  półkuli
współdziałają  z  płatem  potylicznym  przy  dużym  udziale  aktywności  móżdżku.
O  istotnej  roli  móżdżku  w  etiologii  i  terapii  zaburzenia  dyslektycznego  Autorzy,
niestety,  nie  wspominają,  co  dowodzi,  że  są  im  obce  najnowsze  wyniki  badań.
Pierwsze z nich ogłoszono w 1998 r., zaś prezentowaną pracę opublikowano w roku
2000 r., co po części tłumaczy wskazywany brak i wynikające z niego konsekwencje.
Dotyczy  to  między  innymi  wyjaśniania  zaburzeń  dyslektycznych  wyłącznie
dysfunkcjonalnością  pracy  lewej    półkuli    mózgu,  a  także  pominięcia  najnowszych
ter

apii dysleksji opartych na aktywnym angażowaniu móżdżku. Dlatego pedagodzy

i logopedzi nie znajdą w tej części pracy wskazań, jak skutecznie terapeutycznie
postępować z coraz powszechniejszym zaburzeniem we współczesnej szkole, jakim
jest

– obok omawianego wyżej ADHD – dysleksja. Należy dodać, że nie wskazano

skutków pozostawienia dysleksji bez działań leczniczych, a dotyczą one
nieadekwatności, a czasem błędów w postrzeganiu, rozumieniu i ocenie wielu
istotnych zagadnień w swoim otoczeniu i środowisku.

Treścią rozdziału szóstego jest zagadnienie asymetrii czynnościowej rąk, nóg,

oczu,  uszu  u  ludzi,  to  znaczy  ręczność.    Wyjaśniono  w  nim  przyczyny  i  skutki
leworęczności wraz z prostym  testem  oceny  dominującej  strony. Omówiono także
– w interesujący  sposób – patologiczne  podłoże  leworęczności oraz wynikających
z  tego  rozwojowego  zaburzenia  w  CUN  konsekwencji.  Należy  dodać,  że  osoby

Problemy Narkomanii nr 2/2008

leworęczne częściej niż praworęczne uzależniają się od nikotyny i alkoholu i są
zdecydowanie bardziej oporne na

wysiłki zmierzające do porzucenia nałogu. Badania

EEG ujawniły, że mózgi osób leworęcznych silniej reagują na wiele leków, co może
pomóc w wyjaśnieniu ich podatności na uzależnienia.

Zagadnienie słuchu absolutnego, a więc niezwykłej wrażliwości na dźwięki

muzyczne, jest  przedmiotem rozważań rozdziału siódmego. To rzadkie uzdolnienie
jest samo w sobie dowodem na znaczenie budowy  naszego mózgu i stawianych im
progresywnie    wymagań  w  wykonywaniu    określonych    zadań.  W  ocenie  niewielu
uzdolnień  wykazano  istotny  udział  dziedziczenia,  jak  właśnie  w  posiadaniu    słuchu
absolutnego.  Jednak  Autorzy  omawianej  książki  bezzasadnie  twierdzą,  że  ta
niezwykła    zdolność    może  być    w  każdym  przypadku  rezultatem  systematycznych
ćwiczeń.  Jako    cecha  wrodzona    słuch    absolutny    cechuje  zdolności  muzycznych
osób  genialnych,  zaś  w  przypadku  cechy  wypracowanej  (niezwykle  rzadko!)  jest
nazywany  „talentem  stroiciela  fortepianów”.  Należy  także  pamiętać,  że  niemal
wszyscy    muzycy    posiadający  absolutny  słuch  (a  także  inne  właściwości,  które
obejmuje kategoria uzdolnienia muzycznego) rozpoczynali swoją edukację muzyczną
bardzo wcześnie, to znaczy  przed  siódmym  rokiem  życia. Wrodzona umiejętność,
którą  posiada  już  większości  niemowląt, dotyczy  spostrzegania  tylko interwałów,
a    więc  dwóch  następujących  po  sobie  nut  o  zupełnie  innym  brzmieniu  jako  takich
samych, o ile częstotliwość fali dźwiękowej drugiej z nich jest dokładnie dwukrotnie
wyższa od pierwszej.

Bazą mózgową słuchu absolutnego jest płaszczyzna skroniowa prawej półkuli,

czego dowodzą badania neuropsychologiczne oraz osób po udarach skroniowych
lewos

tronnych. Dzięki badaniom mózgu wykorzystującym diagnostykę pozytronowej

tomografii emisyjnej będzie można zweryfikować hipotezę o wrodzonych właś-
ciwościach słuchu absolutnego i wyjaśnić tego rodzaju oraz inne genialne uzdol-
nienia

wielu autystyków, którzy mają niższy od przeciętnego iloraz inteligencji.

Rozdział ósmy poświęcono niezwykłemu fenomenowi, jakim jest pamięć

fotograficzna. Przedstawiono w nim proste test

y na pamięć ejdetyczną, wspomniano

o technikach zapamiętywania, omówiono przypadek mnemonicznego geniusza, który
badał neurolog rosyjski A. Łuria oraz podano sposób na  poprawienie pamięci prze
każdego  z  nas.  Omówiono  istotę  zjawiska  percepcyjnego,  zwanego  powidokiem,
wskazując  na  różnice  między  nim  a  widzeniem  ejdetycznym.  Zastanawiający  jest
fakt, że wśród osób autystycznych także pamięć ejdetyczna, „magnetofonowa”  oraz
neurologiczny fenomen  powidokowy występują  wielokrotnie częściej niż u osób nie
cie

rpiących na autyzm.

Sezonowe zaburzenia afektywne to temat rozdziału dziewiątego książki. Zawarto

w nim Kwestionariusz Oceny Sezonowego Nastroju (SPAQ), który opracowano przed
dziesięcioma laty w Narodowym Instytucie Zdrowia Psychicznego Stanów Zjedno-
cz

onych, który mierzy i ocenia indywidualne reakcje na zmiany pór roku, kwa-

lifikowane  do  objawu  depresji  zimowej.  Autorzy  w  zajmujący  sposób  przedstawili
kontekst  mózgowych  przyczyn  i  związków  biochemicznych  z  sezonową  depresją.
Podali  sposoby  radzenia  sob

ie z sezonowym zaburzeniem afektywnym, którego

angielski skrót (SAD – od: seasonal affective disorder) oznacza „smutek”. W koń-
cowej części zamieszczono informacje dotyczące interpretacji odpowiedzi w „Kwe-
stionariuszu Oceny N

astroju Sezonowego”.

Osta

tni, dziesiąty, rozdział omawianej książki traktuje o niezwykle interesującym

fenomenie,  jakim  jest    zdolność  kojarzenia  określonych  dźwięków  i  zapachów
z  kolorami,  nosząca  nazwę  synestezji.  Jej  cechy  to:  mimowolność,  projekcja,
trwałość  i  niepowtarzalność,  pamięć  i  silna  emocjonalność.  Pobudzenie  jednego
zmysłu,  na  przykład  słuchu,  wywołuje  silne  i  wyraźne  skojarzenie  z  innym  –  na
przykład ze wzrokiem. Te sui generis „umiejętności” są dowodem istnienia w mózgu

Problemy Narkomanii nr 2/2008

szczególnej  anomalii.  Szacuje  się,  że synestezja  w  populacji  występuje u  1-5 osób
na  100  tys.  Synestetykami  było  wielu  artystów:  muzyków,  kompozytorów,  pisarzy
i  poetów.  W  recenzowanej  książce  przedstawiono  interesujące  kwestie  dotyczące
szczególnej postaci synestezji pisarza Władimira Nabokova, która charakteryzowała
się  wywoływaniem  kolorowych  wrażeń  słuchowych.  Przedstawiono  zestawienia
skoja

rzeń literowo-barwnych u Nabokova i francuskiego poety A. Rimbauda. Ten

szczególny  rodzaj  nieprawidłowości  działania  mózgu  jest  prawdopodobnie
dziedziczny;  zebrano  wiele  dowodów  na  potwierdzenie  tej  tezy.  Osobliwością  tej
ciekawej anomalii neuropsychologicznej jest dodatkowo fakt, że występuje ona także
u osób z (omawianą wcześniej) pamięcią fotograficzną. Autorzy przedstawili krótkie
wyjaśnienie  neurologicznej  genezy  synestezji  (s.104),  która  związana  jest  ze
zmianami  przepływu  krwi  w  korze  mózgowej  lewej  półkuli  zmniejszającymi  jej
aktywność neuronalną.

Książkę uzupełniono szczegółowym indeksem przedmiotowym, który umożliwia

lepsze zrozumienie relac

ji między omawianymi zjawiskami i ich mózgowym źródłem.

Omówione w książce Kiedy mózg pracuje inaczej anomalia poznawcze, emocjo-
nalne i behawioralne są zaledwie cząstką z obszernego zakresu wiedzy zawartej
w neuropatologii i neuropsychologii.

Brak źródeł naukowych i odniesień sprawia, że

Czytelnik  nie  jest  świadomy  tego  faktu.  Polski  przekład  omawianej  książki  można
było  uzupełnić  krótkim  zestawieniem  wcześniej  wydanych  prac,  które  poszerzają
panoramę budowy i funkcji mózgu w stopniu umożliwiającym zrozumienie subtelnych
i  poważniejszych  nieprawidłowości  w  pracy  mózgu

Ich przyczyny i skutki są sub-

telne i najczęściej skomplikowane, są nieustannie obecne w naszym codziennym
życiu i wywierają coraz większy wpływ na jego jakość i odczuwaną nie zawsze
prawidłowo wartość.

Przypisy:

1. Zob. na ten temat J.

Konorski, Integracyjna działalność mózgu. Warszawa 1969, PWN,

rozdział XIII.

2. Szerokie omówienie problemu zawiera praca Moyry Williams, Brain damage, behaviour, and

the mind. New York 1998, Wiley & Sons.

3. Zob. J.Altman, Biologiczne podstawy zachowania. Warszawa 1970, rozdział 9.
4. Por.: K.Walsh, Neuropsychologia kliniczna. Warszawa 1998 WN PWN;

T.Górska,

A.Grabowska, J.Zagrodzka (red.), Mózg a zachowanie. Warszawa 1997, WN PWN;
A.Herzyk,

A.Borkowska, (red.), Neuropsychologia emocji. Poglądy, badania, klinika.

Lublin 1999 UMCS.

5. C.G.Jung, Archetypy i symbole. Pisma wybrane. Warszawa 1976, Czytelnik, s.125-144.
6. J.Campbell, Bohater o tysiącu twarzy. Poznań 1997, Zysk i S-ka, s.280-283.
7. N.Drury, Don Juan, Mescalito i współczesna magia. Mitologia przestrzeni wewnętrznej.

Warszawa 1992, Wyd. Wodnika.

8. Uzupełniając wskazywany brak, proponuję lekturę następujących prac: J.Young, Model

mózgu. Warszawa 1968, PWN.; J.Grayson, Nerwy i mózg ludzki. Warszawa 1966,
PWN.;

M.Arbib, Mózg i jego modele. Warszawa 1977, PWN.; V.F.Maas, Uczenie się

zez zmysły. Wprowadzenie do teorii integracji sensorycznej. Warszawa 1998, WSiP.;

K. Kucharska-Pietura, M. Klimkowski, Kliniczne aspekty emocji w zdrowym i chorym
mózgu. Kraków 2002, Wydawnictwo Medyczne.; L.Eliot, Co tam się dzieje? Jak rozwija
się mózg i umysł w pierwszych pięciu latach życia. Poznań 2003.; R.Leviton, Jak
zwiększyć moc mózgu. Konstancin-Jeziorna 2001, Wyd. Medium.

Document Outline