Technik_meteorolog_311[23]_Z2_01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Czynniki klimatotwórcze

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Klasyfikacja klimatów

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Charakterystyka czynników klimatycznych na kontynentach

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Charakterystyka klimatu Polski

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o czynnikach wpływających na

kształtowanie się klimatu, klasyfikacji klimatów oraz o róŜnych elementach klimatycznych
powodujących zróŜnicowanie klimatu poszczególnych kontynentów i Polski.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ opanowane, abyś
bez problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie będziesz mógł kształtować podczas pracy
z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw zadań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści kształcenia,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz kształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału nauczania z zakresu całej jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

–

rozpoznawać zjawiska i procesy zachodzące w atmosferze ziemskiej,

–

wyjaśniać przestrzenny i czasowy rozkład procesów zachodzących w atmosferze
i określić ich wzajemne powiązania,

–

definiować wielkości określające stan fizyczny atmosfery w tym: ciśnienie
atmosferyczne, promieniowanie słoneczne i usłonecznienie, temperaturę powietrza,
parowanie, wilgotność, zachmurzenie, opady, wiatry,

–

charakteryzować przebieg zjawisk określających stan fizyczny atmosfery i ich rozkład na
kuli ziemskiej,

–

posługiwać się atlasem geograficznym,

–

odczytywać mapy klimatyczne i analizować je,

–

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

–

obsługiwać komputer,

–

współpracować w grupie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−−−−

wyjaśnić pojęcie klimatologii oraz określić związek klimatologii z innymi dziedzinami
nauki,

−−−−

wyjaśnić pojęcie klimatu oraz pogody,

−−−−

scharakteryzować elementy klimatu,

−−−−

scharakteryzować meteorologiczne i niemeteorologiczne czynniki klimatu,

−−−−

scharakteryzować wpływ czynników astronomicznych i geograficznych na klimat,

−−−−

scharakteryzować krąŜenie Ziemi wokół Słońca i jego wpływ na klimat,

−−−−

wyjaśnić wpływ promieniowania słonecznego na zróŜnicowanie klimatu,

−−−−

scharakteryzować fronty klimatologiczne,

−−−−

określić wpływ podłoŜa i rzeźby terenu na klimat lokalny,

−−−−

wyjaśnić wpływ lądów i mórz na klimat,

−−−−

scharakteryzować kryteria podziału klimatu według Köppena, Berga, Alisowa,
Gorczyńskiego, Okołowicza,

−−−−

scharakteryzować cechy klimatu morskiego i kontynentalnego i czynniki je kształtujące,

−−−−

wyjaśnić pojęcie mikro- i makroklimatu,

−−−−

scharakteryzować czynniki kształtujące mikro- i makroklimat,

−−−−

dokonać podziału klimatycznego obszaru Polski,

−−−−

scharakteryzować klimat poszczególnych kontynentów,

−−−−

określić przyczyny i skutki zmian klimatycznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Czynniki klimatotwórcze

4.1.1. Materiał nauczania

Klimatologia jest to nauka o klimacie, czyli o stwierdzonych na podstawie wieloletnich

obserwacji warunkach atmosferycznych, charakterystycznych dla jakiegoś miejsca na kuli
ziemskiej i zaleŜnych od czynników geograficznych. W klimatologii wyróŜnia się następujące
dziedziny:
a)

klimatologia ogólna – bada przyczyny powstawania róŜnych typów klimatów,

klimatologia regionalna – przedstawia charakterystyczne cechy klimatu określonych
obszarów i wyjaśnia przyczyny ich zróŜnicowania, zajmuje się takŜe regionalizacją
klimatów na kuli ziemskiej,

paleoklimatologia – bada klimaty minionych epok geologicznych, w celu poznania
warunków klimatycznych i ich zmian w dziejach Ziemi,

klimatologia stosowana – bada cechy klimatu, które wpływają na Ŝycie i określone
dziedziny gospodarki człowieka, jej podział jest następujący:

–

bioklimatologia – bada związki między organizmami Ŝywymi, a otaczającym
ś

rodowiskiem atmosferycznym, w tym bioklimatologia medyczna, analizuje wpływ

pogody i klimatu na zdrowie człowieka i jego stany fizjologiczne,

–

agroklimatologia – bada właściwości klimatyczne danego obszaru z punktu widzenia
rozwoju roślin uprawnych oraz efektywności gospodarki hodowlanej,

–

klimatologia transportu – analizuje sytuacje pogodowe i klimatyczne, sprzyjające
i groźne dla róŜnych rodzajów transportu,

–

klimatologia techniczna – ma na celu udzielenie konkretnych odpowiedzi z punktu
widzenia cech klimatu danego obszaru na zapotrzebowanie techniki, np. urbanistyki,
ośrodków przemysłowych, prawidłowej lokalizacji osiedli mieszkaniowych.

Klimatologia jest jedną z nauk geograficznych, która wykazuje ścisły związek

z poszczególnymi naukami badającymi środowisko przyrodnicze. Poszczególne gałęzie
klimatologii korespondują z innymi naukami, tj. fizyką, biologią i chemią. Szczególnie duŜą
rolę odgrywa kartografia, która poprzez tworzenie map stanowi podstawę do analizy
i rozmieszczenia przestrzennego elementów meteorologicznych i klimatologicznych.

Klimat (z gr. klima – strefa) to charakterystyczny dla danego obszaru przebieg zjawisk

atmosferycznych  wyraŜający  się  w  powtarzających  cyklach  pogodowych  w  okresie
wieloletnim (30 ÷ 50 lat). Ustalany jest on na podstawie długoletnich obserwacji normalnego
przebiegu pogody, zarówno jej stanów, jak i poszczególnych składników. Natomiast pogoda
to  chwilowy  stan  atmosfery  na  pewnym  obszarze,  określony  przez  układ  powiązanych  ze
sobą  składników  zwanych  elementami  meteorologicznymi.  Materiałem  wyjściowym  do
badań  klimatologicznych  są  obserwacje  elementów  meteorologicznych  oraz  układy  stanów
pogodowych, dlatego klimatologia ściele wiąŜe się z meteorologią.

Zarówno klimat jak i pogodę charakteryzują te same parametry meteorologiczne, zwane

elementami klimatu (pogody), które nieustannie wzajemnie na siebie oddziaływają. Są to:
1)

usłonecznienie  –  czyli  ilość  promieniowania  słonecznego,  jaka  dociera  do  powierzchni
Ziemi,  bezpośrednio  wpływa  na  temperaturę  powietrza,  a  pośrednio  na  pozostałe
składniki  klimatu,  jest  przyczyną  zjawisk  i  procesów  zachodzących  w  troposferze,
promienie  słoneczne  przechodzące  przez  atmosferę  częściowo  się  w  niej  rozpraszają,
częściowo  odbijają  (od  chmur),  dochodzą  teŜ  do  powierzchni  Ziemi,  która  je  pochłania

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i odbija, powstają w ten sposób róŜnice temperatur, które wpływają na zmiany
właściwości fizycznych powietrza, a to prowadzi do jego ruchów i przemian,

ciśnienie atmosferyczne  – określa wielkość nacisku powietrza w danym  miejscu, obszar
o  wartościach ciśnienia wzrastających ku środkowi układu barycznego to wyŜ, natomiast
układ  o  wartościach  malejących  ku  środkowi  układu  barycznego  to  niŜ  atmosferyczny,
o rozkładzie  ciśnienia  atmosferycznego  decyduje  stopień  nagrzania  powierzchni  Ziemi,
który  powoduje  przemieszczanie  się  mas  powietrza,  zawsze  od  ciśnienia  wysokiego  do
niskiego,

wiatr  –  to  poziomy  ruch  powietrza  względem  powierzchni  Ziemi,  wywołany  róŜnicą
ciśnień,  charakteryzuje  go  prędkość  (siła)  mierzona  w  m/s  lub  w  umownej  skali
Beauforta  oraz  kierunek,  z  którego  wieje,  jest  on  ściśle  związany  z  rozkładem  ciśnienia
atmosferycznego,  ruch ten nie odbywa się po najkrótszej drodze, tj. po linii prostej, siła
Coriolisa  będąca  efektem  ruchu  wirowego  Ziemi  powoduje  odchylanie  kierunku  wiatru
w róŜny sposób na półkuli północnej i południowej,

temperatura powietrza – zaleŜy głównie od kąta padania promieni słonecznych i napływu
mas powietrza, zmienia się w cyklu rocznym i dobowym, a takŜe wraz ze wzrostem
wysokości nad poziomem morza, przy ustalaniu typu klimatu decydujące znacznie mają
ś

rednie wieloletnie temperatury najzimniejszego i najcieplejszego miesiąca oraz roczne

i dobowe amplitudy (róŜnice między najwyŜszą i najniŜszą wartością temperatury),

opady atmosferyczne – ich wielkość podawana jest w mm opadu dla danej powierzchni,
mogą  mieć  róŜną  postać:  deszczu,  śniegu,  gradu,  mŜawki,  krupy  śnieŜnej,  powstają
w chmurach, w których skroplona lub skrystalizowana para wodna rozrasta się do takich
rozmiarów,  Ŝe  nie  moŜe  się  utrzymać  w  powietrzu  i  spada  na  powierzchnię  Ziemi,
chmury  deszczowe  tworzą  się  w  określonych  warunkach,  m.in.  na  styku  mas  powietrza
ciepłego i zimnego, a takŜe wskutek prądów konwekcyjnych czy napotkania przeszkody
w postaci bariery górskiej,

wilgotność powietrza – wyraŜa procentowy udział pary wodnej w powietrzu, ma wpływ
na występowanie opadów oraz na zmiany temperatury, powietrze wilgotne nagrzewa
i ochładza się wolniej niŜ suche,

zachmurzenie  –  określane  jest  jako  procentowe  zakrycie  nieba  przez  chmury;  w dzień
ogranicza  dopływ  bezpośredniego  promieniowania  słonecznego  do  powierzchni  Ziemi,
powodując  ochłodzenie,  natomiast  nocą  zapobiega  wypromieniowaniu  ciepła  przez
powierzchnię, co wpływa na zmniejszenie spadku temperatury.
Poszczególne elementy klimatu są wynikiem współdziałania wielkoskalowych procesów

atmosferycznych, które odbywają się pod wpływem warunków określonych przez czynniki
kształtujące klimat.

Czynniki klimatotwórcze powodujące zróŜnicowanie klimatyczne Ziemi dzielimy je na:

–

meteorologiczne – decydujące o zasięgu stref klimatycznych,

–

niemeteorologiczne – powodujące zróŜnicowanie warunków klimatycznych w obrębie
poszczególnych stref klimatycznych,

–

antropogeniczne – będące efektem gospodarczej działalności człowieka i modyfikacją
czynników geograficznych (strefowe i astrefowe).

Meteorologiczne czynniki klimatu

Czynniki meteorologiczne wykazują ścisły związek z promieniowaniem słonecznym,

które jest głównym źródłem energii dla procesów klimatycznych, takich jak:
1.

Obieg ciepła – róŜnicuje warunki termiczne atmosfery, a uczestniczą w nim takie procesy
jak: przewodnictwo cieplne, róŜne rodzaje promieniowania, konwekcja, turbulencja,
adwekcja. Energia promieniowania słonecznego jest pochłaniana przez atmosferę,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

litosferę i hydrosferę oraz zamieniana na energię cieplną, waŜnym źródłem ciepła dla
atmosfery jest promieniowanie długofalowe Ziemi,

Obieg  wilgoci  –  stanowi  zamknięty  cykl  wzajemnie  ze  sobą  powiązanych  procesów
parowania,  kondensacji,  tworzenia  się  chmur,  powstawania  opadów  oraz  mechanizmy
spływu  i wsiąkania  wody.  Intensywność  poszczególnych  ogniw  tego  cyklu  zaleŜy  od
charakteru podłoŜa oraz pozostałych procesów klimatycznych,

Cyrkulacja  atmosferyczna  –  obejmuje  wszystkie  trójwymiarowe  aspekty  przepływu
energii  od  podłoŜa  do  górnych  granic  troposfery  oraz  od  równika  do  biegunów.
Nierównomierny rozkład ciepła na powierzchni Ziemi i w atmosferze wywołuje róŜnice
ciśnienia  atmosferycznego,  które  powodują  ruchy  mas  powietrza.  Ich  prosty  przepływ
komplikuje ruch obrotowy Ziemi oraz siła tarcia, a takŜe powstające lokalnie zaburzenia
wirowe pod postacią wyŜów i niŜów.

Niemeteorologiczne czynniki klimatu

Do niemeteorologicznych (geograficznych) czynników kształtujących klimat na Ziemi

zalicza się czynniki, które dzieli się na strefowe i astrefowe. Czynnik strefowy odpowiada za
równoleŜnikowy przebieg stref klimatycznych na Ziemi, natomiast pozostałe czynniki
powodują róŜnicowanie elementów klimatycznych w obrębie określonej strefy klimatycznej.
Są to:
1.

Szerokość  geograficzna  –  jest  najwaŜniejszym  czynnikiem  warunkującym  zjawiska
strefowości na kuli ziemskiej. Od niej zaleŜy ilość, intensywność oraz czas naświetlania
powierzchni  Ziemi  promieniami  słonecznymi,  a  to  ma  wpływ  na  dobowy  i  roczny
rozkład  temperatur  czy  opadów.  Ilość  promieniowania  słonecznego  w  róŜnych
szerokościach geograficznych warunkuje równieŜ:

–

kąt padania promieni słonecznych (rys. 1),

–

czas trwania dnia i nocy.

Rys. 1. Wpływ kąta padania promieni słonecznych na ilość docierającej energii słonecznej do Ziemi

[http://www.wiking.edu.pl/upload/geografia/images/Sogolna_cyrkulacja_powietrza2.jpg]

Zarówno czas trwania oświetlenia jak i kąt padania promieni słonecznych są uzaleŜnione

od czynników astronomicznych. Ruch Ziemi wokół własnej osi oraz ruch obiegowy
wokół Słońca powodują róŜnice w nagrzewaniu się powierzchni w czasie doby i roku. Oś
obrotu Ziemi jest nachylona do powierzchni ekliptyki pod stałym kątem 66

’

. Powoduje

to ciągłą zmianę kąta padania promieni słonecznych na powierzchnię Ziemi w ciągu
roku. Zmiana szerokości geograficznej, w której Słońce góruje w zenicie, powoduje

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zmianę  warunków  oświetlenia  na  Ziemi.  W  poszczególnych  szerokościach
geograficznych  zmienia  się  ilość  docierającej  energii  słonecznej,  wzrasta  lub  maleje
wysokość  Słońca  oraz  czas  nagrzewania  powierzchni.  Powoduje  to  występowanie
astronomicznych  pór  roku,  którym  towarzyszy  zmiana  długości  trwania  dnia  i  nocy.  Na
półkuli północnej astronomiczne pory  roku pokrywają się z kalendarzowymi. Natomiast
na  półkuli  południowej  pory  kalendarzowe  przesunięte  są  w  stosunku  do
astronomicznych  o  pół  roku  Długości  trwania  dnia  i  nocy  w  szerokościach
międzyzwrotnikowych  mają  podobny  czas  trwania.  W szerokościach  umiarkowanych
w porze  lata  wyraźnie  przewaŜa  długość  dnia,  zaś  w porze  chłodnej  długość  nocy.  Na
biegunach obserwuje się występowanie dni i nocy polarnych, trwających po pól roku.

Rozkład lądów i mórz – powoduje odmienne warunki termiczne na lądzie i nad wodami,
przez  co  wpływa  na  zróŜnicowanie  rocznych  amplitud  temperatury  powietrza.  Czynnik
ten  jest  przyczyną  zakłóceń  w  strefowym  rozkładzie  temperatur,  opadów  i  ciśnienia,  co
wynika  z  róŜnic  w  nagrzewaniu  się  i  oddawaniu  ciepła  przez  ląd  i  wodę.  Ma  równieŜ
wpływ  na  zróŜnicowanie  mas  powietrza  pod  względem  zasobów  ciepła  i  wilgoci,
zwanych  morskimi  i  kontynentalnymi.  Masy  te,  przenoszone  przez  prądy  powietrza,
wpływają na charakter pogody i klimatu na terenach odległych od obszarów źródłowych.
Obie  masy  powietrza  charakteryzuje  odmienne  albedo  oraz  wielkość  emisji
promieniowania długofalowego. Z tego powodu kształtują się róŜne ośrodki baryczne nad
powierzchniami  kontynentów  i  mórz.  Największe  kontrasty  termiczne  między  tymi
powierzchniami powstają w okresie lata i zimy w szerokościach umiarkowanych. Latem
ląd jest cieplejszy niŜ morze, dlatego powstaje nad nim ośrodek niskiego ciśnienia, a nad
morzem  wysokiego,  zimą  jest  odwrotnie.  TakŜe  wilgotność  powietrza  zalegającego  nad
lądem i morzem powoduje powstanie mas powietrza, które róŜnicują zjawiska pogodowe.

Wysokość  nad  poziomem  morza  –  powoduje  spadek  ciśnienia  atmosferycznego  wraz
z wysokością  i  zwiększenie  przezroczystości  powietrza.  W  związku  z  tym  rośnie
natęŜenie promieniowania słonecznego, ale wzrasta teŜ ilość energii odbitej, dlatego wraz
ze  wzrostem  wysokości  temperatura  maleje.  RównieŜ  wraz  ze  wzrostem  wysokości
rośnie  wilgotność  względna  i  do  pewnego  poziomu  suma  opadów  atmosferycznych.
Maleje jednak zawartość pary wodnej, ale w niŜszej temperaturze intensywniej zachodzi
proces kondensacji i powstawania chmur.

Ukształtowanie  terenu  i  jego  ekspozycja  –  wpływa  na  warunki  klimatyczne  poprzez
występowanie  barier  górskich  i  ich  połoŜenie  w  stosunku  do  przewaŜającego  kierunku
napływu  mas  powietrza.  RównieŜ  ekspozycja  w  stosunku  do  stron  świata  i  ośrodków
barycznych  wpływa  na  przebieg  elementów  klimatologicznych.  Masy  powietrza
napotykające na swojej drodze pasmo górskie przemieszczają się nad barierą, powodując
procesy  określane  mianem  efektu  fenowego.  Po  stronie  dowietrznej  bariery  górskiej
następuje  unoszenie  się  powietrza  i  opady  atmosferyczne,  natomiast  po  stronie
zawietrznej  zachodzi  proces  wzrostu  temperatury  i  wystąpienie  wiatrów  fenowych.  Na
obszarach  górskich  często  występuje  zjawisko  inwersji  opadowej,  czyli  spadku  rocznej
sumy  opadów  powyŜej  określonej  wysokości.  Wysokość  ta  związana  jest  z  poziomem
kondensacji pary wodnej oraz podstawą zalegania chmur.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 2. ZaleŜność promieniowania bezpośredniego od ekspozycji i nachylenia stoków: punkty A i B znajdują się

w cieniu, promienie słoneczne nie padają bezpośrednio na jego powierzchnię, w punkcie C duŜy kat

padania promieni słonecznych powoduje intensywne ogrzewanie powierzchni, punkt D – na płaskiej

powierzchni kąt padania promieni słonecznych jest mniejszy niŜ w C [4, s. 74.]

Prądy  morskie  –  są  czynnikiem  klimatycznym,  którego  wpływ  wspomaga  cyrkulację
atmosferyczną  róŜnicującą  warunki  termiczne  po  zachodniej  i  wschodniej  stronie
oceanów. Masy powietrza nabierają cech zbliŜonych do termiki prądów morskich. Ciepłe
prądy  powodują  wzrost  temperatur  mas  powietrza,  a  tym  samym  wzrost  ilości  opadów.
Prądy zimne ochładzają masy powietrza i ograniczają dopływ pary wodnej, przyczyniając
się do powstania przybrzeŜnych pustyń.

Szata roślinna – im bardziej zwarta powierzchnia pokryta jest roślinnością, tym mniejsza
ilość  energii  słonecznej  dopływa  w  dzień,  a  odpływa  wskutek  wypromieniowania
w nocy.  Roślinność  łagodzi  przebieg  dobowy  temperatur,  powoduje  wzrost  wilgotności
powietrza  oraz  zmniejsza  prędkość  wiatru.  Obszary  leśne  mają  teŜ  więcej  opadów
atmosferycznych.

Rodzaj pokrycia terenu – warunkuje albedo i wymianę ciepła z otoczeniem. Od rodzaju
pokrycia terenu uzaleŜniony jest przebieg wielu procesów wpływających na temperaturę
i wilgotność powietrza atmosferycznego.

Czynniki antropogeniczne klimatu

Czynniki klimatyczne wytworzone przez działalność człowieka, powodujące zmianę

warunków  klimatycznych  w  skali  globalnej  i  regionalnej  to  czynniki  antropogeniczne.
Szczególnie  modyfikująco  wpływają  na  klimat  miast  i  obszarów  uprzemysłowionych.  Są  to
procesy  powodujące  efekt  cieplarniany,  stepowienie  terenów,  wylesianie,  czy  osuszanie
bagien  w  celu  pozyskania  nowych  terenów.  Zwarta  zabudowa  osiedli  osłabia  siłę  wiatru,
powodując  tak  zwany  efekt  kurtynowy.  Produkty  spalania  paliw  oraz  róŜnorodne  substancje
emitowane  do  atmosfery  zmniejszają  jej  przezroczystość  ograniczając  ilość  promieniowania
słonecznego dochodzącego do powierzchni.  Zanieczyszczenia znajdujące  się w powietrzu są
przyczyną kwaśnych deszczy, dziury ozonowej, a podczas pogody inwersyjnej moŜe powstać
szkodliwy dla ludzi smog.

Promieniowanie słoneczne będące źródłem energii otrzymanej od Słońca jest przyczyną

zmiennego oświetlenia w róŜnych szerokościach na Ziemi. RóŜny kąt padania promieni
słonecznych na kuli ziemskiej spowodował wydzielenie pięciu stref oświetlenia:

–

strefa gorąca – obejmuje pas od szerokości 25ºN ÷ 25ºS, jest to strefa o wyraźnej
nadwyŜce energii promieniowania słonecznego, zajmuje ona około 40 % powierzchni
Ziemi,

–

strefy  umiarkowane  –  leŜą  w  szerokościach  pomiędzy  25º÷  50º  na  kaŜdej  półkuli,  są  to
strefy  przejściowe,  w  których  bilans  promieniowania  zmienia  znak  z  dodatniego  na
ujemny  na  około  18%  powierzchni  Ziemi,  w  strefach  tych  zachodzą  bardzo  intensywne
procesy atmosferyczne,

–

strefy zimne – leŜą w szerokościach powyŜej 50º na kaŜdej półkuli, wraz ze zbliŜaniem
się do biegunów wzrasta ujemna wartość bilansu promieniowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Taki rozkład bilansu promieniowania ma bezpośrednie przełoŜenie na rozkład obszarów

termicznych, układu ciśnień oraz frontów atmosferycznych. W rozkładzie ciśnień na Ziemi
wyróŜnia się strefy obniŜonego i podwyŜszonego ciśnienia, będące efektem ogólnej
cyrkulacji mas powietrza.

Na granicach stykających się mas powietrza tworzą się fronty atmosferyczne stanowiące

strefy przejściowe rozdzielające masy, które róŜnią się temperaturą i wilgotnością. Główne
fronty atmosferyczne zwane teŜ klimatologicznymi to:

–

równikowy (międzyzwrotnikowy) – tworzy się między dwiema masami powietrza
równikowego, róŜniącymi się stopniem przekształcenia,

–

polarny – oddziela masy powietrza zwrotnikowego od polarnego,

–

arktyczny – oddziela masy powietrze polarnego od arktycznego,

–

antarktyczny – oddziela masy powietrze polarnego od antarktycznego.
W obrębie stref klimatycznych wyróŜnia się klimaty astrefowe, które mogą występować

w róŜnych miejscach na Ziemi. Są to: klimat morski i kontynentalny oraz klimat górski.

Lądy i morza w róŜny sposób pochłaniają ciepło i oddają go do otoczenia. Zjawisko to

jest przyczyną kształtowania się mas powietrza o odmiennych właściwościach oraz tworzenia
się róŜnych układów barycznych. DuŜe róŜnice w wartościach i przebiegu poszczególnych
elementów klimatu spowodowały podział na:

–

klimat  morski,  który  charakteryzuje  się  małymi  amplitudami  dobowymi  i  rocznymi
powietrza,  cechuje  się  wysokimi  opadami,  rozłoŜonymi  równomiernie  w  ciągu  roku,
duŜym  zachmurzeniem  i  częstymi  mgłami,  małą  liczbą  dni  pogodnych  oraz  duŜą
prędkością wiatru,

–

klimat  lądowy,  który  ma  duŜe  dobowe  i  roczne  amplitudy  temperatury,  gorące  lata
i mroźne  zimy,  opady  niewielkie  przewaŜnie  w  ciepłej  porze  roku  (wyjątek  stanowią
obszary górskie i monsunowe).
Dla  klimatu  górskiego  charakterystyczna  jest  piętrowość  klimatyczna,  która  wpływa  na

piętrowość  roślinną.  Klimaty  górskie  cechuje  duŜe  zróŜnicowanie  opadów  w  zaleŜności  od
wysokości  i  ekspozycji  stoków.  W  kotlinach  śródgórskich  moŜe  wystąpić  inwersja
temperatury,  a  w  wysokich  partiach  gór  inwersja  opadowa  oraz  silne  wiatry  lokalne.  Góry
tworzą  naturalną  barierę  dla  swobodnego  przepływu  powietrza  i  oddzielają  od  siebie  róŜne
typy  klimatów,  a  nawet  róŜne  typy  stref  klimatycznych.  W  Europie  są  to  Alpy  i Karpaty,
w Azji  Karakorum  i  Himalaje,  w Ameryce  Południowej  Andy,  a  w Ameryce  Północnej
Kordyliery.  KaŜde  pasmo  górskie,  a  co  się  z  tym  wiąŜe,  kaŜdy  typ  klimatu  górskiego  na
danym  terenie  posiada  granice  klimatyczne,  do  których  naleŜą:  linia  wiecznych  śniegów
i granica suchości. Są one uzaleŜnione od szerokości geograficznej, ilości opadów, ekspozycji
zboczy  oraz  rodzaju  mas  powietrza  dominujących  w  określonej  strefie  klimatycznej.
Przykładem  róŜnorodności  klimatycznej  moŜe  być  szczyt  KilimandŜaro  w Afryce
Wschodniej, pokryty śniegiem, podczas gdy ląd u jego podnóŜy jest ubogi w zasoby wody.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jak klasyfikuje się klimatologię?

Czym róŜni się klimat od pogody?

Jakie wyróŜniania się elementy klimatu?

Jakie wyróŜniania się czynniki meteorologiczne?

Jaki jest wpływ promieniowania słonecznego na kształtowanie się klimatu?

Jakie rozróŜnia się czynniki niemeteorologiczne?

Jakie są główne fronty klimatologiczne?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W jaki sposób wpływają na klimat ruchy Ziemi?

Jakie strefy oświetlenia występują na kuli ziemskiej?

10.

Jakie klimaty zalicza się do strefowych?

11.

Jakimi cechami charakteryzuje się klimat kontynentalny i morski?

12.

Jakie cechy wyróŜniają klimat górski?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj podział klimatologii i omów jej związek z innymi naukami. Wymień

działy gospodarki, dla których klimatologia ma kluczowe znaczenie.

Sposób wykonania ćwiczenia.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zdefiniować pojęcia określające podział klimatologii,

wyjaśnić współzaleŜności klimatologii z róŜnymi dziedzinami nauki,

określić dziedziny gospodarki, dla których klimatologia ma duŜe znaczenie,

scharakteryzować przykłady zastosowania wyników badań klimatycznych w wybranych
dziedzinach gospodarki,

określić związek klimatologii z innymi naukami, których osiągnięcia mają znaczenie dla
klimatologii,

zapisać wnioski w notatniku.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, flamastry,

–

stanowisko z dostępem do Internetu,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dotycząca podziału i zakresu badań
w klimatologii.

Ćwiczenie 2

Na mapie konturowej Europy zaznacz punktami stacje klimatyczne: Valentia, Warszawa,

Kursk, Orenburg. Określ, według jakiego kryterium wybrano te stacje klimatyczne. Wpisz do
tabeli dane klimatyczne miejscowości zaznaczonych na mapce, na podstawie map
tematycznych z atlasu geograficznego.

-30

-25

-20

-15

-10

-5

Valentia-morze

Warszaw a

Kursk

Orenburg-l

Stacje klim atyczne

Opad I - cm

Opad VII - cm

Temp. I - °C

Temp VII - °C

Diagram do ćwiczenia 2

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Diagram do wykresu przedstawiający przebieg temperatur i opadów wzdłuŜ 52°

szer. geogr. PN oraz przebieg temperatur i opadów wzdłuŜ 52° szer. geogr. PN

Stacje
klimatyczne

temperatura

stycznia

temperatura

lipca

opad

stycznia

opad
lipca

Valentia – morze

Warszawa

Kursk

Orenburg – ląd

Sposób wykonania ćwiczenia.

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

zaznaczyć na mapie płoŜenie wybranych stacji meteorologicznych,

ustalić kryterium wyboru określonych stacji meteorologicznych,

określić wnioski dotyczące rozkładu i kierunków zmian temperatury stycznia i lipca,

scharakteryzować wielkości opadów w poszczególnych stacjach meteorologicznych,

wykonać wykresy,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

flamastry,

–

atlas geograficzny,

–

mapa konturowa Europy,

–

diagram do wykresu,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dotycząca charakterystyki czynników
klimatycznych.

Ćwiczenie 3

Porównaj przebieg temperatury i opadów w określonych stacjach klimatycznych oraz

oblicz  średnią  roczną  temperaturę  i  roczną  sumę  opadów  oraz  amplitudę  roczną  temperatur.
Na  podstawie  danych  klimatycznych  zawartych  w  tabeli  dokonaj  analizy  przebiegu
składników  klimatycznych,  scharakteryzuj  klimat  morski  i  kontynentalny,  wyjaśniając
przyczyny róŜnic.

Miesiące

Nazwa
stacji

Wys.
n.p.m.
(m)

III

VII

VIII

XII

Rok

Londyn

4,2

4,4

5,7

8,2

12,0

15,0

17,0

16,4

14,1

10,1

6,7

4,9

9,9

Uralsk

109

-
14,
2

-13,8

-7,3

5,5

14,9

20,2

22,6

20,6

13,7

5,1

-3,6

-10,6

4,4

Londyn

O 48

617

Uralsk

109

O 16

304

Sposób wykonania ćwiczenia.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

określić płoŜenie wybranych stacji,

porównać przebieg temperatury i opadów w określonych stacjach klimatycznych,

obliczyć średnią roczną temperaturę i roczną sumę opadów dla stacji,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

obliczyć amplitudę roczną temperatur,

przeanalizować przebieg składników klimatycznych w okresie rocznym,

wyjaśnić przyczyny róŜnic klimatu w tych stacjach,

scharakteryzować klimat morski i kontynentalny,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

atlas geograficzny,

–

kalkulator,

–

dane klimatyczne określonych stacji klimatycznych,

–

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dotycząca charakterystyki czynników
klimatycznych.

4.1.4. Sprawdzian postępów:

Czy potrafisz:

Tak

Nie

sklasyfikować klimatologię?

wyjaśnić definicję klimatu i pogody?

wymienić procesy klimatotwórcze?

wymienić elementy klimatu?

wyróŜnić czynniki meteorologiczne?

wyróŜnić czynniki niemeteorologiczne?

określić wpływ szerokości geograficznej na klimat?

określić wpływ promieniowania słonecznego na klimatu?

sklasyfikować główne fronty atmosferyczne?

10)

określić wpływ ruchu obiegowego Ziemi na klimat?

11)

scharakteryzować klimat morski?

12)

scharakteryzować klimat kontynentalny?

13)

scharakteryzować klimat górski?

14)

określić strefy oświetlenia Ziemi?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Klasyfikacja klimatów

4.2.1. Materiał nauczania

Klimat na Ziemi charakteryzuje się duŜą róŜnorodnością, co jest konsekwencją

oddziaływania róŜnych czynników klimatotwórczych. Szerokość geograficzna ma największy
wpływ na strefowy charakter kształtowania klimatu, ze względu na nierównomierny dopływ
promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi, który związany z obiegiem Ziemi wokół
Słońca  i  nachyleniem  osi  Ziemi  do  płaszczyzny  ekliptyki.  Generuje  on  obieg  wody  i  ciepła
w systemie  Ziemia  –  atmosfera  oraz  ogólną  cyrkulację  atmosfery.  JednakŜe  klimaty  w  tej
samej  szerokości  geograficznej  są  skrajnie  odmienne.  Zachodzące  podobieństwa  i  róŜnice
stworzyły potrzebę uporządkowania cech i warunków klimatycznych na  Ziemi. Klasyfikację
klimatów opierają się na róŜnych kryteriach:

–

padanie promieni Słońca – klasyfikacja grecka,

–

rozkład temperatury powietrza – klasyfikacja A. Supana,

–

rozkład temperatury oraz wilgotności i opadów – klasyfikacja W. Köppena, L. Berga,

–

obieg wilgotności – klasyfikacja A. Pencki,

–

ogólna cyrkulacja atmosfery, charakter mas powietrza – klasyfikacja A. Heanera,
B.P. Alisowa, A. Flonna,

–

parowanie potencjalne – klasyfikacja C.W. Thornthwaiteia,

–

oznaki i wskaźniki hydrologiczne – klasyfikacja Gorczańskiego,

–

bilans radiacyjny i straty ciepła na parowanie – klasyfikacja M.J. Budjco.
Obecnie najbardziej znane są klasyfikacje W. Köppena, B. Alisowa oraz W. Okołowicza.

Klasyfikacja W. Köppena bazuje na średnich wartościach temperatury oraz sumach
i rozkładzie opadów w ciągu roku, uznając, Ŝe są to najwaŜniejsze czynniki kształtujące
zbiorowiska roślinne. Powierzchnię kuli podzielono na pięć stref klimatycznych
oznaczonych duŜymi literami:

klimaty gorące, wilgotne – temperatura miesiąca najchłodniejszego 18°C, roczna
suma opadów > 750mm,

klimaty suche, roczna suma opadów < 250mm, bardzo duŜe parowanie potencjalne,
temperatura najchłodniejszego miesiąca > 10°C,

klimaty umiarkowane ciepłe, temperatura miesiąca najchłodniejszego od -3°C do
18

C, roczna suma opadów < 500 mm, dostateczne uwilgotnienie,

klimaty chłodne, temperatura miesiąca najchłodniejszego < - 3°C, a miesiąca
najcieplejszego > 10°C, roczna suma opadów < 500 mm, w zimie stała pokrywa
ś

nieŜna,

klimaty zimne (polarne), temperatura miesiąca najcieplejszego < 10°C, roczna suma
opadów ok. 250 mm.

W obrębie stref A, C i D wyróŜnia się typy na podstawie rozkładu pór opadowych:

–

f - wilgotnego z opadami rozłoŜonymi równomiernie w ciągu roku,

–

w – o suchej zimie,

–

s – o suchym lecie.
Klimaty w strefie B dzieli się na S – strefowe, W – pustynne, w strefie E na

T – tundrowe. F – wiecznie mroźne.
2.

Klasyfikacja Alisowa uwzględnia rozkład lądów i mórz, a strefy klimatyczne określa się
na podstawie dominujących mas powietrza i przewaŜających kierunków wiatrów
w określonych szerokościach geograficznych. Klasyfikacja Alisowa oparta jest nie tylko
na szerokości geograficznej, ale i na ogólnej cyrkulacji atmosfery. Granice

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

poszczególnych stref ustala się na podstawie średniego połoŜenia frontów
klimatologicznych w okresie lata i zimy. Alisow wydzielił na kuli ziemskiej podstawowe
strefy klimatyczne:

strefa równikowa,

strefa zwrotnikowa,

strefa szerokości umiarkowanych,

strefa polarna.
Ponadto, wydzielił trzy strefy przejściowe, w których następuje sezonowa zmiana

przewaŜających mas powietrza w skutek przemieszczania się frontów:
a)

strefa monsunów zwrotnikowych,

strefa podzwrotnikowa,

strefa subpolarna.

W obrębie kaŜdej strefy wyróŜnia się cztery podstawowe typy klimatów:

–

kontynentalny i oceaniczny, uwarunkowany charakterem podłoŜa, które wpływa na
wartości i przebieg temperatury, wilgotności i opadów,

–

zachodnich i wschodnich wybrzeŜy lądów, gdzie zróŜnicowanie wynika z ogólnej
cyrkulacji atmosferycznej oraz prądów morskich.

Klasyfikacja  W  Okołowicza  oparta  jest  na  podstawie  analizy  rozkładu  opadów
atmosferycznych  w  ciągu  roku,  wartości  i  przebiegu  temperatury  powietrza  oraz
przystosowania  zespołów  roślinnych  do  cech  panującego  klimatu.  Autor  wyróŜnił  pięć
stref klimatycznych, a w niej szereg typów, co przedstawia tabela 1.

Tabela 1. Strefy klimatyczne na Ziemi według Okołowicza [Tablice geograficzne]

Strefa

klimatyczna

Charakterystyka

strefy

Typy klimatu

Charakterystyka

klimatu

Główne obszary

występowania

równikowy
wybitnie
wilgotny

niewielkie wahania

temperatury, duŜe opady,
oraz brak zaznaczającej
się pory deszczowej,

Kotlina Kongo,

Archipelag Malajski,
Nizina Amazonki

podrównikowy
wilgotny

niewielkie wahania

temperatury,
występowanie jednej lub
dwóch pór deszczowych,

Ameryka Północna,

WyŜyna Brazylijska,
WyŜyna Gujańska

równikowa

rednia temperatura

w ciągu miesiąca
zawsze powyŜej
20ºC. Pora zimowa
nie występuje.
Amplitudy
temperatury w ciągu
roku wynoszą do
5ºC, rosną wraz ze
wzrostem suchości
klimatu do 10ºC,

podrównikowy
suchy

pora deszczowa

występuje tylko przez
kilka miesięcy, natomiast
na równiku występują
dwie pory deszczowe,

północno-wschodnia

WyŜyna Brazylijska,
Afryka Środkowa,
północne obszary
Australii

zwrotnikowy
morski

częsty napływ mas

powietrza z nad morza do
lądu, niezaleŜnie od pory
roku,

Zatoka Meksykańska,

Zatoka Florydzka,
południowo-
-wschodnie tereny
Australii

monsunowy

lata są gorące z duŜą

liczbą opadów, zimy są
ciepłe i suche,

Południowo-

-wschodnie tereny
Chin, Półwysep
Indochiński, Indie

zwrotnikowa

w najchłodniejszym
miesiącu średnia
temperatura
powietrza
przekracza 10ºC,
charakterystyczne
duŜe dobowe
wahania temperatur.
Najwięcej opadów
występuje w porze
letniej,

pustynny

charakterystyczne duŜe

nasłonecznienie, duŜe
dobowe wahania
temperatur, niewielkie
opady,

Sahara, Półwysep

Arabski, Kalahari,
Namib, Wielka
Pustynia Piaszczysta,
Wielka Pustynia
Wiktorii, Pustynia
Atacama

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ródziemnomorski pory letnie są suche

i gorące, natomiast
zimowe wilgotne
i łagodne,

Basen Morza Czarnego

i Morza Śródziemnego,
Kalifornia Górna,
południowa Afryka,
Ś

rodkowe Chile oraz

południowo-zachodnia
Australia

monsunowy

zimy są suche, w lecie
występują bardzo duŜe
opady,

Południowo-
-wschodnie Chiny

podzwrotnikowa średnia temp.

w najchłodniejszym
miesiącu waha się
od 0ºC do więcej niŜ
10ºC. Opady
występują w ciągu
jednego półrocza,

pustynny

duŜe róŜnice
temperaturowe pomiędzy
porą letnią i zimową,
równieŜ duŜe wahania
temperatur w ciągu doby,

WyŜyna Irańska,
Pustynia Kara-Kum

morski

zimy są łagodne,
niewielkie wahania
pomiędzy średnimi
temperaturami
w najzimniejszych
i najcieplejszych
miesiącach (poniŜej
23ºC). Opady występują
przez cały rok,

Europa Zachodnia,
ś

rodkowy obszar

wybrzeŜy Ameryki
Północnej.

lądowy
(kontynentalny)

amplitudy w ciągu roku
są wyŜsze niŜ 23ºC,
opady są niewielkie,
przede wszystkim
w lecie. Zimy są mroźne,
a lata gorące,

Europa wschodnia,
południowa Syberia,
południowa Kanada

przejściowy

kształtowany jest przez
napływające z róŜnych
stron masy powietrza.
MoŜe mieć właściwości
klimatu morskiego albo
lądowego. Występuje
zmienność pór roku,

Polska, Białoruś,
Litwa, Łotwa,
Estonia,
południowy. Pas
Kanady wzdłuŜ
rzeki św.
Wawrzyńca

umiarkowana

ciepła

rednie roczne

temperatury wahają
się od 0ºC do ponad
10ºC, występują
wyraźne i odmienne
od siebie 4 pory
roku, amplitudy
temperatur w ciągu
roku wahają się od
25ºC do więcej niŜ
45ºC. Opady
występują przez
cały rok,

monsunowy

obfite opady będące
wynikiem wiatrów
monsunowych wiejących
z róŜnych stron,

Dorzecze rzeki
Hung-ho, Korea,
północna Japonia

morski

zimy są łagodne, a pory
letnie chłodne, opady
występują przez cały rok,

Islandia, wschód
Nowej Funlandii

umiarkowana

chłodna

temperatury
najcieplejszej pory
roku dochodzą do
20ºC, a
najzimniejszej ok. -
10ºC,

lądowy
(kontynentalny)

pora letnia jest chłodna
i krótka, a zimowa jest
długa i mroźna, opadów
jest niewiele,

rodkowa Syberia,

rodkowy obszar

Kanady

subpolarny

temperatura
najcieplejszego miesiąca
wynosi tylko kilka stopni
wyŜszych od 0ºC,

Północne
i wschodnie tereny
Syberii, północna
Alaska i północny
Labrador

okołobiegunowa średnie temperatury

najcieplejszego
miesiąca jest niŜsza
od 10ºC. PrzewaŜają
opady śniegu,

polarny

temperatury poniŜej
0º utrzymują się ciągle,
a opady są zawsze
ś

nieŜne,

Archipelag
Kanadyjski,
Grenlandia,
Antarktyda,
północne wyspy
Rosji oraz wyspy
arktyczne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Skala przestrzenna klimatu

Charakterystyka poszczególnych elementów klimatu moŜe dotyczyć mniejszych

jednostek geograficznych. Najczęściej stosowany jest podział na:
1.

Makroklimat – reprezentuje zespół cech klimatycznych w duŜej skali przestrzennej,
a więc np. kontynentu, kraju czy regionu. Stanowi on sumę klimatów mniejszych
jednostek, na które wpływają czynniki geograficzne w klimacie lokalnym.

Mezoklimat nazywany klimatem miejscowym lub lokalnym obejmuje swoim zasięgiem
większe jednostki geograficzne, jak dolina rzeczna, wzgórze, kompleks leśny lub miasto.

Topoklimat – to klimat miejsca (obiektu), dającego się opisać topograficznie,
odpowiadającego najniŜszym jednostkom geograficznym, nieistniejącym samodzielnie,
np. klimat zbocza, plaŜy, szczytu czy brzegu jeziora.

Mikroklimat  –  jest  to  zespół  czynników  meteorologicznych  bezpośrednio  określających
bytowe  warunki  organizmu  lub  grupy  organizmów,  zaleŜy  od  róŜnych  przedmiotów
terenowych,  naturalnych  lub  sztucznych.  Organizmy  Ŝyjące  w  dnie  lasu  Ŝyją  w  innym
mikroklimacie  niŜ  te,  które  Ŝyją  w  warstwie  koron  drzewnych,  jaskinia  stwarza
szczególny  mikroklimat  organizmom  jaskiniowym,  podobnie  człowiek  moŜe  stworzyć
roślinom mikroklimat, uprawiając je w szklarniach lub cieplarniach. Mikroklimat jest to
klimat  charakterystyczny  dla  małej  części  środowiska,  której  odrębność  jest  wynikiem
specyfiki  układu  czynników  ją  tworzących,  np.  wysokością  i  wahaniami  temperatury,
wilgotności,  szybkością  ruchu  powietrza  itp.  Określonym  mikroklimatem  moŜe  się
charakteryzować  zarówno  obszar  geograficzny  (np.  miejscowość,  kotlina,  czy  wąwóz),
jak  i  twór  sztuczny  zbudowany  przez  człowieka  (wnętrze  samochodu,  mieszkanie,  hala
produkcyjna).

Do podstawowych czynników kształtujących mikroklimat środowiska naleŜy zaliczyć:

–

temperaturę powietrza,

–

wilgotność, ruch powietrza,

–

promieniowanie cieplne,

–

ciśnienie atmosferyczne.
Wszystkie części składowe mikroklimatu wywierają wpływ na samopoczucie człowieka,

jego sprawność fizyczną i umysłową, na wydajność pracy oraz zachowanie dobrego stanu
zdrowia. Mikroklimat decyduje takŜe o gospodarce cieplnej organizmu.

4.2.2. Pytania sprawdzające:

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Na jakich kryteriach opierają się klasyfikacje klimatów?

Na jakich kryteriach opiera się klasyfikacja W. Köppena?

Na jakich kryteriach opiera się klasyfikacja B. Alisowa?

Na jakich kryteriach opiera się klasyfikacja W. Okołowicza?

Jakie są róŜnice między poszczególnymi klasyfikacjami?

Ile stref klimatycznych wyróŜnił W. Okołowicza?

Jakie typy klimatów wyróŜnia się w strefie klimatu zwrotnikowego?

Jakie są cechy charakterystyczne klimatu równikowego?

W jakiej skali moŜna badać elementy klimatyczne?

10.

Co to jest topoklimat?

11.

Co to jest mikroklimat?

12.

Od czego zaleŜy mikroklimat i mezoklimat?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj klasyfikacje klimatu według W. Okołowicza, B. Alisowa i W. Köppena,

opisz róŜnice i cechy wspólne tych klasyfikacji. Wykonaj plakat obrazujący poszczególne
klasyfikacje.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

określić, według jakiego kryterium dokonano poszczególnych klasyfikacji,

dokonać analizy cech wspólnych poszczególnych klasyfikacji,

przeanalizować róŜnice między określonymi klasyfikacjami,

wykonać plakat przedstawiający określone klasyfikacje.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

mapa klimatyczna świata,

–

papier formatu A 4,

–

długopis lub ołówek,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca klasyfikacji klimatów.

Ćwiczenie 2

Porównaj dwie strefy klimatyczne pod względem róŜnych elementów klimatycznych,

określ czynniki mające wpływ na zróŜnicowanie klimatyczne w obrębie tych stref.

Sposób wykonania ćwiczenia.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować elementy klimatyczne określonych stref,

określić cechy charakterystyczne wybranych stref klimatycznych,

przeanalizować róŜnice między określonymi strefami klimatycznymi,

dokonać analizy cech wspólnych poszczególnych stref klimatycznych,

wyróŜnić typy klimatów występujących w obrębie wybranych stref,

określić czynniki mające wpływ na zróŜnicowanie klimatyczne w obrębie tych stref,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

mapa klimatyczna świata,

–

długopis lub ołówek,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca klasyfikacji klimatów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Porównaj typy klimatu występujące w strefie zwrotnikowej. Określ czynniki mające

wpływ na zróŜnicowanie klimatyczne w obrębie tej strefy klimatu.

Sposób wykonania ćwiczenia.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować elementy klimatu strefy zwrotnikowej,

określić cechy charakterystyczne dla poszczególnych typów klimatu,

przeanalizować róŜnice klimatyczne między regionami znajdującymi się w poszczególny
typach klimatu,

określić czynniki mające wpływ na zróŜnicowanie klimatyczne w obrębie tych strefy
zwrotnikowej,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

zapisać wnioski.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

mapa klimatyczna świata,

–

długopis lub ołówek,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca klasyfikacji klimatów.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić kryteria klasyfikacji klimatów?

określić róŜnice między poszczególnymi klasyfikacjami?

scharakteryzować klasyfikację W. Köppena?

scharakteryzować klasyfikację W. Okołowicza?

wymienić typy klimatów w strefie zwrotnikowej?

scharakteryzować cechy klimatu równikowego?

wyjaśnić pojęcie topoklimatu?

wyjaśnić pojęcie mikroklimatu?

określić czynniki kształtujące mikroklimat?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Charakterystyka czynników klimatycznych na kontynentach

4.3.1. Materiał nauczania

Klimat Europy

Czynniki kształtujące klimat Europy to:

–

połoŜenie prawie całego lądu w strefie szerokości umiarkowanych,

–

silnie rozwinięta linia brzegowa,

–

przewaga wiatrów zachodnich i aktywna działalność układów cyklonalnych,

–

równoleŜnikowy przebieg łańcuchów górskich,

–

ciepły Prąd Zatokowy.
PołoŜenie Europy w szerokościach umiarkowanych decyduje o wielkości usłonecznienia

i  promieniowania  słonecznego,  których  rozkład  zbliŜony  do  równoleŜnikowego.  W  styczniu
usłonecznienie  północnych  krańców  Europy  jest  trzykrotnie  mniejsze  niŜ  południowych,
a w lipcu  proporcje  te  są  jeszcze  wyŜsze  W  lecie  rozkład  usłonecznienia  jest  bardziej
zróŜnicowany,  zaleŜy  takŜe  od  stopnia  zachmurzenia.  Usłonecznienie  największe  jest
w czerwcu,  kiedy  dni  są  najdłuŜsze.  Na  północy  podczas  nocy  polarnej,  ciepło  dostarczane
jest z niŜszych szerokości geograficznych przez ciepłe masy powietrza i ciepłe prądy morskie.

Rozczłonkowanie lądu, silnie rozwinięta linia brzegowa, niezbyt duŜa odległość od

wybrzeŜy i przewaga cyrkulacji z zachodu na wschód sprawiają, Ŝe znaczny wpływ na klimat
ma oddziaływanie wód  Atlantyku i innych mórz. W efekcie tego oddziaływania klimat staje
się  cieplejszy  lub  przynajmniej  łagodniejszy.  Wpływ  oceanu  jest  dodatkowo  wzmacniany
przez  ciepły  Prąd  Północnoatlantycki  (Golfstrom),  który  dociera  do  wybrzeŜy  Europy
Zachodniej  i  Półwyspu  Skandynawskiego,  a  nawet  Morza  Barentsa.  Wywołuje  tam  bardzo
silną  dodatnią  anomalię  termiczną,  stąd  klimat  Europy  Zachodniej  jest  łagodniejszy  niŜ
obszarów leŜących na tej samej szerokości geograficznej, ale na innych kontynentach.

PołoŜenie, kształt i rzeźba Europy powodują, Ŝe jest ona miejscem przemieszczania się

i ścierania  mas  powietrza  o  róŜnych  właściwościach  termicznych  i  odmiennym  stopniu
wilgotności.  Na  jej  klimat  wpływ  wywierają  przede  wszystkim  masy  wilgotnego  powietrza
polarnego  napływające  znad  Atlantyku,  zimą  względnie  ciepłe,  a  latem  chłodne  oraz  masy
polarne kontynentalne znad Azji – bardziej suche, zimą mroźne, a latem gorące.

Ukształtowanie pionowe kontynentu warunkuje piętrowy układ zjawisk klimatycznych

w górach oraz steruje przemieszczaniem mas powietrza. RównoleŜnikowy przebieg pasa nizin
od  Francji  po  Rosję  i  połoŜonych  na  południe  od  niego  głównych  pasm  górskich,  chroni
Europę Południową przed napływem zimnego powietrza arktycznego i jednocześnie utrudnia
przepływ  na  północ  ciepłego  powietrza  zwrotnikowego.  Ułatwia  natomiast  wymianę  mas
powietrza między zachodem i wschodem. Powoduje to oddziaływanie oceanu daleko w głąb
lądu, przy przewadze wiatrów zachodnich. Zdarza się jednak, Ŝe kontynentalne masy polarne
z  Azji  docierają,  zwłaszcza  w okresie  zimy,  aŜ  do  Europy  Zachodniej.  Ścieranie  się  mas
o róŜnych  właściwościach,  stosunkowo  szybkie  przemieszczanie  się  kolejnych  układów
wyŜowych,  przede  wszystkim  cyklonalnych  (niŜowych)  i  przechodzenie  frontów
atmosferycznych  z  towarzyszącymi  im  zjawiskami,  decydują  o  znacznej  róŜnorodności
i zmienności  pogody.  Zmienność  ta  jest  przez  cały  rok  główną  cechą  klimatów  Europy
Północnej, Zachodniej i przede wszystkim Środkowej.

O kierunkach i rodzaju napływających mas oraz o przechodzeniu frontów, decyduje

rozkład ciśnienia atmosferycznego, a zwłaszcza połoŜenie ośrodków barycznych. Ośrodki
całoroczne to: NiŜ Islandzki, głębszy w sezonie zimowym i WyŜ Azorski, który
rozbudowując się latem na północny wschód obejmuje takŜe Europę południowo-zachodnią.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ośrodki sezonowe to: zimowy WyŜ Azjatycki, letni WyŜ Arktyczny oraz letni NiŜ
Południowoazjatycki.

Europa połoŜona jest w zasięgu trzech stref klimatycznych, a w obrębie kaŜdej z nich

wyróŜnia się róŜne typy klimatów, natomiast na obszarach górskich zaznacza się piętrowe
zróŜnicowanie warunków klimatycznych. Strefy klimatyczne występujące w Europie to:

–

strefa podzwrotnikowa obejmuje południową część Europy wzdłuŜ wybrzeŜy Morza
Ś

ródziemnego oraz szereg wysp tego regionu, występuje tu typ klimatu

ródziemnomorskiego, który cechuje się łagodnymi i wilgotnymi zimami o średniej

temperaturze stycznia około 10°C oraz gorącym, słonecznym i suchym latem, średnie
temperatury w lipcu wahają się od 25°C do 28°C, a sumy opadów od 500 do 2000 mm,

–

strefa klimatu umiarkowanego obejmuje swoim zasięgiem przewaŜającą część Europy,
w jej obrębie znajduje się klimat ciepły morski charakterystyczny dla Europy Zachodniej
i części Półwyspu Skandynawskiego, gdzie temperatury zimą spadają do 2–5°C, a latem
nieznacznie przekraczają 15°C, suma opadów wynosi 500–1000 mm, środkowa część
kontynentu to klimat przejściowy ze średnią temperaturą stycznia od -5°C do 0°C, a lipca
18

C do 19

C, roczne sumy opadów od 500 do 700 mm, przy czym przewaŜają opady

letnie  i  występuje  duŜe  zróŜnicowanie  stanów  pogodowych,  północna  część  Europy
pozostaje  w  zasięgu  klimatu  chłodnego,  o  odmianie  morskiej  przez  przejściową  do
kontynentalnej, gdzie średnie miesięczne temperatury zimą wahają się od -15°C do 0°C,
natomiast  latem  nieznacznie  przekraczają  15°C,  opady  są  zróŜnicowane  od  250 mm
rocznie w głębi kontynentu do 1500 mm na północnym wybrzeŜu,

–

strefa  okołobiegunowa  obejmuje  północne  krańce  kontynentu  oraz  wyspy,  w  strefie
subpolarnej  temperatury  najcieplejszego  miesiąca  nie  przekraczają  10°C,  natomiast
opady  wynoszą  250–350 mm  rocznie,  tereny  połoŜone  najdalej  na  północ  mają  jeszcze
niŜsze wartości, w okresie lata temperatura nie przekracza 0°C i przez większą część roku
utrzymuje się pokrywa śnieŜna.
Wartości  rocznych  amplitud  temperatury  powietrza  wskazują  na  rosnący  ku  wschodowi

kontynentalizm  klimatu  i  słabnący  wpływ  oceanu.  Wzrastają  one  od  ok.  8 – 10°C  na
atlantyckich  wybrzeŜach  Europy  Zachodniej,  przez  15°C  na  zachodnich  wybrzeŜach
Skandynawii,  ok. 20°C  na  Nizinie  Padańskiej,  wewnątrz  Półwyspów  Iberyjskiego
i Skandynawskiego,  w  Europie  Środkowej  i w północnej  części  Półwyspu  Bałkańskiego,  do
ponad 30°C w Rosji.

Klimat Azji

Czynniki kształtujące klimat Azji to:

–

duŜe rozmiary kontynentu,

–

znaczne róŜnice wysokości,

–

prądy morskie.
Wielkość lądu Azji, jego połoŜenie i wysokość n.p.m. przyczynia się do zróŜnicowania

warunków  klimatycznych.  Łańcuchy  górskie  stanowią  barierę  dla  napływających  ciepłych
i wilgotnych mas powietrza zwrotnikowego morskiego i wzmagają kontynentalizm centralnej
części Azji. Nad Azją powstają ośrodki baryczne kształtujące pogodę nawet w Europie. Jest
to  WyŜ  Azjatycki,  z  centrum  nad  Syberią  powstający  w  okresie  zimy  oraz  NiŜ  Azjatycki
tworzący  się  w  lecie  nad  środkową  Azją.  Wielki  masyw  lądowy  ulega  w  zimie  silnemu
wychłodzeniu,  a  latem  intensywnemu  przegrzaniu.  Przyczynia  się  to  do  powstania
charakterystycznych,  sezonowych  układów  ciśnień  i  związanej  z  nimi  cyrkulacji
monsunowej.  Obszary  południowej  części  kontynentu  są  pod  wpływem  takiej  cyrkulacji,
która  swoim  zasięgiem  dociera  nawet  do  Japonii.  Ciepły  prąd  morski  Kuro – siwo  oraz
chłodny  Oja – siwo  wpływają  na  kształtowanie  temperatur  w  strefach  przybrzeŜnych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zaostrzając  kontrasty  między  północą  a  południem.  Nad  wyspami  Archipelagu  Malajskiego
przez  cały  rok  utrzymuje  się  niskie  ciśnienie  i  gorące,  bardzo  wilgotne  masy  powietrza
wilgotnego.  Rozkład  temperatur  nawiązuje  do  szerokości  geograficznej.  NajniŜsze
temperatury występują w północno-wschodniej części Syberii (Ojmiakon -70°C), temperatury
latem przekraczają 30°C na obszarach pustynnych Półwyspu Arabskiego i WyŜyny Irańskiej.
Na  obszarze  wielkich  łańcuchów  górskich  oraz

wyŜyn

panują warunki klimatu chłodnego i

suchego  –  środkowa  Azja  charakteryzuje  się  występowaniem  klimatu  kontynentalnego  o
łagodnych  latach  oraz  bardzo  mroźnych  zimach.  Wielkość  opadów  na  terenie  Azji  jest
równieŜ  bardzo  zróŜnicowana,  od  12 tys. mm  na  południowych  stokach  Himalajów  do
poniŜej 250 mm na WyŜynie Irańskiej i Półwyspie Arabskim.

Azja znajduje się w zasięgu wszystkich stref klimatycznych:

–

strefa równikowa wybitnie wilgotna obejmuje wyspy Archipelagu Malajskiego oraz
południową część Półwyspu Indochińskiego, średnie temperatury powietrza wynoszą
26–28°C, a roczne sumy opadów to 2000–3000 mm,

–

strefa  zwrotnikowa  dzieli  się  na  obszary  o  odmianie  monsunowej  z  ciepłą,  suchą  zimą
i wilgotnym  latem  oraz  o  odmianie  kontynentalnej  suchej  i  skrajnie  suchej,  gdzie
występują  duŜe  amplitudy  dobowe  temperatur  i  niewielkie  opady  wynoszące
50–250 mm,

–

strefa podzwrotnikową występuje wzdłuŜ wybrzeŜa Morza Śródziemnego i Czarnego,
zima jest tu ciepła i wilgotna, lata gorące i suche, ku wschodowi warunki klimatu
przechodzą do klimatu suchego, gdzie opady roczne są mniejsze niŜ 250 mm, w kotlinach
dochodzą jedynie do 100 mm,

–

strefa  umiarkowana  ze  względu  na  zróŜnicowane  temperatury  i  wielkości  opadów  ma
klimat  kontynentalny,  szczególnie  w  centralnej  części  tej  strefy  występują  duŜe
amplitudy  temperatur  i  niewielkie  opady,  czego  przykładem  jest  Jakucja  z  amplitudą
powietrza 60°C,

–

strefa okołobiegunowa obejmuje obszar północnych krańców Azji, zimy są tam długie
i mroźne, o temperaturach poniŜej -35°C, a sumy opadów około 250 mm.

Klimat Afryki

Czynniki kształtujące klimat Afryki to:

–

połoŜenie kontynentu po obu stronach równika,

–

rozmiary kontynentu,

–

wysokość nad poziomem morza,

–

przewaga obszarów wyŜynnych,

–

występowanie w pobliŜu kontynentu ciepłych i zimnych prądów morskich.
Większa część Afryki leŜy w strefie gorącej, kształtowanej przez masy powietrza

równikowego i zwrotnikowego. Symetryczne połoŜenie Afryki w stosunku do równika i brak
wysoko  wzniesionych  barier  górskich  powodują  powstanie  stosunkowo  regularnego  układu
stref klimatycznych. Ten regularny układ stref zaburzony jest na wschodzie kontynentu, gdzie
z  powodu  znacznych  wysokości  bezwzględnych  nie  występuje  strefa  równikowa.  Ponadto
duŜe  znaczenie  odgrywa  równieŜ  wysokość  nad  poziomem  morza  oraz  występowanie
w pobliŜu  kontynentu  ciepłych  i  zimnych  prądów  morskich,  które  w  znacznej  mierze
przekształcają  klimat  zwłaszcza  w  strefie  przybrzeŜnej.  Cała  Afryka  znajduje  się  w obrębie
trzech  stref  klimatycznych:  równikowej,  zwrotnikowej  i podzwrotnikowej,  zaś  w obrębie
kaŜdej strefy zaznaczają się określone typy klimatyczne:

–

strefa  równikowa  obejmuje  znaczną  cześć  Kotliny  Kongo,  wybrzeŜe  środkowo-
zachodnie,  przez  cały  rok  utrzymuje  się  bardzo  wysoka  temperatura  powietrza
w granicach  25–28°C,  wahania  temperatur,  zarówno  dobowe  jak  i roczne,  są  znikome,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w strefie  tej  utrzymuje  się  ponadto  bardzo  duŜa  wilgotność  powietrza  (na poziomie
80 %),  opady  są  częste,  występują  praktycznie  codziennie  po  południu  i mają  one
charakter  konwekcyjny,  szczególne  nasilenie  opadów  obserwuje  się  dwa  razy  w  ciągu
roku, gdy Słońce znajduje się w połoŜeniu zenitalnym, w miarę oddalania się od równika
zaznaczają  się  większe  amplitudy  temperatur  (dobowe  oraz  roczne),  zmniejsza  się  ilość
opadów,  i zaznaczają  się  dwie  pory  suche  oraz  dwie  deszczowe,  w  klimacie
podrównikowym  pośrednim  występuje  jedna  pora  sucha  i  jedna  deszczowa,  zaś
w podrównikowym suchym pora deszczowa ograniczona jest jedynie do trzech miesięcy,
a przez resztę roku panuje susza,

–

strefa  zwrotnikowa  –  w  strefie  tej  znajduje  się  Sahara  oraz  kotlina  Kalahari,  do
najbardziej  charakterystycznych  cech  klimatu  tej  strefy  naleŜą:  bardzo  niewielkie  opady
atmosferyczne,  wysokie  temperatury  powietrza,  duŜe  dobowe  amplitudy  temperatury
oraz  wysokie  wartości  usłonecznienia,  jedynie  w  pobliŜu  oceanu  sumy  opadów  bywają
wyŜsze, podobnie jest w przypadku obszarów wyŜynnych i górskich,

–

strefa  podzwrotnikowa  znajdują  się  tutaj  jedynie  krańce  Afryki  (zarówno  północne,  jak
i południowe),  charakterystyczne  dla  tej  strefy  jest  występowanie  pory  letniej  –  suchej,
upalnej  oraz  zimowej  –  chłodniejszej,  w  której  opady  wzrastają,  w  okresie  zimowym
pojawiają  się  nawet  przymrozki,  zwłaszcza  w  terenach  wyŜej  połoŜonych,  w  obrębie
strefy  podzwrotnikowej  występują  trzy  typy  klimatu:  podzwrotnikowy  wilgotny
(śródziemnomorski), podzwrotnikowy suchy (góry Atlas) oraz podzwrotnikowy pośredni
(obejmujące tylko niewielkie północne części Afryki).

Klimat Ameryki Północnej

Czynniki kształtujące klimat Ameryki Północnej to:

–

rozmiary i zwartość kontynentu,

–

południkowy układ wielkich form terenu,

–

znaczne róŜnice wysokości,

–

prądy morskie.
Wielka rozciągłość południkowa Ameryki Północnej sprawia, Ŝe leŜy ona w obrębie

wszystkich  stref  klimatycznych.  W  centralnej  części  kontynentu  brak  równoleŜnikowych
barier górskich sprawia, Ŝe docierają tu swobodnie róŜne masy powietrza, polarne, arktyczne
jak i zwrotnikowe. Na zachodzie wysoko wzniesione pasma Kordylierów zatrzymują dopływ
wilgotnych  mas  powietrza  znad  Oceanu  Spokojnego  w  głąb  lądu,  stąd  obszary  zachodniej
części  kontynentu,  poza  pasem  wybrzeŜa,  cechują  się  znacznym  wpływem  klimatu
kontynentalnego.  W  umiarkowanych  szerokościach  geograficznych  wybrzeŜe  Oceanu
Spokojnego  i  zachodni  skłon  Kordylierów  cechują  się  znaczną  wilgotnością,  czego  efektem
są  zlodowacenia  w  Zewnętrznych  Kordylierach  Północnych.  Na  zachodnim  wybrzeŜu
Kanady  notowane  są  najwyŜsze  roczne  sumy  opadów  do  3830 mm.  Równocześnie  dalej  na
południe,  w  strefie  zwrotnikowej  wybrzeŜa  zachodnie,  osuszane  zimnym  Prądem
Kalifornijskim, mają charakter pustynny. Poza strefą zwrotnikową najniŜsze opady występują
w  śródgórskich  kotlinach  Kordylierów  oraz  w  strefie  arktycznej  poniŜej  70 mm  rocznie.
Południowo-wschodnie  wybrzeŜa  Ameryki  Północnej  i  wyspy  basenu  Morza  Karaibskiego
nawiedzane  są  cyklicznie  przez  cyklony  tropikalne,  noszące  lokalną  nazwę  huraganów.
Ś

rednie miesięczne temperatury powietrza na kontynencie północnoamerykańskim są bardzo

zróŜnicowane – najniŜsze średnie temperatury stycznia (-49°C) notowane są w środkowej
części Grenlandii, najwyŜsze średnie temperatury lipca (33°C) występują nad Zatoką
Kalifornijską. Strefy klimatyczne Ameryki Północnej to:

–

strefa okołobiegunowa obejmuje północną część Labradoru oraz obszary wokół Zatoki
Hudsona do północnej Alaski i skrawek Grenlandii, średnia temperatura najcieplejszego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

miesiąca nie przekracza

10°C, a w klimacie polarnym 0°C opady niewielkie do około

200 mm,

–

strefa umiarkowana ciepła i chłodna zajmuje największą część obszaru kontynentu i jest
najbardziej zróŜnicowaną, wyraźnie dominuje tu klimat kontynentalny, który ku
wschodowi przechodzi w przejściowy i na wybrzeŜu atlantyckim posiada cechy klimatu
morskiego, wyraźną granicą między klimatem kontynentalnym a morskim jest bariera gór
Kordylierów,

–

strefa podzwrotnikowa i zwrotnikowa obejmuje środkową i północną część Meksyku
i Półwysep Floryda, gdzie opady są całoroczne, temperatury cechują amplitudy roczne do
15°C, typ kontynentalny panuje na WyŜynie Kolorado, Wielkiej Kotlinie i na Półwyspie
Kalifornijskim, duŜe amplitudy dobowe temperatur do 5°C i brak opadów są przyczyną
powstania obszarów pustynnych,

–

strefa równikowa i podrównikowa występuje na nizinach Ameryki Środkowej, ze średnią
temperaturą 25 – 27°C, a roczne opady wynoszą około 2000 mm, przy czym są one
rozłoŜone równomiernie w ciągu roku.

Klimat Ameryki Południowej

Czynniki kształtujące klimat Ameryki Południowej to:

–

połoŜenie kontynentu po obu stronach równika,

–

rozmiary kontynentu,

–

wysokość nad poziomem morza,

–

przewaga obszarów wyŜynnych,

–

występowanie w pobliŜu kontynentu ciepłych i zimnych prądów morskich.
Klimat Ameryki Południowej kształtowany jest przez masy powietrza równikowego

i zwrotnikowego, a na południu równieŜ polarnego i antarktycznego. WaŜną rolę klimatyczną
pełni  bariera  górska  Andów,  silnie  ograniczająca  napływ  wilgotnych  mas  powietrza
przemieszczających  się  znad  Oceanu  Spokojnego.  PołoŜenie  w  strefie  zbieŜności  pasatów
powoduje  wysokie  sumy  opady,  a  ukształtowanie  terenu  wywołuje  znaczne  ich
zróŜnicowanie.  Na  obszarze  kontynentu  występują  strefy  klimatyczne  od  równikowej  po
subpolarną.

–

klimat równikowy i podrównikowy (z porą suchą i wilgotną) cechuje obszary północnej
i częściowo środkowej części Ameryki Południowej, w ciągu całego roku panują wysokie
temperatury od 24°C do 27°C i występują obfite opady (na Nizinie Amazonki średnia
roczna suma opadów wynosi do 4000 mm, w Kolumbii, na zachodnich stokach
Kordyliery Zachodniej do 7000 mm),

–

klimat  zwrotnikowy  obejmuje  część  WyŜyny  Brazylijskiej,  dorzecze  Paragwaju
i środkową  część  Andów,  na  zachodnim  wybrzeŜu,  w  rejonie  pustyni  Atakama,  średnia
roczna  suma  opadów  nie  przekracza  ok. 50 mm,  w  związku  z  oddziaływaniem  zimnego
Prądu Peruwiańskiego,

–

strefa podzwrotnikowa i umiarkowana – obejmują z racji zwęŜania się kontynentu ku
południowi coraz mniejsze obszary, występuje tu typ morski na wybrzeŜu atlantyckim,
przechodząc wewnątrz lądu w klimat kontynentalny,

–

strefa  subpolarna  występuje  na  niewielkim,  południowym  skrawku  kontynentu,  cechuje
się silnymi wiatrami sztormowymi związanymi z cyklonalną działalnością w południowej
strefie  niskiego  ciśnienia,  na  południowych  krańcach  na  Ziemi  Ognistej  średnie
temperatury  miesięczne  wynoszą  od  0°C  do  10°C,  a  roczna  suma  opadów  wynosi  od
1500 mm na zachodzie do 500 mm na wschodzie.
Na  obszarze  Ameryki  Południowej  występuje  mniejsza  róŜnorodność  typów  klimatów,

ale cechują ją wyjątkowa kontrastowość.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Klimat Australii i Oceanii

Czynniki kształtujące klimat Afryki to:

–

symetryczne połoŜenie kontynentu względem zwrotnika KozioroŜca,

–

małe zróŜnicowanie ukształtowania,

–

występowanie w pobliŜu kontynentu ciepłych i zimnych prądów morskich.
PrzewaŜająca część Australii pozostaje pod wpływem podzwrotnikowego pasa wysokich

ciśnień,  który  przemieszcza  się  w  zaleŜności  od  pory  roku.  Cyrkulacja  antycyklonalna
wywołuje  prądy  zstępujące,  które  powodują  osuszenie  i  ogrzanie  mas  powietrza,
przeciwdziałając  powstawaniu  chmur  i  opadów.  Ciepły  Prąd  Południoworównikowy
opływając północne i wschodnie wybrzeŜa powoduje wzrost nie tylko temperatury powietrza,
ale  takŜe  powierzchniowej  warstwy  wody.  WzdłuŜ  wybrzeŜy  zachodnich  płynie  z  południa
zimny  Prąd  Zachodnioaustralijski  przynosząc  spadek  temperatury  i  niewielkie  opady.
Australia  jest  najbardziej  suchym  lądem  Ziemi,  szczególnie  wnętrze  kontynentu,  gdzie  nie
dochodzą  opady  deszczów  monsunowych  z  północy  i  opadów  cyklonalnych  z  południa.
Regionalizacja klimatyczna wynika ze zróŜnicowania opadów, są to strefy:

–

strefa  klimatów  równikowych  występuje  w  północnej  część  kontynentu  przechodząc
w klimat  podrównikowy  wilgotny  z  wyraźnie  zaznaczoną  suchą  porą  zimową,  na
krańcach Terytorium Północnego i w północnej części półwyspu Jork występuje odmiana
monsunowa,  w  północno-zachodniej  części  średnia  temperatura  w  najcieplejszym
miesiącu (styczniu) wynosi około 34°C, a maksymalne przekraczają 50°C,

–

strefa  klimatu  zwrotnikowego  kontynentalnego  suchego  lub  skrajnie  suchego  cechuje
wnętrze  Australii,  na  wschodzie  (poza  barierą  gór)  występuje  klimat  wilgotny
spowodowany częstym napływ morskich mas powietrza, klimat suchy charakteryzuje się
duŜymi  amplitudami  dobowymi  powietrza,  niewielką  wilgotnością  oraz  bardzo  niską
ilością  opadów  rocznych,  specyficzną  cechą  klimatu  tego  obszaru  jest  kontrastowość
pogód,

–

strefa

klimatu

podzwrotnikowego

morskiego

obejmuje

południowo-zachodnie

i południowo-wschodnie pobrzeŜe kontynentu oraz Tasmanię, średnia temperatura
w najchłodniejszym miesiącu (lipcu) to 25–28°C, tylko w południowo-wschodniej części
i na Tasmanii spada poniŜej 10°C.

Klimat Antarktydy

Klimat Antarktydy jest najsurowszy na kuli ziemskiej. Wpływa na to przede wszystkim

połoŜenie  w  wysokich  szerokościach  geograficznych  oraz  izolacja  od  ciepłych  prądów
morskich.  W  rezultacie  tego  powstała  na  kontynencie  pokrywa  lodowa.  MiąŜszość  lodu  na
Antarktydzie  wynosi  około  4000 m.  Większa  występuje  w  głębi  kontynentu,  spływając
w kierunku  wybrzeŜy.  Przez  cały  rok  nad  kontynentem,  dzięki  nagromadzeniu  się  zimnych
i cięŜkich  mas  powietrza  występuje  WyŜ  Antarktyczny,  który  wpływa  na  bardzo  niską
temperaturę.  Średnia  roczna  temperatura  powietrza  waha  się  od  -10°C  na  wybrzeŜach
w pobliŜu  koła  podbiegunowego  południowego  do  -60°C  w  środku  kontynentu.  W  lecie,
podczas  dnia  polarnego  energia  słoneczna  docierająca  do  powierzchni  jest  osłabiona
w wyniku  silnego  odbicia  od  białej  pokrywy  śnieŜnej.  Dlatego  nawet  wówczas  temperatura
jest niŜsza od 0°C. Na wysoko połoŜonych obszarach Antarktydy temperatura równieŜ latem
wynosi poniŜej -30°C. Średnia miesięczna temperatura w zimie, podczas nocy polarnej waha
się od -15°C do -70°C. NajniŜszą temperaturę na Ziemi odnotowano w okolicy stacji Wostok
około  -90°C,  określa  się  ją  biegunem  zimna.  Poza  bardzo  niskimi  temperaturami  cechą
charakterystyczną większości obszarów polarnych jest bardzo mała ilość opadów, przy czym
35–50 %  z  nich  przypada  na  szadź.  W  miarę  łagodny  klimat  mają  wybrzeŜa  i  wyspy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

szczególnie w rejonach tzw. oaz antarktycznych, gdzie nie ma lodu i śniegu, a latem
temperatura powietrza wzrasta nawet do 1°C

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie czynniki decydują o klimacie Europy?

Jakie czynniki decydują o klimacie Azji?

Jakie czynniki decydują o klimacie Afryki?

Jakie czynniki decydują o klimacie Ameryki Północnej?

Jakie czynniki decydują o klimacie Ameryki Południowej?

Jakie czynniki decydują o klimacie Antarktydy?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na mapie konturowej Afryki zaznacz strefy klimatyczne i scharakteryzuj je. Uzasadnij

rozmieszczenie określonych stacji klimatycznych w Afryce oraz wyjaśnij, dlaczego:

–

opady w stacji klimatycznej oznaczonej literą A, są mniejsze niŜ opady w stacji
oznaczonej jako B, mimo, Ŝe obie stacje leŜą nad morzem,

–

stacje oznaczone literami C i D róŜnią się dobowymi amplitudami powietrza,
Określ, którą stację klimatyczną, E czy F, charakteryzują dane umieszczone w tabeli

przedstawionej poniŜej.

III

VII

VIII

XII

Rok

23,8

26,6

30,3

34,0

31,6

28,8

27,0

29,0

30,6

28,2

24,7

29,0

0,4

0,1

142

208

0,2

582

T – średnia temperatura miesięczna wyraŜona w °C
O – opady miesięczne wyraŜone w mm

Rysunek do zadania 1

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

rozpoznać strefy klimatyczne występujące na obszarze Afryki,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

określić cechy charakterystyczne poszczególnych stref klimatycznych,

określić róŜnice w połoŜeniu stacji A i B, które mają wpływ na wielkość opadów,

określić róŜnice w połoŜeniu stacji C i D, które wpływają na temperatury,

przyporządkować dane zawarte w tabeli do stacji E lub F,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

karty pracy z wydrukowaną mapką i tabelą lub zeszyt,

−

atlas geograficzny,

−

długopis lub ołówek,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca charakterystyki klimatu Afryki.

Ćwiczenie 2

Na podstawie map ogólnogeograficznych i klimatycznych scharakteryzuj cechy

i czynniki wpływające na klimat: Półwyspu Indyjskiego oraz Wielkich Równin w Ameryce
Północnej, dokonaj analizy podobieństw i róŜnic tych regionów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

posłuŜyć się mapami klimatycznymi wybranych regionów świata,

przeanalizować rozkład głównych składników klimatu,

określić czynniki mające wpływ na róŜnice klimatyczne w wybranych obszarach świata,

wymienić róŜnice i podobieństwa w klimatach Półwyspu Indyjskiego oraz Wielkich
Równin,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

zapisać wnioski w notatniku.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas geograficzny,

−

literatura z punktu 6 poradnika dla ucznia dotycząca charakterystyki klimatu Ameryki
Północnej i Azji.

Ćwiczenie 3

Na podstawie map ogólnogeograficznych i klimatycznych dokonaj analizy cech oraz

czynników strefowych i astrefowych wpływających na klimat Australii.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

posłuŜyć się mapami klimatycznymi Australii,

przeanalizować czynniki strefowe mające wpływ na rozkład stref klimatycznych,

określić czynniki astrefowe powodujące zróŜnicowanie klimatyczne w obrębie
poszczególnych stref klimatycznych,

wymienić regiony na kontynencie, w obrębie których widoczny jest wpływ czynników
astrefowych,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zapisać wnioski.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas geograficzny,

−

literatura z punktu 6 poradnika dla ucznia dotycząca charakterystyki klimatu Australii.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić czynniki decydujące o klimacie Europy?

określić wpływ równoleŜnikowego układu krain geograficznych na
klimat Europy?

scharakteryzować czynniki decydujące o klimacie Afryki?

określić strefy klimatyczne Afryki?

wyjaśnić zróŜnicowanie klimatów na kontynencie Azji?

określić wpływ duŜej zwartości kontynentu Azji na zróŜnicowanie
typów klimatów?

wymienić czynniki decydujące o klimacie Ameryki Północnej?

scharakteryzować czynniki klimatu Ameryki Południowej?

określić czynniki decydujące o klimacie Australii?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Charakterystyka klimatu Polski

4.4.1. Materiał nauczania

Warunki klimatyczne obszaru Polski wynikają z jego połoŜenia geograficznego na

kontynencie europejskim, w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego. Brak barier
orograficznych o przebiegu południkowym umoŜliwia napływ na obszar Polski zarówno mas
powietrza o cechach kontynentalnych (znad wielkiego obszaru kontynentu azjatyckiego), jak
i mas powietrza o cechach morskich, znad Oceanu Atlantyckiego, którego oddziaływanie na
stosunki klimatyczne spotęgowane jest ciepłym Prądem Północnoatlantyckim.

Cyrkulacja powietrza

Napływ mas powietrza o określonych właściwościach termiczno-wilgotnościowych

uzaleŜniony jest od układu ciśnień. Głównymi ośrodkami barycznymi kształtującymi pogodę
w  Europie  (tym  samym  w  Polsce)  są:  NiŜ  Islandzki  (bardzo  aktywny  w  zimie)  oraz  WyŜ
Azorski, zaznaczający swój wpływ głównie latem. Oprócz tych stałych ośrodków barycznych
w  okresie  zimy  rozwija  się  nad  kontynentem  azjatyckim  WyŜ  Azjatycki,  latem  NiŜ
Południowoazjatycki,  które  to  ośrodki  baryczne  wyraźnie  oddziałują  na  cyrkulację  mas
powietrza w naszym regionie.

W efekcie istnienia określonego rozkładu ciśnienia atmosferycznego nad obszar Polski

napływają głównie 4 masy powietrza:

–

powietrze polarno-morskie (PPm) – najczęściej napływa na obszar Polski w ciągu roku –
65%,  obszarem  źródłowym  tej  masy  powietrza  jest  północna  część  Oceanu
Atlantyckiego,  dlatego  nad  Polskę  napływa  ono  z  zachodu,  latem  ta  masa  powietrza
powoduje spadek temperatury, wzrost zachmurzenia, opady  atmosferyczne, które często
mają charakter burzowy, właśnie latem notuje się największą częstość zalegania tej masy
powietrza  –  do  80%  w  lipcu,  w  miesiącach  zimowych  napływ  powietrza  polarno-
morskiego powoduje wzrost temperatury (odwilŜ), a takŜe większe zachmurzenie i opady
atmosferyczne w postaci śniegu lub deszczu,

–

powietrze  polarno-kontynentalne  (PPk)  –  napływa  nad  Polskę  ze  wschodu  (rejon
umiarkowanych  szerokości  geograficznych  Europy  Wschodniej  i  Azji),  napływająca
masa  powietrza  polarno-kontynentalnego  w  okresie  zimowym  powoduje  spadek
temperatury,  powietrze  to  zawiera  mało  wilgoci,  dlatego  teŜ  najczęściej  niebo  jest
bezchmurne  i  nie  występują  opady,  w  okresie  letnim  napływ  tego  powietrza  zapowiada
pogodę słoneczną, suchą i z wysoką temperaturą, częstość zalegania tej masy powietrza
w ciągu roku wynosi 29 %, najczęściej napływa ono nad obszar Polski wiosną i jesienią,

–

powietrze  arktyczne  (PA)  –  swój  obszar  źródłowy  ma  nad  Arktyką,  napływa  z  północy
zaledwie  przez  4%  dni  w  roku,  jednak  najczęściej  cyrkulacja  południkowa  ma  miejsce
wiosną,  np.  w  maju  14%  dni  cechuje  się  napływem  tej  masy  powietrza,  oraz  wczesną
jesienią,  powietrze  arktyczne  jest  zimne,  zawierające  niewiele  wilgoci  (małe
zachmurzenie i zazwyczaj brak opadów),

–

powietrze  zwrotnikowe  (PZ)  –  najrzadziej  napływa  nad  Polskę  –  zaledwie  2%  dni
w roku,  w  zaleŜności,  z  jakiego  obszaru  zwrotnikowego  napływa,  moŜe  mieć  cechy
powietrza  morskiego  –  gorącego  i  wilgotnego  (obszar  źródłowy  Azory  i  Morze
Ś

ródziemne) lub kontynentalnego – gorącego i suchego (obszar źródłowy północna

Afryka i Azja Mniejsza).
Masa powietrza zwrotnikowego napływająca w okresie zimowym i wczesną wiosną

powoduje gwałtowne ocieplenia, natomiast jesienią utrzymanie się ciepłej i słonecznej
pogody.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

DuŜa róŜnorodność mas powietrza napływających nad obszar Polski, powoduje częste

zmiany pogody. Jest to typowa cecha naszego klimatu, dlatego określany jest jako klimat
umiarkowany ciepły przejściowy. Oznacza to, ze ścierające się nad obszarem Europy
Ś

rodkowej masy powietrza morskiego i kontynentalnego powodują duŜe kontrasty pogodowe,

często z dnia na dzień, a takŜe stwarzają moŜliwość występowania po sobie lat z pogodą
o typowych cechach klimatu morskiego lub kontynentalnego.

Czynniki kształtujące klimat Polski

Do najwaŜniejszych czynników klimatotwórczych zalicza się:

–

połoŜenie Polski w szerokościach umiarkowanych na półkuli północnej, od niego zaleŜy
kąt padania promieni słonecznych, który warunkuje ilość, intensywność i czas
naświetlenia powierzchni Ziemi,

–

wielkość i rozkład lądów i mórz, powoduje zróŜnicowanie napływu wilgotnych mas
powietrza z kierunku zachodniego, natomiast mas powietrza kontynentalnego z kierunku
wschodniego,

–

nizinny charakter kraju ułatwia swobodne przemieszczanie się napływających mas
powietrza,

–

równoleŜnikowy układ pasm górskich w Europie i Polsce ułatwia cyrkulację powietrza
w kierunku wschód-zachód, a utrudnia w kierunku północ-południe,

–

wpływ Morza Bałtyckiego łagodzi roczne amplitudy powietrza i powoduje wzrost sumy
opadów w pasie nadmorskim,

–

wysokość nad poziomem morza wpływa na obniŜenie rocznej średniej temperatury
powietrza i zwiększenie sumy opadów, które np. w Tatrach osiągają 1 700 mm,

–

rodzaj podłoŜa, powoduje zróŜnicowanie klimatu lokalnego, warunkując m.in. albedo,
stosunki termiczne i wodne,

–

działalność  człowieka,  jest  najbardziej  widoczna  nad  obszarami  miast  lub  silnie
uprzemysłowionymi,  gdzie  zwiększone  stęŜenie  zanieczyszczeń  dostających  się  do
atmosfery  jest  przyczyną  wzrostu  zachmurzenia,  a  przez  to,  zmniejszenia  ilości
promieniowania słonecznego.

Charakterystyka elementów klimatu Polski
1.

rednia roczna temperatura powietrza atmosferycznego w Polsce waha się od 6°C

w Suwałkach,  do  8,3°C  w  Opolu.  NajniŜsze  średnie  miesięczne  temperatury  powietrza
przypadają  na  styczeń,  najwyŜsze  zaś  na  lipiec.  Przestrzenny  rozkład  temperatury
powietrza w styczniu charakteryzuje się spadkiem z zachodu na wschód (poza obszarami
górskimi).  NajwyŜsza  temperatura  powietrza  w  styczniu  występuje  na  północnym
zachodzie  Polski,  powyŜej  -1°C,  najniŜsza  notowana  jest  na  Pojezierzu  Suwalskim,
poniŜej -5°C. Układ izoterm stycznia jest południkowy, co odzwierciedla oddziaływanie
mas  powietrza  morskiego  na  zachodzie  Polski  i  kontynentalnego  na  wschodzie  Polski.
W lipcu  izotermy  średniej  miesięcznej  temperatury  powietrza  mają  przebieg
równoleŜnikowy.  Do  najcieplejszych  regionów  ze  średnią  temperaturą  powyŜej  18°C
naleŜą Kotlina Sandomierska, Nizina Śląska i okolice Terespola. Najchłodniejsze regiony
w lipcu to obszar wybrzeŜa oraz tereny górskie. Odbiciem przestrzennego zróŜnicowania
wartości temperatur jest średnia roczna amplituda powietrza. Jej rozpiętość w Polsce jest
znaczna  i  waha  się  od  ok. 15°C  na  terenach  wysokogórskich  do  23°C  w  północno-
wschodniej  Polsce.  Niewielkie  roczne  amplitudy  temperatury  17°C  występują  na
wybrzeŜu  Bałtyku,  gdzie  wyraźnie  widoczny  jest  jego  wpływ,  łagodzący  kontrasty
termiczne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Opady  w  Polsce  wahają  się  od  500  do  700 mm.  Ich  cechą  charakterystyczną  jest  duŜa
zmienność w czasie i przestrzeni, co wyraŜa się sumą opadów w kolejnych latach, które
mogą  być  mniejsze  lub  większe  nawet  o  40–50 %.  Najmniej  opadów  500–550 mm
występuje na Pojezierzu Kujawskim, Nizinie Wielkopolskiej i Mazowieckiej. Największe
roczne  sumy  opadów  występują  w  Tatrach  i  Sudetach  –  Kasprowy  Wierch  1 800 mm,
a takŜe pozostałe regiony górskie i wyŜynne charakteryzują się duŜą sumą opadów - 750–
950 mm.

Wiatry  w  Polsce  kształtują  się  głównie  pod  wpływem  cyrkulacji  atmosferycznej  oraz
rzeźby terenu i rodzaju powierzchni. Najczęściej występują wiatry z sektora zachodniego
–  ok. 60%.  Latem  najczęściej  wieją  wiatry  północno-zachodnie,  zimą  zaś  południowo-
zachodnie.  Wiatry  wschodnie  wieją  przez  cały  rok,  częściej  jednak  zimą  i  na  wiosnę.
Rzadziej  występują  wiatry  z  północy  i  południa  Europy.  Średnia  prędkość  wiatrów
wynosi 3–4 m/s, największe prędkości występują późną jesienią, zimą i wczesną wiosną.
Lokalnie  występują  równieŜ  wiatry  bryza  morska  i  lądowa,  a  w  górach  wiatry  typu
fenowego – halny.

Promieniowanie  i  usłonecznienie  wiąŜe  się  z  kątem  padania  promieni  słonecznych
i długością  dnia,  a  te  zaleŜą  od  szerokości  geograficznej.  PołoŜenie  Polski  między  49º
a 56º  powoduje  róŜnicę  w  ilości  energii  otrzymywanej  i  wypromieniowanej,  a  przez  to
w bilansie  promieniowania.  Na  południu  Polski  Słońce  osiąga  największą  wysokość,
toteŜ sumy promieniowania są większe niŜ na północy. Natomiast dłuŜszy  dzień lata na
północy powoduje, Ŝe sumy promieniowania całkowitego są to większe niŜ na południu.
Faktycznie  otrzymywane  ilości  energii  słonecznej  zaleŜą  od  wielu  czynników,  tj.
wilgotności powietrza, zachmurzenia oraz przezroczystości atmosfery. Najkorzystniejsze
warunki  panują  na  wschodzie  kraju,  w  Wielkopolsce  i  w  zachodniej  części  wybrzeŜa,
natomiast najmniej korzystne w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym.

Zachmurzenie  w  przebiegu  rocznym  wykazuje  niewielkie  rozbieŜności.  Polska  jest
krajem  o  wysokim  stopniu  zachmurzenia,  co  wynika  z  przewagi  wiatrów  z  sektora
zachodniego  i  oŜywionej  działalności  cyklonalnej  oraz  zachmurzenia  konwekcyjnego.
W przebiegu rocznym najmniej korzystne są miesiące od listopada do stycznia, natomiast
najmniejsze  zachmurzenie  charakteryzuje  północne  regiony  kraju  na  przełomie  wiosny
i lata, a na początek jesieni na południu. Największą liczbę dni pogodnych w roku, ponad
50,  odnotowano  na  Nizinie  Śląskiej  i  Wielkopolskiej  oraz  WyŜynie  Lubelskiej,  poniŜej
30 dni  pogodnych  zaobserwowano  w  zachodniej  części  Pojezierza  Mazurskiego
i w okolicach wielkich miast.

Zaleganie pokrywy śnieŜnej wykazuje związek z wysokością nad poziomem morza oraz
wzrostem  kontynentalizmu  ku  wschodowi.  Najkrócej  pokrywa  śnieŜna  zalega  w  dolinie
dolnej  Odry,  ok. 40 dni,  najdłuŜej  –  w  północno-wschodniej  Polsce  –  na  Pojezierzu
Suwalskim,  ok. 110 dni,  oraz  w  Tatrach  –  ponad  200 dni.  Grubość  pokrywy  śnieŜnej
w górach przekracza 250 cm, a na niŜu polskim rzadko dochodzi do 50 cm.

Termiczne pory roku w Polsce zostały wydzielone na podstawie przebiegu rocznego
temperatur. W Polsce występuje 6 pór roku, które nie muszą występować wszędzie
w kaŜdym roku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 2. Dobowe temperatury w Polsce [opracowanie własne]

Pora roku

Zakres średniej dobowej temperatury

zima

poniŜej 0°C

przedwiośnie

0°C – 5°C

wiosna

5°C – 15°C

lato

powyŜej 15°C

jesień

15°C - 5°C

przedzimie

5°C -0°C

Okres  wegetacyjny  to  nieprzerwany  okres  ze  średnią  dobową  temperaturą  wyŜszą  od
5°C,  który  umoŜliwia  rozwój  roślin.  NajdłuŜszy  jest  w  zachodniej  części  Pojezierza
Pomorskiego i Wielkopolsce oraz Nizinie Śląskiej i wynosi powyŜej 220 dni. Na terenach
górskich  i  w  północno-wschodnie  Polsce  trwa  najkrócej  –  Kasprowy  Wierch  87 dni,
Suwałki 197 dni.

Główne cechy klimatu Polski

ZróŜnicowanie procesów klimatotwórczych i wpływu czynników geograficznych jest

przyczyną istnienia specyficznego klimatu na obszarze Polski. Do jego głównych cech naleŜy
zaliczyć:

–

przejściowość wynikająca ze ścierania się mas powietrza morskiego i kontynentalnego,

–

narastanie cech kontynentalnych klimatu ku zachodowi,

–

duŜą zmienność stanów pogody,

–

przewagę wiatrów z sektora zachodniego,

–

występowanie sześciu termicznych pór roku i nieregularność ich przebiegu,

–

uprzywilejowanie termiczne wschodnich części kraju w lecie i zachodnich w zimie,

–

większe zachmurzenie w południowej i północnej części kraju, a mniejsze
usłonecznienie,

–

rednią roczną sumę opadów ok. 600 mm.

Regionalizacja klimatu Polski

Próby podjęcia regionalizacji klimatu Polski zostały podjęte przez E. Romera w 1911

roku  i  opierały  się  na  zmienności  amplitudy  temperatury  i  przebiegu  izoterm
z uwzględnieniem  hipsometrii.  W  1948 r.  została  ona  poszerzona  w  stosunku  do  pierwszej
wersji  i  oparta  o  30  konkretnych  wskaźników.  Na  jej  podstawie  autor  wyróŜnił  7  typów
klimatów,  a  w  ich  obrębie  53  krainy  o  zróŜnicowanych  cechach  klimatycznych.  Główne
regiony klimatyczne zaproponowane przez Romera to:

–

region bałtycki,

–

region wielkich nizin,

–

region wyŜyn środkowopolskich,

–

region kotlin i nizin podgórskich,

–

region górski i podgórski.
Kolejną próbę regionalizacji klimatycznej z punktu widzenia potrzeb rolnictwa

przedstawił R. Gumiński. Na podstawie zróŜnicowania stosunków termicznych i opadowych
wyróŜnił 21 dzielnic, które w oparciu o dane meteorologiczne scharakteryzował z punktu
widzenia przydatności dla róŜnego rodzaju upraw rolnych.

Obecnie powszechnie stosowana jest regionalizacja W. Okołowicza, która została

zamieszczona w atlasie Polski PPWK. Została ona oparta na przejściowości klimatu Polski.
W zachodniej części kraju przewaŜają wpływy oceaniczne, powodujące mniejsze roczne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

amplitudy  temperatur,  wczesną  wiosnę  i  krótką  zimę.  Na  wschodzie  przewaŜają  wpływy
kontynentalne,  powodujące  wzrost  amplitud  temperatur  oraz  długie  lato  i  mroźną  zimę.  Na
północy  dominują  wpływy  morskie,  przyczyniające  się  do  duŜego  zachmurzenia,  krótkiego
i łagodnego  lata.  Południowa  część  Polski  to  zaleŜności  wynikające  z  wysokości,  rzeźby
i ekspozycji  wyŜyn  i  gór,  dlatego  następuje  tutaj  spadek  temperatury,  wzrost  ilości  opadów
oraz  lokalne  zróŜnicowanie  warunków  klimatycznych.  Przedstawiona  regionalizacja  klimatu
Polski pokrywa się w głównych zarysach z regionalizacją fizyczno-geograficzną.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

W jakiej strefie klimatycznej znajduje się Polska?

Jakie masy powietrza kształtują klimat Polski?

Jakie czynniki klimatotwórcze kształtują klimat naszego kraju?

Jaki region Polski jest najchłodniejszy?

Jak zmienia się amplituda temperatur na obszarze Polski?

Ile wynoszą średnie opady atmosferyczne w Polsce?

W jakich regionach kraju występuje nadmiar oraz deficyt opadów atmosferycznych?

Z jakiego kierunku przewaŜają wiatry w Polsce?

Gdzie najdłuŜej zalega pokrywa śnieŜna w Polsce?

10.

Ile wynosi średnia długość okresu wegetacji roślin w Polsce?

11.

Jakie są główne cechy klimatu Polski?

12.

Jakie regiony klimatyczne wyróŜnia się na terenie Polski?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie1

Na podstawie map klimatycznych Polski, dotyczących rozkładu średnich temperatur

powietrza w styczniu i w lipcu, dokonaj analizy czynników wpływających na ich przebieg.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rozkład temperatur powietrza w styczniu i w lipcu na mapach Polski,

określić róŜnice w przebiegu izoterm stycznia i lipca,

określić czynniki mające wpływ na róŜny przebieg izoterm na obszarze Polski,

wymienić obszary w Polsce, na których występują największe róŜnice temperatur,

obliczyć wartość amplitudy temperatury rocznej dla regionów na zachodzie i wschodzie
Polski,

określić czynniki, które zadecydowały o duŜym zróŜnicowaniu termicznym tych
obszarów,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

zapisać wnioski w notatniku.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas geograficzny,

−

kalkulator,

−

literatura z punktu 6 poradnika dla ucznia dotycząca charakterystyki temperatur w Polsce.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie2

Na mapie konturowej Polski, zaznacz kierunki napływu mas powietrza nad obszar kraju,

dokonaj charakterystyki stanów pogodowych kształtowanych przez poszczególne masy
w określonych porach roku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

przeanalizować rozkład mas powietrza w Europie w poszczególnych porach roku,

zaznaczyć na mapie konturowej kierunki napływających mas powietrza do Polski,

określić cechy mas powietrza które dominują nad Polską w róŜnych porach roku,

scharakteryzować stany pogodowe kształtowane przez poszczególne masy powietrza
napływające do Polski,

określić cechy klimatu Polski wynikające z napływu róŜnych mas powietrza,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

zapisać wnioski w notatniku.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

—

atlas geograficzny,

—

mapa konturowa Polski,

—

literatura z punktu 6 poradnika dla ucznia dotycząca charakterystyki klimatu Polski.

Ćwiczenie3

Na podstawie map klimatycznych Polski, scharakteryzuj klimat dwóch wybranych

regionów Polski.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować wartości poszczególnych składników klimatycznych na określonych
obszarach,

określić cechy mas powietrza które dominują w wybranych regionach Polski,

scharakteryzować czynniki klimatotwórcze mające wpływ na klimat tych regionów,

określić cechy charakteryzujące klimat wybranych regionów Polski,

dokonać analizy podobieństw i róŜnic w klimatach tych regionów i określić przyczyny
ich powstawania,

zaprezentować wykonane ćwiczenie,

zapisać wnioski w notatniku.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas geograficzny,

−

literatura z punktu 6 poradnika dla ucznia dotycząca charakterystyki klimatu Polski.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić typ klimatu Polski?

określić masy powietrza kształtujące klimat Polski?

scharakteryzować stany pogody kształtowane przez róŜne masy
powietrza w Polsce?

wymienić czynniki klimatotwórcze kształtujące klimat naszego
kraju?

określić rozkład temperatur na obszarze Polski?

scharakteryzować rozkład amplitud temperatur w Polsce?

określić wielkości poszczególnych elementów klimatologicznych
Polski?

wymienić główne cechy klimatu Polski?

sklasyfikować regiony klimatyczne na terenie Polski?

10)

scharakteryzować klimat róŜnych regionów klimatycznych Polski?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 35 min.

Powodzenia!

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Badaniem klimatów minionych epok geologicznych, w celu poznania warunków
klimatycznych i ich zmian w dziejach Ziemi zajmuje się
a)

paleoklimatologia.

agroklimatologia.

bioklimatologia.

klimatologia techniczna.

Chwilowy stan atmosfery na pewnym obszarze, określony przez układ powiązanych ze
sobą składników zwanych elementami meteorologicznymi to
a)

klimat.

pogoda.

cykl radiacyjny.

mikroklimat.

Czynniki

powodujące

zróŜnicowanie

warunków

klimatycznych

obrębie

poszczególnych stref klimatycznych to czynniki
a)

geograficzne.

antropogeniczne.

meteorologiczne.

niemeteorologiczne.

Czynniki niemeteorologiczne decydujące o strefowości klimatycznej to

czynniki radiacyjne.

rozkład ciśnień.

szerokość geograficzna.

fronty klimatologiczne.

RóŜna ilość energii słonecznej na Ziemi w ciągu doby jest skutkiem
a)

ruchu obiegowego Ziemi.

ruchu obrotowego Ziemi.

zróŜnicowanej rzeźby terenu.

rozkładu lądów i mórz.

Głównym czynnikiem geograficznym, decydującym o róŜnej ilości promieniowania
słonecznego docierającego do powierzchni Ziemi jest
a)

szerokość geograficzna.

wysokość nad poziomem morza.

ukształtowanie terenu i jego ekspozycja.

prądy morskie.

Klimat morski charakteryzuje się
a)

wysokimi amplitudami temperatur rocznych i przewagą opadów w lecie.

wysokimi opadami, rozłoŜonymi nierównomiernie w ciągu roku.

duŜą liczbą dni pogodnych oraz małą prędkością wiatru.

małymi amplitudami dobowymi i rocznymi powietrza.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Powietrze zwrotnikowe od polarnego oddziela front
a)

arktyczny.

antarktyczny.

polarny.

równikowy.

Kryterium wyodrębniania typów klimatów w klasyfikacji Alisowa jest
a)

ogólna cyrkulacja atmosfery oraz charakter mas powietrza.

rozkładu opadów atmosferycznych w ciągu roku i przebiegu temperatury powietrza.

obieg wilgotności.

bilans radiacyjny i straty ciepła na parowanie.

10.

Klimat, charakterystyczny dla małej części środowiska, której odrębność jest wynikiem
specyfiki układu czynników ją tworzących to
a)

mezoklimat.

mikroklimat.

topoklimat.

makroklimat.

11.

Najmniejsze roczne i dobowe amplitudy temperatur ma klimat
a)

równikowy.

pustynny.

monsunowy.

ródziemnomorski.

12.

Klimat monsunowy to typ klimatu, który nie występuje w strefie
a)

równikowej.

zwrotnikowej.

podzwrotnikowej.

umiarkowanej chłodnej.

13.

Klimatem astrefowym jest klimat
a)

podrównikowy.

górski.

podzwrotnikowy.

okołobiegunowy.

14.

W Kotlinie Kongo obfite opady występują
a)

całorocznie, bez wyraźnej pory deszczowej.

w jednej porze deszczowej.

w dwóch porach deszczowych.

w okresie letnim.

15.

NajwaŜniejszym czynnikiem róŜnicującym klimat wschodnich i zachodnich wybrzeŜy
Ameryki Północnej jest
a)

szerokość geograficzna.

wysokość nad poziomem morza.

prądy morskie.

ukształtowanie terenu i jego ekspozycja.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16.

Konsekwencją płynięcia zimnego prądu morskiego wzdłuŜ zachodnich wybrzeŜy
Ameryki Południowej jest
a)

duŜa ilość opadów.

pustynia Atakama.

Wzrost temperatur powietrza.

pustynia Namib.

17.

Kraje Europy Zachodniej mają łagodniejszy klimat niŜ obszary leŜące na tej samej
szerokości geograficznej, poniewaŜ
a)

przewaŜają wiatry zachodnie i południowe.

cała Europa leŜy w strefie niskich ciśnień.

wzdłuŜ wybrzeŜy płynie ciepły Prąd Północnoatlantycki.

ma równoleŜnikowy przebieg krain geograficznych.

18.

Jedną z cech charakterystycznych klimatu Polski jest
a)

niewielka amplituda temperatur rocznych na wschodzie.

duŜa zmienność stanów pogody.

przewaga wiatrów z sektora wschodniego.

narastanie cech kontynentalnych klimatu ku zachodowi.

19.

Masa powietrza arktycznego napływająca do Polski wiosną powoduje
a)

znaczne spadki temperatury przy gruncie, powodujące duŜe szkody w rolnictwie.

utrzymanie się ciepłej i słonecznej pogody zwanej ,,polska złota jesień”.

wzrost temperatury i pochmurne pogody.

wzrost zachmurzenia, opady atmosferyczne.

20.

Obecnie stosowana jest regionalizacja klimatu Polski przedstawiona przez
a)

E. Romera.

R. Gumińskiego.

W Alisowa.

W. Okołowicza.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...............................................................................

Analizowanie czynników wpływających na zróŜnicowanie klimatu

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

Kaczorowska Z.: Pogoda i klimat. WSiP, Warszawa 1998

Kossowska-Cezak U., Martyn D., Olszewski K., Kopacz-Lembowicz M.: Meteorologia
i klimatologia. PWN, Warszawa 2000

Kossowska-Cezak U. Martyn D., Olszewski K., Kopacz-Lembowicz M.: Wstęp do
meteorologii i klimatologii. PWN, Warszawa 1998

Lorenc H.: Klimat Polski 2000: fakty i niepewności. IMGW, Warszawa 2001

Markowska D.: Ziemia. Podręcznik geografii fizycznej dla szkoły średniej.
WSiP,Warszawa 1999

Martyn D.: Klimaty kuli ziemskiej. PWN, Warszawa 2000

Tablice geograficzne. Park Edukacja, Bielsko-Biała 2005

Woś A.: Klimat Polski. PWN, Warszawa 1999

Woś A.: Meteorologia dla geografów. PWN, Warszawa 1997

10.

http://www.geografia.com.pl/

11.

http://www.imgw.pl/wl/internet/zz/index.html

12.

http://portalwiedzy.onet.pl/