Tozsamosc jednostki

Hanna Mamzer
Instytut Socjologii UAM
„To

samo

ść

jednostki w obliczu wielokulturowo

ci”. W: T.Lewowicki (red) (2000).

Edukacja mi

dzykulturowa w Polsce i na

wiecie. Cieszyn: Wydawnictwo

Uniwersytetu

skiego, s.67-77.

samo

ść

jednostki w obliczu wielokulturowo

ci.

Po długim okresie kulturowej, gospodarczej i politycznej izolacji, po przej

ciu przez etap

transformacji systemowej Polska (podobnie jak wiele innych pa

stw) znalazła si

stadium wł

czania w wi

ksze struktury, które maj

charakter nie tylko ponadpa

swowy,

ale i ponadnarodowy. Prowadzi to do uruchomienia procesów społecznych maj

cych

swoje

ródła zarówno wewn

trz kraju jak i poza jego granicami. Podstawowym

zjawiskiem zauwa

alnym w ramach społecze

stwa polskiego w obliczu zachodz

cych

zmian organizacji pa

stwa jest l

k przed nowymi rozwi

zaniami i konsekwencjami jakie

mog

one przynie

ść

(przede wszystkim s

to obawy przed utrat

własnej to

samo

ci,

autonomii gospodarczej i suwerenno

ci systemu prawnego, zunifikowaniu symboli

narodowych, dot

d podkre

laj

cych to

samo

ść

narodow

, l

k przed radykalnymi

zmianami systemu warto

ci). Ulegaj

c globalizacji- znoszeniu granic, polskie

społecze

stwo ma okazj

zetkn

ąć

z nowymi wzorcami kulturowymi przychodz

cymi z

zewn

trz. Podmioty uczestnicz

ce w tym procesie musz

bowiem udzieli

sobie

odpowiedzi na pytanie o to, na ile dostosowa

do nowej sytuacji, a na ile pozosta

niezmienionym.

Najcz

ęś

ciej dostrzegan

na tym tle kwesti

jest l

k przed utrat

własnej

samo

ci: zarówno jednostkowej, jak i społecznej. Dotyczy to zwłaszcza młodzie

która styka si

z nowymi wymogami stawianymi przez zró

nicowan

kulturowo

rzeczywisto

ść

. Adekwatne na nie zareagowanie zmusza do poszukiwania nowych

wzorców definiowania siebie i swojego post

powania- nie ma ju

bowiem mo

liwo

całkowitego opierania si

na do

wiadczeniu pokolenia rodziców. Poszukuj

c wskazówek

dla budowania własnej to

samo

ci, młodzie

zaczyna wi

c konfrontowa

swoje warto

kultywowane przez pokolenia z tymi, którym wierne s

inne kultury. Jest to mo

liwe

przede wszystkim dzi

ki podró

om. Mo

na wi

c postawi

hipotez

pojawiania si

nowej

kategorii społecznej: neonomadów. Młodych ludzi podró

cych po

wiecie w

poszukiwaniu własnej to

samo

ci, innej od tej, któr

dysponowali dotychczas. W

wietle

tak przedstawianego procesu budowania to

samo

ci nasuwaj

pytania o stosunek do

systemów warto

ci innych od tych, które podró

cy sami reprezentuj

1. Czy kontakty z innymi kulturami staj

czynnikiem ugruntowuj

cym

dotychczasowy system warto

ci, z którym si

uto

samiaj

, całkowicie inny, od

tych z którymi podró

cy si

stykaj

2. Czy kontakty z innymi kulturami stwarzaj

niebezpiecze

stwo utraty własnej

samo

ci, na rzecz innej, nie maj

cej z dotychczasow

nic wspólnego?

3. Czy kontakty z innymi stwarzaj

liwo

ść

modyfikacji i rozbudowania własnej

dotychczasowej to

samo

ci, czy stwarzaj

liwo

ść

wiadomienia sobie

własnych etnocentrycznych postaw, wyznaczaj

c w ten sposób pole do dialogu

z innymi?

Tak sformułowane pytania s

równocze

nie pytaniami o stosunek do własnej

dotychczasowej to

samo

ci (kulturowej, społecznej, jednostkowej); w jakim stopniu ma

ona zwi

zek z fundamentalizmem, w jakim za

z otwarciem na innych. Próba udzielenia

odpowiedzi na powy

sze pytania jest istotna nie tylko dla społecze

stwa polskiego i nie

tylko dla polskiej młodzie

y. Podobne problemy dotykaj

bowiem wiele innych krajów,

równie

ulegaj

cych procesowi globalizacji. Dlatego, chc

c udzieli

odpowiedzi na tak

stawiane pytania, nale

ałoby przeprowadzi

badania o charakterze mi

dzykulturowym.

ROJEKT BADA

I JEGO CEL

Trudno

ci zwi

zane z definiowaniem poj

cia to

samo

ci wynikaj

e termin ten

ywany jest w ró

nych dziedzinach nauki, z których ka

da próbuje poda

własn

definicj

. Nie ulega jednak w

tpliwo

ci,

e to

samo

ść

nale

y rozumie

procesualnie, jako

form

kształtowania własnej definicji siebie, która mo

e odnosi

do wielu aspektów

funkcjonowania: psychicznego, społecznego (interakcji z innymi jednostkami) i jej
konfrontacji z warto

ciami kulturowymi. Zwrócili na to uwag

przede wszystkim

przedstawiciele interakcjonizmu symbolicznego, podkre

laj

e to

samo

ść

nie jest

stanem lecz procesem, za

osobowo

ść

jednostki struktur

dynamiczn

ulegaj

zmianom i przekształceniom. Zało

enia tego sposobu my

lenia mo

na odnale

źć

trzyelementowej koncepcji, wedle której to

samo

ść

ma dawa

jednostce poczucie

spójno

ci, stało

ci i odr

bno

ci. Jest to podej

cie bior

ce swój pocz

tek z rozwa

Paula Ricoeura (1992).

Procesualnie ujmowana jest te

samo

ść

w E.H.Eriksona (1968, 1997)

stadialnej koncepcji psychospołecznego rozwoju jednostki. Erikson wyró

niaj

c osiem

stadiów rozwoju osobowo

ci człowieka (cztery w dzieci

stwie, trzy w wieku dojrzałym i

jedno pomi

dzy nimi- okres dojrzewania, który ma by

przej

ciem pomi

dzy

dzieci

stwem a dorosło

i jest decyduj

cym dla kształtu to

samo

ci jednostki),

podkre

lał jednak,

e tworzenie to

samo

ci przebiega przez całe

ycie.

Przyj

cie definicji, która ujmuje to

samo

ść

jako proces (a nie stan), pozwala na

dostrze

enie,

e to

samo

ci mo

e by

wiele,

e s

konstruowane w oparciu o społeczno-

kulturowe wymagania jakie s

znane jednostce, ale

e jednostka nie jest tu tylko biernym

przedmiotem- pomimo uwarunkowania jej działa

i wyborów kulturowymi wymogami, z

którymi si

spotykała. Mo

liwy jest te

wpływ samej jednostki na to, jaka b

dzie jej

samo

ść

. Mo

e si

to odbywa

przede wszystkim dzi

ki d

ąŜ

eniu do poznania norm

społecznych, reguluj

cych

ycie w innych

rodowiskach. W ten sposób dochodzi do

kontaktów wielokulturowych, które proponuj

definiowa

jako (za Golka 1997, s.55).:

zetkni

cie si

ze sob

na tej samej przestrzeni, przedstawicieli co najmniej dwóch

kultur z wzajemnym postrzeganiem odmienno

ci, które mo

e zaowocowa

powstaniem nast

puj

cych relacji mi

dzy jednostkami wchodz

cymi w ten kontakt:

1. agresja - otwarty antagonizm; 2. niech

ęć

- pasywny antagonizm; 3.

niezrozumienie - segregacja jawna lub skrywana ; 4.oboj

tno

ść

(ignorowanie) -

koegzystencja pozorna polegaj

ca na wzajemnej akomodacji; 5. zainteresowanie

(poszukiwanie informacji)- asymilacja poł

czona z pełna wzajemna akceptacj

współdziałaniem.

ywany w projekcie dla okre

lenia młodych podró

cych osób termin

„neonomada” bezpo

rednio został zaczerpni

ty z etnograficznych bada

nad ludami

koczowniczymi. Znajduje on tak

e szerokie rozwini

cie we współczesnych koncepcjach

socjologicznych, zwłaszcza w socjologii Zygmunta Baumana (1993). W tym

wietle

neonomadyzm jest rozumiany jako społeczne zjawisko, b

ce odzwierciedleniem

jednostkowych procesów psychicznych, zachodz

cych pod wpływem zmieniaj

cych si

realiów

wiata. Według Baumana neonomadyzm wyra

ałby si

c powstaniem czterech

ponowoczesnych wzorców osobowych: spacerowicza, włócz

gi, turysty i gracza

. Ja za

przyjmuj

e termin „neonomada” ma by

okre

leniem dla młodych ludzi (18-25 lat, czyli

ta faza w rozwoju osobowo

ci według E.H.Eriksona), których funkcjonowanie

społeczne nacechowane jest d

ąŜ

eniem do poznania innych ni

ich rodzinne kultur i

krajów (ze wzgl

dów: turystycznych, edukacyjnych, zarobkowych, czy innych).

•

spacerowicz ma być osobą ‘przechodzącą obok’, dokonującą interpretacji, widzącą ale- nie

widzianą,  wmieszaną  w  tłum-  ale  z  nim  nie  zintegrowaną.  śycie  spacerowicza  jest  jak  spacer  po
mieście- jego decyzje i sądy nie mają wpływu na innych ludzi, którzy co prawda znajdują się obok,
ale  są  jakby  oddaleni.  Spacer  taki  ma  dawać  wraŜenie  wolności,  które  jest  jednak  oparte  na
powierzchowności kontaktów. Wzór zachowania spacerowicza ma być wytworem nowoczesności i
miejskiej egzystencji, przesyconej anonimowością, obcością i brakiem bliskości w międzyludzkich
kontaktach.  Formą  spacerowania,  która  jest  coraz  bardziej  powszechna  jest  telewizja,  stająca  się
substytutem  realnych  terenów  miejskich,  na  których  moŜna  spacerować.  śycie  z  telewizją  ma
powodować,  Ŝe  to  co  kiedyś  było  niedostępne,  dziś  okazuje  się  być  w  zasięgu  ręki.  Czas  i
przestrzeń nie są juŜ problemem...

•

włóczęga  w  epoce  nowoczesności,  był  synonimem  wymykania  się  spod  kontroli  instytucji
społecznych  i  omijania  narzucanego  porządku.  Był  traktowany  negatywnie  i  był  typem
trzymającym  się  na  uboczu  społecznego  świata.  W  ponowoczesności  włóczęga  nie  jest  juŜ
niebezpieczny. Włóczęga „wędruje”, Ŝycie spędza na stacji, bo kaŜdy stan traktuje jako chwilowy,
bez  myślenia  o  jego  utrwaleniu.  Włóczęga  nie  wie  dokąd  dojdzie,  ale  go  to  nie  martwi.
NajwaŜniejszy jest sam ruch. Cel długoplanowy go nie interesuje, bo wie, Ŝe świat do czasu jego
realizacji zmieni się jeszcze nie raz. Włóczęgę pociąga niespełniona nadzieja, pogoń za odmianą,
Ŝ

aden z postojów nie spełnia oczekiwań a dalsza trasa marszu powstaje w drodze. Świat jest dla

włóczęgi zbiorowiskiem szans, a on sam ma poczucie, Ŝe powinien je wszystkie wykorzystać.

•

turysta opuszcza dom w poszukiwaniu wraŜeń i tylko ich poszukuje. RóŜni się od włóczęgi tym, Ŝe
nie musi podróŜować. Decyduje się na to sam, wybiera podróŜowanie i dlatego ma poczucie, Ŝe
ś

wiat mu ulega i jest poddany. Turysta nie jest pokorny wobec świata, który zwiedza. „Jeśli

włóczęga opuszcza miejsce chwilowego postoju, by odmienić nieznośny los, turysta wybiera się w
obce  strony,  by  wzbogacić  skarbiec  swych  wraŜeń”  (Bauman,  1993,  s.25).  Turysta  demonstruje
swoją  odmienność,  swoje  pochodzenie  „skądinąd”,  podczas  kiedy  włóczęga  próbuje  je
zamaskować.  Dlatego  teŜ  i  dlatego,  Ŝe  turysta  ma  pieniądze  czuje  się  on  w  nowych  miejscach
bezpiecznie.  Poprzez  takie  Ŝycie  turysta  traci  powoli  umiejętność  rozróŜnienia  gdzie  kończy  się
dom a zaczyna hotel, gdzie wakacje a gdzie codzienność. Aby móc to przetrwać potrzebuje turysta
jednak  owego  prawdziwego  domu,  do  którego  będzie  mógł  wracać,  i  w  którym  będzie  mógł  się
rozkoszować nowo zebranymi wraŜeniami.

•

gracz nie jest związany z ruchem ‘wprost’ (dosłownie), ale jego specyfika zakłada nie tylko zmianę
miejsca,  ale  takŜe  ‘grę’  z  przedmiotami.  „W  grze  nie  rządzi  konieczność;  ale  nie  ma  teŜ  w  grze
przypadku” (Bauman, 1993, s.27). Świat gracza jest organizowany przez ryzyko, duŜo więc zaleŜy
od  samego  gracza,  od  tego  jak  się  zachowa  i  jakie  podejmie  decyzje.  Wszystkie  te  działania  są
ukierunkowane  na  to,  Ŝeby  wygrać-  nie  ma  tu  więc  miejsca  na  sentymenty  i  sympatie.  Gra  ma
charakter wojny, ale to co jest znamiennym to fakt, Ŝe po jej zakończeniu, przeciwnicy znów stają
się  przyjaciółmi,  a  pozostawanie  w  niechęci  świadczyłoby  o  nazbyt  powaŜnym  traktowaniu  całej
sytuacji.  śycie  gracza  jest  więc  serią  walk,  kaŜda  z  nich  jest  odrębną  całością,  w  kaŜdej  chwili
moŜna się z nich wycofać. „śycie jest grą o tyle, o ile w ponowoczesnym świecie nie odnajdujemy
(a  i  nie  szukamy)  praw  nieodmiennych  i  trwałych,  o  ile  nie  potrafimy  juŜ  (a  i  nie  czujemy
potrzeby)  oddzielić  od  siebie  nawzajem  konieczności  i  przypadku,  o  ile  kalkulacja  ryzyka
zastępuje  pewność,  a  hazard  determinację  jako  reguły  sensownego  działania”  (Bauman,  1993,
s.29).

Na podstawie tak zarysowanego zagadnienia, powstaj

pytania, na które warto

byłoby udzieli

odpowiedzi w oparciu o przeprowadzenie bada

•

Czy ludzie buduj

samo

ść

własn

w opozycji do to

samo

ci „innych” (na

zasadzie przeciwie

stwa-antagonizmu) czy podkre

laj

c podobie

stwa, czyli w

oparciu o akceptacj

tych „innych”?

•

Czy podró

owanie przeszkadza w kreowaniu to

samo

ci (przez dostarczanie

informacji sprzecznych z ju

posiadanymi danymi, warto

ciami i regułami

post

powania) czy pomaga w kreowaniu to

samo

ci (poprzez dostarczanie

nowych sposobów widzenia

wiata i uzmysłowienie relatywizmu warto

ci)?

•

Czy do tego by konstruktywnie wykorzysta

nowe sposoby widzenia

wiata

konieczne jest posiadanie

wiadomo

ci dostrzeganych ró

nic?

•

Czy istnieje jaka

okre

lona gł

boko

ść

ró

nic kulturowych, która jest niezb

dna

do ich zauwa

enia?

•

Czy istniej

jakie

inne czynniki decyduj

ce o tym, czy jednostka wł

czy

wiadczone ró

nice w swoje struktury poznawcze, czy je zignoruje, zareaguje

lekiem, b

dzie aktywnie zwalcza

STNIEJ

CY STAN WIEDZY

Bogata literatura na temat to

samo

ci jednostki w zmieniaj

cym si

wiecie ma charakter

sprawozdawczy, a nie eksplanacyjny. Teoretyczna koncepcja neonomadyzmu jest
rozwijana przez Z.Baumana, nie s

mi jednak znane prace po

cone aspektom

empirycznym zagadnienia. Wi

kszo

ść

prac po

conych to

samo

ci jest

odzwierciedleniem tego, jaka ona jest- a nie tego jak powstaje.

Wyniki z prowadzonych wcze

niej bada

empirycznych były szeroko

przedstawiane i komentowane zwłaszcza przez: Hann

Malewsk

-Peyre (1987) (która

prowadziła wiele bada

nad to

samo

uchod

ców) i Pawła Boskiego. Na temat

samo

ci płciowej szeroko pisała Maria Strykowska (1992), a z autorów zagranicznych:

Sandra Bem, która znacznie przyczyniła si

do popularyzacji koncepcji androgynii. Wiele

danych na temat obrazu to

samo

ci współczesnego człowieka mo

na odnale

źć

pracach Marii Jarymowicz. Maj

one bardzo silne ukierunkowanie psychologiczne i

najwi

cej uwagi po

caj

wła

nie to

samo

ci jednostki w aspekcie psychologicznym.

Na szczególn

uwag

zasługuje wydana niedawno praca E.Zamojskiej Kulturowa

samo

ść

młodzie

y (1998).

Wiele prac po

conych jest teoretycznym rozwa

aniom nad zagadnieniami

samo

ci i trzeba przyzna

e taki charakter prac dominuje w aktualnej polskiej

literaturze przedmiotu. Cz

ęś

ciej pisze si

o teoretycznych problemach jawi

cych si

rozmy

laniach nad to

samo

, ni

o empirycznych wynikach bada

. Jest to poniek

zrozumiałe, jako

e badanie to

samo

ci nie jest zadaniem łatwym. Przede wszystkim

dlatego,

e szeroko ujmowana to

samo

ść

jest zagadnieniem le

Ŝą

cym na pograniczu

wielu nauk: psychologii, socjologii i kulturoznawstwa, a tak

e etnologii i antropologii. Taki

interdyscyplinarny charakter problemu znacznie utrudnia ustalenie metod badawczych i
wyj

ciowych koncepcji teoretycznych. Pracami dotycz

cymi teorii zagadnie

budowania

samo

ci i jednocze

nie proponuj

cymi pewne rozwi

zania praktyczne s

: B.Bartza

(1997) „Idea wielokulturowego wychowania w nowoczesnych społecze

stwach” oraz

wydana pod redakcj

E.Nowickiej i J.Nawrockiego „Inny-wróg-obcy” (1996). Wiele z tych i

innych prac ujmuje to

samo

ść

patrz

c na ni

z punktu widzenia charakterystycznego dla

danej dyscypliny naukowej, co zapewnia prezentacj

wiedzy z danego zakresu o wysokiej

specjalizacji.

Koncepcja neonomadyzmu pokazuje w zupełnie nowy sposób procesy społeczne,

daj

c im swego rodzaju wspólny mianownik, sprowadzaj

c wyja

nianie powstawanie

wszystkich „typów” to

samo

ci do procesów społeczno-psychologicznych (szeroki

kontekst). Takim zupełnie inaczej widzianym w tym

wietle procesem jest np. imigracja.

W tym uj

ciu jest ona zjawiskiem, które ma dzisiaj coraz rzadziej podło

e materialno-

ekonomiczne. Coraz wi

cej osób opuszcza własny kraj w poszukiwaniu własnej

samo

ci poza jego granicami. Cz

sto s

to powroty w strony, z których pochodzili

przodkowie, odszukiwanie miejsc, w których zmarli, zgin

li lub pozostawili

lady swojej

działalno

ci. Takie migracje maj

c charakter poszukiwania cz

stek własnej historii i

wł

czania ich w kształt swojego jestestwa.

Osobnym problemem jest tak

e to,

e coraz trudniej dzisiaj okre

, gdzie owe

granice si

znajduj

i w którym momencie nast

puje ich przekroczenie. Coraz cz

ęś

ciej

tym wyznacznikiem jest po prostu inny j

zyk, inne warto

ci kulturowe i moralne, jako

brakuje ju

dzisiaj owego symbolicznego przechodzenia przez granic

. Jakie ma to

znaczenie dla to

samo

ci jednostki? Czy pomaga czy przeszkadza? Na tak formułowane

pytania ci

gle jednak nie mamy odpowiedzi.

Powi

zanie procesu kreowania to

samo

ci z peregrynacjami i ujmowaniem

podró

owania jako sposobu odnalezienia odpowiedzi na pytanie o to, kim si

jest, nie jest

w literaturze przedmiotu spotykane cz

sto. We współczesnym

wiecie, w którym

ekspansja przyjmuje zupełnie charakter dominacji kulturowej, a nie militarnej, takiego
wła

nie zagro

enia obawiaj

liczne grupy społeczne. Zmieniła si

tak

e motywacja

osób czy nawet grup społecznych przenosz

cych si

do innej kultury. Nie jest to ju

ęć

zdobycia nowych terenów, ale coraz cz

ęś

ciej próby odnalezienia własnej to

samo

ci,

ąŜ

enie do poznania

wiata, poszukiwanie miejsca, które pozwoli na najbardziej

optymalny rozwój indywidualny i zaakceptowanie panuj

cych tam norm, reguluj

cych

ycie społeczne. Próba wskazania sposobów budowania własnej to

samo

ci w oparciu o

peregrynacje zmusza do okre

lenia tego, na ile ludzie chc

podró

owa

i dlaczego to

robi

. Czy dlatego,

eby wyjecha

za znanego miejsca, czy dlatego,

eby móc si

rozkoszowa

powrotem. Czy wyje

po to, by sprawdzi

, na ile ich osobowo

ść

jest

silna, czy si

tego boj

. W podró

owaniu kryje si

swoista ambiwalencja: z jednej strony

jest to podejmowanie ryzyka po to by sprawdzi

siebie i swoj

osobowo

ść

. Z drugiej

strony jest to rzeczywiste szukanie nowo

ci i wra

oparte na silnym zaufaniu do własnej

psychicznej siły.

Kształtowanie to

samo

ci jednostki w obliczu wielokulturowo

ci nie jest wi

prostym procesem. Współcze

nie funkcjonuj

ca jednostka musi w swoj

samo

ść

wł

czy

te wła

nie elementy odr

bno

ść

i wspólnotowo

ść

. Poczucie podobie

stwa i

poczucie ró

nicy. A oba te elementy musz

zespolone w taki sposób by dawały silne

przekonanie o spójno

ci własnej to

samo

ci. Budowanie to

samo

ci w sytuacji kontaktów

wielokulturowych jest zadaniem, które nie wszystkim si

udaje, a wielu sprawia powa

kłopoty. Dla wszystkich jest jednak wyzwaniem.

W warunkach kontaktów wielokulturowych przeorganizowaniu ulega cała

społeczna rzeczywisto

ść

. Standardy, które słu

yły percepcji i organizacji napływaj

cych

danych musz

zosta

zmienione i przebudowane, jako

e zmienia si

przedmiot

poznania. Co wi

cej, zmiany zarówno w ramach przedmiotu poznania (rzeczywisto

ci),

jak i narz

dzia (u

ywanych standardów) s

szybkie i cz

sto skrajne.

Pojawiaj

obliczu

wielokulturowo

trudno

bardzo

charakterystyczne: zachwianie uznawanych systemów warto

ci, ich relatywizacja,

wzgl

dno

ść

ocen, niemo

ść

nakre

lenia jednej pewnej drogi post

powania,

konieczno

ść

elastyczno

ci i umiej

tno

ci dostosowywania si

do zmieniaj

cej si

szybkim tempie sytuacji. Wszystkie one wyciskaj

wyra

ne pi

tno na sposobie

funkcjonowania młodzie

y. Wiele bada

cono temu problemowi w odniesieniu do

okresu transformacji systemowej Polski, brakuje jednak opracowa

na temat obecnie

zachodz

cych zjawisk.

ROPONOWANY SPOSÓB WYJA

NIENIA PROBLEMU

W celu udzielenia odpowiedzi na zarysowane powy

ej pytania, zaplanowane zostały

badania, które maj

pozwoli

na okre

lenie mechanizmu przy udziale jakiego budowana

jest to

samo

ść

. Badania te nie maj

okre

jaka to

samo

ść

jest, ale dzi

ki analizie

zebranych danych, chciałabym wskaza

jakie zjawiska i do

wiadczenia wpływaj

na jej

kształtowanie. Pozwoli to jednocze

nie odpowiedzie

na pytanie: Czy mo

liwe jest

intencjonalne wpływanie na kształt to

samo

ci? i: Czy istnieje szansa na takie jej

formowanie, by jak najbardziej sprzyjała koegzystencji z „innymi”? Czy wcze

niej

wspomniane peregrynacje mog

tutaj przydatnymi czy nie. Je

li nie- dlaczego, je

tak w jaki sposobu. U podstaw projektu le

Ŝą

nast

puj

ce zało

enia:

•

Młodych ludzi do podró

owania skłania mi

dzy innymi poszukiwanie własnej

samo

ci i trudno

ci w odnalezieniu si

w realiach własnej kultury

•

Młodych ludzi do podró

owania skłania mi

dzy innymi ch

ęć

poznania innych kultur,

dzi

ki upowszechnianiu informacji za po

rednictwem funkcjonowania mediów i dzi

zwi

kszeniu technicznych, organizacyjnych, politycznych i finansowych mo

liwo

podró

owania.

Badaniami ma by

obj

ta grupa młodzie

y w wieku 18-25 lat, czyli b

ca na

etapie kształtowania to

samo

ci (5-te stadium rozwoju osobowo

ci wg. E.H.Eriksona).

Jakkolwiek wszystkie pozostałe etapu w rozwoju człowieka (zarówno poprzedzaj

stadium 5-te, jak i nast

puj

ce po nim) maj

znaczenie dla budowania to

samo

ci,

jednak stadium pi

te jest momentem integracji napływaj

cych i zdobytych do

wiadcze

, a

tak

e konfrontacji własnych oczekiwa

z wymogami społecznymi. Dla tych powodów jest

to okres krytyczny dla tworzenia to

samo

ci i negatywne rozwi

zanie zada

stawianych w

tym czasie jednostce jest przyczyn

zaburze

w obrazie własnej to

samo

ci. O doborze

osób badanych maj

zdecydowa

•

posiadane do

wiadczenie w poznawaniu innych kultur.

•

Osoby badane musz

zna

zyk angielski na poziomie wystarczaj

cym do

efektywnego porozumiewania si

(badania b

przeprowadzone w j

zyku angielskim,

poniewa

maj

obejmowa

przynajmniej kilka krajów).

•

W zwi

zku z tym, osoby badane b

posiadały zapewne wykształcenie wy

sze,

sze niepełne lub nosz

ce si

z zamiarem zdobycia takiego wykształcenia. jest to

jednak raczej przypuszczenie, co do cech demograficznych osób badanych, ni

czynnik selekcjonuj

cy.

•

Grupa badana ma liczy

ok.300 osób, po 60 osób z ka

dego z krajów: Stanów

Zjednoczonych, Niemiec, Rosji i 120 z Polski. Przeprowadzenie bada

w tych krajach

wła

nie jest podyktowane specyficznymi warunkami społecznymi jakie tam panowały

lub panuj

nadal. Stany Zjednoczone- s

sto okre

lane jako „tygiel kulturowy”, w

którym mieszaj

ró

ne warto

ci. Z tego punktu widzenia interesuj

cym jest

zbadanie jak w takich warunkach heterogeniczno

ci zachodzi budowanie to

samo

ci.

Czy proces ten b

dzie wygl

dał inaczej ni

u osób pochodz

cych z Niemiec, o bardzo

silnej, sztywnej to

samo

ci narodowej, dominuj

cej nad wieloma aspektami

ycia. Jak

młodzi Niemcy radz

sobie z napływaj

cymi coraz cz

ęś

ciej do ich kraju nowymi

warto

ciami kulturowymi, niesionymi nie tylko prze imigrantów, ale te

po prostu

turystów. Pod tym wzgl

dem Rosja jest równie

bardzo interesuj

cym polem bada

jest krajem o długiej tradycji, ci

gle jednak znajduj

cym si

na etapie transformacji

systemowej. Jak pokazuj

przykłady pa

stw, które niedawno dopiero odzyskały

niepodległo

ść

i autonomi

(np. kraje byłej Jugosławii), jest to sytuacja bardzo

konfliktogenna i utrudniaj

ca akceptowanie odmienno

ci kulturowej. Czy tak jest tak

dla młodych Rosjan? Grupa osób badanych z Polski w połowie ma by

grup

kontroln

(do której miałyby by

dobrane osoby, które nie miały dot

d bezpo

redniego kontaktu

z innymi kulturami, zdobytego dzi

ki wyjazdom). Badanie drugiej cz

ęść

grupy ma da

odpowied

na pytanie jak młodzi Polacy radz

sobie z sytuacj

spotkania kultur i jak w

ich przypadku przebiega budowanie to

samo

ci. Zbadanie tak skonstruowanych grup

pozwoli na dokonanie mi

dzykulturowych porówna

i wyci

gni

cie wniosków na temat

specyfiki społeczno- kulturowego wpływu sytuacji kraju i wzorców to

samo

przekazywanych przez tradycj

. Przeanalizowanie wyników uzyskanych przez grup

kontroln

pozwoli stwierdzi

, czy istniej

ró

nice w sposobie konstruowania to

samo

przez młodzie

maj

bezpo

redni

styczno

ść

z innymi kulturami i tak

, która jest

pozbawiona takiego rodzaju do

wiadcze

4.O

CZEKIWANE REZULTATY BADA

Celem bada

ma by

udzielenie odpowiedzi na pytania o to:

1. Czy kontakty z innymi kulturami staj

czynnikiem ugruntowuj

cym dotychczasowy

system warto

ci, z którym si

uto

samiaj

, całkowicie inny, od tych z którymi si

stykaj

2. Czy kontakty z innymi kulturami stwarzaj

niebezpiecze

stwo utraty własnej

samo

ci, na rzecz innej, nie maj

cej z dotychczasow

nic wspólnego?

3. Czy kontakty z innymi stwarzaj

liwo

ść

modyfikacji i rozbudowania własnej

dotychczasowej to

samo

ci?

4. Czy stwarzaj

liwo

ść

wiadomienia sobie własnych etnocentrycznych postaw,

wyznaczaj

c w ten sposób pole do dialogu z innymi?

Przeprowadzenie bada

ma wi

c pozwoli

na wskazanie

ródeł czerpanych przez

jednostk

„danych”, czyli informacji o innych kulturach i porz

dkach społecznych. Czy

informacje te s

ywane do okre

lenia własnej to

samo

ci- na zasadzie podobie

stwa

czy przeciwie

stwa w stosunku do innych: grup czy jednostek. W próbie udzielenia

odpowiedzi stawiam hipotez

e odbywa si

to w oparciu o peregrynacje, rozumiane nie

tylko jako fizyczne przemieszczanie si

, pozwalaj

ce na poznanie innych kultur i

wiatów,

ale tak

e jako my

lowe poszukiwania poznawcze. Czy do

wiadczenie „innego” mo

e by

pomoc

w zrozumieniu siebie? Jak tej odmienno

ci do

wiadcza

by była ona

fundamentem dla budowania tolerancji i realizowania zasady „

yj i pozwól

innym”.

Udzielenie odpowiedzi na powy

sze pytania ma niebagatelne znaczenie dla

zbudowania własnej to

samo

ci i dla zdolno

ci zaakceptowania innych ludzi. W

niepewnej i chwiejnej sytuacji społeczno- ekonomicznej, człowiek ma bowiem tendencje
do szukania oparcia w tym, co ju

zna i czego jest pewny. Wszak zale

y mu na poczuciu,

e ma przynajmniej minimaln

kontrol

nad

wiatem. St

d te

wyrastaj

silne tendencje

do podkre

lania swojej to

samo

ci za pomoc

ewidentnych, oczywistych i łatwych do

zinterpretowania „emblematów zewn

trznych” (np. granic, systemu prawnego czy

monetarnego itp.). Łatwo zauwa

e takie procesy s

najsilniejsze przede wszystkim w

młodych pa

stwach, które odzyskały niedawno swoj

niepodległo

ść

oraz grup

młodzie

owych. W obu tych przypadkach bod

cem uruchamiaj

cym cały mechanizm jest

brak pewno

ci co do tego, kim si

tak naprawd

jest. Niemo

ść

udzielenia sobie

odpowiedzi na to pytanie i id

ca za tym konieczno

ść

wyolbrzymiania znaczenia

„emblematów zewn

trznych” powoduj

powstanie trudno

ci w zaakceptowaniu innych

ludzi. Przyznanie im identycznych jak sobie praw, oznaczałoby bowiem w tym przypadku

ITERATURA

Bartz, B. (1997). Idea wielokulturowego wychowania w nowoczesnych społecze

stwach.

Radom: Instytut Technologii Eksploatacji.

Bauman, Z. (1993). Ponowoczesne wzory osobowe. Studia Socjologiczne, nr 2.
Boksza

ski, Z. (1989). To

samo

ść

, interakcja, grupa. To

samo

ść

jednostki w

perspektywie teorii socjologicznej. Łód

Boksza

ski, Z. (1995). To

samo

ść

aktora społecznego a zmiana społeczna.

Studia Socjologiczne, 3-4, s.109-123.
Buczkowski, P. (1989). Aksjologiczny wymiar podmiotowo

ci a konflikt systemów

warto

ci. W: P. Buczkowski, R. Cichocki (red.) Podmiotowo

ść

: mo

liwo

ść

rzeczywisto

ść

konieczno

ść

, (s.125-148). Pozna

: Wydawnictwo

Nakom.
Czy

ewski, M. (1985). Problem podmiotowo

ci we współczesnej socjologii

interakcji. Ja

źń

i jej „zniesienie.”Cz.1, Kultura i Społecze

stwo, nr 3.

Erikson, E.H. (1964). Insight and Responsibility. New York: Norton.
Erikson, E.H. (1968). Identity. Youth and Crisis. Faber and Faber Limited: London.
Erikson, E.H. (1997). Dzieci

stwo i społecze

stwo. Pozna

: Dom Wydawniczy

Rebis.

Goffman, E. (1981). Człowiek w taetrze

ycia codziennego. Warszawa: PIW.

Golka, M. (1997). Oblicza wielokulturowo

ci. W: M. Kempny, A.Kapciak, S.

Łodzi

ski (red.) U progu wielokulturowo

ci. Nowe oblicza społecze

stwa

polskiego, s. 51-63. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Havighurst, R.J. (1981). Developmental Tasks and Education. New York and

London: Longman.

Nowicka, E., Nawrocki, J. (red.) (1996). Inny-wróg-obcy. Warszawa: Oficyna

Naukowa.

Kearney, M. (1995). The local and the global: the Anthropology of Globalization and
Transnationalism. Annu. Rev. Anthropol. 1995, vol.24, 547-65.
Kłoskowska, A. (1992). To

samo

ść

i identyfikacja narodowa w perspektywie

historycznej i psychologicznej. Kultura i Społecze

stwo, nr 1.

Kofta, M. (1979). Samokontrola a emocje. Warszawa: PWN.
Komunikat z bada

CBOS (1994a). D

ąŜ

enia edukacyjne polskiego społecze

stwa.

Warszawa.

Komunikat z bada

CBOS (1994b). Praca czy bezrobocie- nadzieje i obawy

młodzie

y. Warszawa.

Komunikat z bada

CBOS (1994c). Młodzie

we własnych oczach- warto

ci,

obyczaje, problemy. Warszawa.

Komunikat z bada

CBOS (1996a). Plany, d

ąŜ

enia i aspiracje

yciowe młodzie

Warszawa.

Komunikat z bada

CBOS (1996b). Aspiracje edukacyjne Polaków. Ocena

wykształcenia narodu i kosztów edukacji. Warszawa.

Komunikat z bada

CBOS (1996c). Młodzie

a szkoła. Warszawa.

Konarzewski, K. (1991). Problemy i schematy. Pierwszy rok nauki szkolnej dziecka.

Pozna

: Oficyna Wydawnicza Akademos.

Krzysztofek, K. (1991). Cywilizacja: dwie optyki. Warszawa: Instytut Kultury.
Malewska-Peyre, H. (1987). Poczucie to

samo

ci, konflikt kulturowy i dewiacje.

Studia Socjologiczne, 3-4, s.431-446

Mead, G.H. (1975). Umysł, osobowo

ść

, społecze

stwo. Warszawa: PWN.

Mead, M. (1978). To

samo

ść

i kultura. Studium dystansu mi

dzypokoleniwego.

Warszawa: PWN.

Melosik, Z. (1996). To

samo

ść

, ciało i władza. Edytor: Pozna

- Toru

Miluska, J. (1996). To

samo

ść

kobiet i m

ęŜ

czyzn w cyklu

ycia. Pozna

Wydawnictwo Naukowe UAM.

Obuchowski, K. (1993). Człowiek intencjonalny. Warszawa: PWN.
Oleszkiewicz, A. (1995). Kryzys młodzie

czy- istota i przebieg. Wrocław:

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Our Creative Diversity. Report of the World Commision on Culture and

Development (1996).

Paris: Unesco Publishing.

Przetacznik- Gierowska, M., Tyszkowa, M. (1996). Psychologia rozwoju człowieka.

Warszawa: PWN.

Ricoeur, P. (1992). Filozofia osoby. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Papieskiej

Akademii Teologicznej w Krakowie.

dek, G. (1983). Wyuczona bezradno

ść

. W: X.Gliszczy

ska (red.), Człowiek

jako podmiot

ycia społecznego, (s.167-189). Wrocław: Zakład Narodowy

im. Ossoli

skich, Wydawnictwo PAN.

k, H., Sommerfeld, A. (1990). By

dorosłym. Legnica: Centrum Doskonalenia

Nauczycieli.

k, H. (1993). Wybrane psychodynamiczne teorie funkcjonowania jednostki i

grupy oraz mechanizmy zaburze

. W: H. S

k (red.) Społeczna

psychologia kliniczna, (s.43-69). Warszawa: PWN.
Strykowska, M. (1992). Psychologiczne mechanizmy zawodowego funcjonowania

kobiet. Pozna

: Wydawnictwo UAM.

Tarkowska, E. (1992). Chaos kulturowy albo o potrzebie antropologii raz jeszcze.

W: A. Jawłowska, M. Kempny, E. Tarkowska (red.), Kulturowy wymiar

przemian społecznych, (s. 31-39). Warszawa: IFiS PAN.

Titkow, A. (1993). Stres i

ycie społeczne. Warszawa: PIW.

Toffler, A.;Toffler, H. (1996). Budowa nowej cywilizacji. Polityka trzeciej fali. Pozna

Zysk i S-ka.

Trempała, J. (1989). Rozumowanie w okresie wczesnej dorosło

ci. Warszawa,

Pozna

: PWN.

Turner, R. (1968). The self-conception in Social Ineraction. W: C.Gordon,

K.J.Gergen The self in Social Ineraction. New York.

Wierzbicka, A. (1997). Moje powdójne zycie: dwa j

zyki, dwie kultury, dwa

wiaty, s.

73-93. Teksty Drugie nr 3 (45) 1997.

Witkowski, L. (1989). Rozwój i to

samo

ść

w cyklu

ycia. Studium koncepcji Erika

H.Eriksona. Toru

Wolska, D. (1994). Antropolog kulturowy w poszukiwaniu to

samo

ci. Kultura i

Społecze

stwo. Rok XXXVIII nr 2.

Zamojska, E. (1998). Kulturowa to

samo

ść

młodzie

y. Pozna

-Toru

: Edytor.