1

 
Kilka definicji agresji. 
 
 

 

Zdefiniowanie agresji nie jest proste. W języku potocznym określenie to jest uŜywane 

bardzo  swobodnie.  Psychologowie  posługują  się  terminem  działania  agresywnego,  przez 
które  rozumieją  zachowanie  ukierunkowane  na  spowodowanie  fizycznej  lub  psychicznej 
szkody. 

 

Nie moŜna mylić agresji z agresywnością. Według słownika psychologii agresywność 

jest  to  skłonność  do  atakowania.  W  znaczeniu  węŜszym  termin  ten  odnosi  się  do  czyjegoś 
wojowniczego  charakteru. W sensie bardziej ogólnym agresywność  wskazuje na dynamizm 
mocnej  osobowości  jednostki  nie  uchylającej  się,  ani  od  przezwycięŜania  trudności,  ani  od 
walki.  W  jeszcze  szerszym  znaczeniu  agresywność  jest  podstawową  skłonnością,  dzięki 
której  istota  Ŝywa  moŜe  zaspokoić  swoje  potrzeby  witalne,  w  tym  głównie  Ŝywieniowe  i 
seksualne.   

 

Agresja  jest  działaniem  intencjonalnym,  ukierunkowanym  na  zranienie  lub 

sprawienie  bólu  (Aronson,  Wilson,  Akert,  1997).  MoŜe  mieć  ona  charakter  zarówno 
werbalny jak i fizyczny. MoŜe przynieść poŜądany efekt lub zakończyć się niepowodzeniem, 
zawsze jednak nazwana zostanie agresją. Istotna jest intencja. Jeśli np. ktoś rzuci kuflem od 
piwa  w  twoją  stronę,  to  mimo,  Ŝe  schylając  się,  unikniesz  trafienia,  czyn  ten  wciąŜ  nosi 
znamiona agresji. JednakŜe, jeśli jakiś nieostroŜny kierowca niezamierzenie potrąci cię, gdy 
przechodzisz  ulicą,  to  nie  określimy  tego  jako  agresji,  mimo,  Ŝe  poniesione  przez  ciebie 
szkody  będą  w  tym  przypadku  znacznie  większe.  RozróŜnia  się  równieŜ  agresję  wrogą  i 
agresję  instrumentalną.  Agresję  wrogą  poprzedza  gniew,  a  jej  celem  jest  zadanie  bólu  lub 
zranienie. Zaś agresja instrumentalna słuŜy osiągnięciu innego celu poza zadaniem bólu czy 
zranienia. PosłuŜę się przykładem przytoczonym przez autorów wyŜej wymienionej pozycji: 
w zawodowym futbolu obrońcy będą uŜywali wszelkich sposobów, aby pokrzyŜować plany 
przeciwnika  i  przejąć  piłkę.  Jest  to  agresja  instrumentalna.    Z  drugiej  strony,  jeśli  piłkarz 
zauwaŜy,  Ŝe  przeciwnik  gra  nie  fair,  moŜe  to  w  nim  wzbudzić  gniew  i  chęć  odwetu  bez 
względu na to, czy szanse zdobycia piłki będą większe czy nie. Będzie to juŜ agresja wroga.  

 

Krótki przegląd teorii agresji.  

 

 

Myśliciele, filozofowie oraz autorytety naukowe wyraŜają sprzeczne opinie na temat 

tego,  czy  agresja  jest  wrodzonym,  instynktownym  popędem,  czy  wyuczonym  sposobem 
zachowania. To stary dylemat, a dyskusje toczą się od wieków. Np. Thomas Hobbes w swym 
klasycznym  dziele  „Lewiatan”  wyraził  pogląd,  Ŝe  człowiek  z  natury  jest  barbarzyńcą. 
Jedynie narzucone przez prawo represje i porządek społeczny hamują ludzki instynkt agresji. 
Natomiast Jan Jakub Rosseau sformułował koncepcję szlachetnego dzikusa, zgodnie z którą 
ludzie  z  istoty  swej  są  łagodni,  Ŝyczliwi  i  radośni.  Cywilizacja  jedynie  tłumi  dobrotliwą 
naturę człowieka i wyzwala jego agresję. (Aronson, Wilson, Akert, 1997) 

 

Biologiczne  koncepcje  szukają  źródeł  agresji  w  dynamicznych  siłach  tkwiących  w 

naturze  ludzkiej.  Teorie  te  traktują  agresywne  zachowanie  się  i  związane  z  nim  przeŜycie 
gniewu  jako  objaw  wrodzonego  instynktu  walki.  Pogląd  taki  podzielał  m.in.  Wiliam 
MacDougall  (za:  Konopczyński,  1996),  który  twierdzi,  Ŝe  zachowaniem  człowieka  kieruje 
wiele  instynktów,  jednym  z  zasadniczych  –  jest  instynkt  walki.  Stanowi  on  źródło  uczuć 
gniewu,  które  są  impulsem  powodującym  wystąpienie  róŜnicy  zachowań  agresywnych. 

 

2

Gniew  powstający  na  podłoŜu  instynktu  walki  jest,  zdaniem  MacDougalla,  zjawiskiem 
pozytywnym  z  biologicznego  punktu  widzenia,  gdyŜ  pobudza  osobnika  do  zdobycia 
przedmiotów potrzebnych mu do zaspokojenia potrzeb, skłania do obrony przed atakami oraz 
umoŜliwia  utrzymanie  dotychczasowego  stanu  posiadania.  Gniew  moŜe  być  wywołany 
wieloma róŜnymi podnietami związanymi z doznawanymi niepowodzeniami, które stają się 
przez  to  impulsami  powodującymi  wystąpienie  zachowań  agresywnych.  RównieŜ  Pierre 
Bovet  (Bovet,  1928)  traktował  zachowania  agresywne  jako  przejaw  instynktu  walki.  Jego 
zdaniem  instynkt  walki  to  jedna  z  sił  napędowych  ludzkiego  działania.  Wskutek  działania 
hamulców instynkt ten moŜe nie manifestować się bezpośrednio w formie ataku czy napaści, 
lecz  ulegać  róŜnym  przeobraŜeniom  (socjalizacji,  dewiacji,  intelektualizacji,  obiektywizacji 
instynktu walki).  

 

Teoria  agresji  oparta  na  załoŜeniach  psychoanalitycznych  zakłada,  Ŝe  osobowość 

człowieka  składa  się  z  trzech  składników:  „id”,  „ego”  i  „superego”  (Konopczyński,  1996). 
Konflikty  powstające  między  tymi  składnikami  są  powodem  frustracji,  która  pobudza  do 
agresji  skierowanej  przeciw  osobom  lub  przedmiotom.  W  końcowej  fazie  działalności 
naukowej  Freud  zajął  się  głównie  instynktem  Ŝycia  i  instynktem  śmierci.  Sprzeczność 
zachodzącą  między  tymi  instynktami  uwaŜał  Freud  za  źródło  agresji.  Według  Freuda 
instynkt  śmierci  –  tanatos  –  moŜe  być  skierowany  do  wewnątrz  lub  na  zewnątrz.  W 
pierwszym przypadku znajduje swój wyraz w aktach samoagresji, których formę ekstremalną 
stanowi  próba  samobójcza.  W  drugim  przypadku  objawia  się  wrogością  oraz  tendencjami 
niszczycielskimi i morderczymi. Jak stwierdził Freud: „To się dzieje w kaŜdym człowieku i 
nie  moŜna  temu  zaprzeczać,  sprowadzając  Ŝycie  do  pierwotnej  postaci,  do  stanu 
nieoŜywionej  materii”  (Aronson,  Wilson,  Akert,  1997,  s.  465).  Freud  wyznawał  pogląd,  Ŝe 
energia  agresywna  musi  znaleźć  swoje  ujście.  W  przeciwnym  wypadku  jej  nagromadzenie 
wywołuje stan choroby. MoŜna ten pogląd obrazowo określić mianem teorii hydraulicznej, 
wykorzystując  analogię  do  zbiornika,  który  moŜe  eksplodować  pod  rosnącym  naporem 
wody.  Jeśli  agresja  nie  znajdzie  ujścia,  doprowadzi  do  wybuchu.  Według  twórcy 
psychoanalizy  jedna  z  podstawowych  funkcji  społeczeństwa  sprowadza  się  do  kierowania 
instynktem  agresji  i  tworzenia  form  sublimacji  tego  popędu,  czyli  przekształcania 
niszczycielskiej energii w akceptowane lub poŜyteczne formy zachowania. 

 

Drugi przedstawiciel psychologii głębi, Adler, twierdził, Ŝe zasadniczymi motywami 

ludzkiego  działania  są  kompleksy  niŜszości,  wynikające  z  posiadania  przez  osobnika  tzw. 
niepełnowartościowych  organów  (Konopczyński,  1997).  Działania  agresywne  sprzyjają 
rozładowaniu kompleksu niŜszości, mogą równieŜ stać się powodem konfliktów i trudności 
we współŜyciu z otoczeniem.  

 

Inny  psychoanalityk,  Nunberg,  podobnie  jak  Freud,  źródeł  agresji  doszukiwał  się  w 

instynkcie  śmierci,  który  nazwał  „instynktem  utajonym”.  Jego  istnienia  moŜna  się  jedynie 
domyślać  na  podstawie  pewnych  zachowań  świadczących  jakoby  o  chęci  niszczenia,  np. 
gryzienie piersi matki przez niemowlę, obgryzanie paznokci ... 

 

Przedstawiciele  psychoanalitycznego  podejścia  do  agresji  przyjmowali  równieŜ 

istnienie  wrodzonego,  uwarunkowanego  genetycznie  instynktu  agresji,  który  występuje 
samodzielnie  i  obok  instynktu  płciowego  stanowi  zasadniczą  siłę  napędową  ludzkiego 
działania. Skłonność do agresji tkwi potencjalnie w organizmie, frustracja zaś moŜe stwarzać 
jedynie warunki sprzyjające jej wyzwoleniu się i manifestowaniu na zewnątrz.  

 

Odmienne  nieco  zdanie  na  temat  agresji  mają  ci  zwolennicy  psychoanalizy,  którzy 

odrzucają  istnienie  wrodzonego  instynktu  agresji  i  twierdzą,  Ŝe  u  człowieka  dominują 
wrodzone  instynkty  społeczne.  Agresja  przejawia  się  wówczas,  gdy  instynkty  społeczne 
ulegają zahamowaniu, gdy z pewnych powodów nie mogą być zaspokojone. 

 

3

 

Filozoficzna teoria agresji szczególne znaczenie przypisuje zarówno podwzgórzu, jak 

teŜ  korze  mózgowej.  Te  dwie  części  mózgu  funkcjonują  antagonistycznie.  Pobudzający 
wpływ procesów zachodzących w podwzgórzu odgrywa istotną rolę w powstawaniu gniewu 
i  towarzyszącemu  mu  agresywnemu  zachowaniu  się,  natomiast  procesy  hamowania 
korowego mogą neutralizować stan pobudzenia powstały w podwzgórzu.  

 

Pobudzenie  układu  sympatycznego  oraz  odpowiednich  narządów  wewnętrznych  ma 

charakter  wtórny  i  jest  rezultatem  działania  impulsów  nerwowych  pochodzących  z 
obwodowego  układu  nerwowego,  które  nie  powstają  spontanicznie,  lecz  są  następstwem 
oddziaływania na organizm określonych podniet zewnętrznych.  

 

Behawiorystyczne  badania  agresji  dotyczą  zachowań  dających  się  ująć  w  schemat 

bodziec-reakcja. Nagradzane reakcje agresywne utrwalają się, co powoduje wytwarzanie się 
odpowiednich  nawyków  agresywnego  zachowania,  jeśli  natomiast  agresywne  reakcje  są 
karane,  ulegają  one  zahamowaniu  i  wygasają.  Nabywanie  nowych  doświadczeń  Ŝyciowych 
prowadzi  do  stopniowego  róŜnicowania  podniet,  w  rezultacie  czego  pobudzający  lub 
hamujący wpływ na agresywne zachowanie się zaczynają wywierać jedynie ściśle określone 
(nie podobne) rodzaje nagród i kar.  

 

Behawioryści wykazali równieŜ istnienie zaleŜności agresywnego zachowania się od 

pewnych  warunków  środowiskowych.  Stwierdzono,  Ŝe  wzory  agresywnego  zachowania  się 
członków grupy oraz anonimowość jednostki działającej w grupie wpływają pobudzająco na 
występowanie zachowań agresywnych. Jednostka zachowuje się w sposób agresywny wtedy, 
gdy  działa  wspólnie  z  grupą,  która  dostarcza  jej  wzorów  takiego  zachowania,  aprobuje  je 
zapewnia  jej  anonimowość.  Czynniki  o  charakterze  społecznym  mogą  równieŜ 
przeciwdziałać agresji, np. występujące w otoczeniu wzory nieagresywnego zachowania się 
oraz dezaprobata wyraŜana przez członków grupy. 

 

Behawioryści  uznali  równieŜ  istnienie  czynników  wrodzonych,  mogących  mieć 

wpływ na intensywność i częstość występowania reakcji agresywnych. Te czynniki to pewne 
cechy  temperamentu:  impulsywność,  poziom  aktywności,  intensywność  reakcji  i 
niezaleŜność.  Impulsywność  polega  na  braku  wyrobionych  hamulców  przeciwdziałających 
agresywnemu  zachowaniu  się,  łączy  się  z  brakiem  cierpliwości  i  niskim  progiem  tolerancji 
na frustrację. DuŜą impulsywność wykazują małe dzieci.  

Poziom  aktywności  przejawia  się  w  ogólnej  ruchliwości.  Jednostka  ruchliwa, 

energiczna  nawiązuje  liczniejsze  kontakty  społeczne  niŜ  jednostka  bierna,  co  stwarza 
większe moŜliwości wystąpienia u niej zachowań agresywnych. Intensywność reakcji zaleŜy 
od pobudliwości uczuciowej.  

NiezaleŜność  to  tendencja  do  niepoddawania  się  naciskowi  grupy,  jej  członków,  co 
niejednokrotnie prowadzi do róŜnych konfliktów.  

 

Wymienione właściwości temperamentu mogą być powodem róŜnic indywidualnych, 

przejawiających  się  w  intensywności  i  częstotliwości  występowania  reakcji  agresywnych. 
Istnienie  tych  róŜnic  behawioryści  tłumaczyli  przebiegiem  procesu  uczenia  się  oraz 
wpływem  czynników  wrodzonych  związanych  z  typem  układu  nerwowego  i 
funkcjonowaniem  gruczołów  wydzielania  wewnętrznego.  Choć  wymienione  cechy 
temperamentu  są  do  pewnego  stopnia  wrodzone,  to  nie  powodują  one  w  sposób  konieczny 
wystąpienia  zachowań  agresywnych.  Stwarzają  one  jedynie  stan  pewnej  gotowości  do 
agresji, który aktualizuje się pod wpływem działania określonych podniet zewnętrznych.  

 

Badania  dotyczące  genezy  agresji  były  prowadzone  równieŜ  przez  psychologów 

zajmujących się wpływem frustracji na zachowanie się człowieka. John Dollard twierdził, Ŝe 
frustracja  powoduje  wystąpienie  pobudzenia  emocjonalnego  w  formie  gniewu,  złości, 

 

4

wrogości,  będącego  wewnętrznym  impulsem  do  wystąpienia  agresji.  Dzieje  się  tak  tylko  w 
niektórych  sytuacjach  frustracyjnych.  Sargent  uwaŜał,  Ŝe  pobudzenie  emocjonalne  powstałe 
pod wpływem frustracji moŜe przybierać zarówno postać złości, gniewu, wrogości, zawiści, 
jak  tez  obawy,  niepokoju,  strachu,  zawstydzenia,  poczucia  niŜszości.  Natomiast  Miller 
twierdził, Ŝe nie zawsze frustracja musi prowadzić do agresji. Czynnikiem powodującym w 
sytuacjach  frustracyjnych  wystąpienie  reakcji  nieagresywnych  jest  kara  lub  nawet  sama 
groźba  kary,  które  wpływają  hamująco  na  impulsy  pobudzające  do  agresji.  Teza  Millera 
została potwierdzona przez wiele badań.  

 

Scot  i  Fredericson  wykazali,  Ŝe  sytuacje  frustracyjne  związane  z  działaniem  podniet 

bólowych  o  róŜnej  intensywności  mogą  wywołać  powstanie  róŜnych  rodzajów  reakcji  i 
towarzyszących  im  przeŜyć  uczuciowych  (Konopczyński,  1996).  Silne  podniety  bólowe 
powodują  ucieczkę  oraz  strach,  słabe  natomiast  są  impulsem  wywołującym  wystąpienie 
zachowań  agresywnych  i  towarzyszących  im  objawów  gniewu.  Sears  potwierdził 
eksperymentalnie,  Ŝe  frustracja  wywołuje  wystąpienie  wielu  zachowań  nieagresywnych, 
przybierających  formę,  m.in.  fiksacji,  regresji  lub  sublimacji.  Inni  naukowcy  uzyskali 
podobne wyniki.  

 

Ogólnie  moŜemy  powiedzieć,  ze  istnieje  wiele  róŜnych  reakcji  na  frustrację,  przy 

czym mogą to być zarówno reakcje agresywne, jak teŜ nieagresywne.  

 

Społeczne  kontakty  z  rówieśnikami  pojawiają  się  w  Ŝyciu  dziecka  później  niŜ  z 

dorosłymi.  JuŜ jednak  w  wieku  przedszkolnym  zaczyna  ono  brać  aktywny  udział  w  grupie, 
podporządkowywać  się  przepisom  i  regułom,  wykonywać  polecenia.  Z  chwilą  rozpoczęcia 
nauki  szkolnej  ta  sfera  Ŝycia  ulega  intensywnemu  rozszerzeniu  i  wzbogaceniu.  Dziecko  w 
młodszym  wieku  szkolnym  dąŜy  do  towarzystwa  swych  rówieśników,  zaczyna  interesować 
się  społecznymi  sprawami  swojej  klasy  i  wypracowywać  własną  pozycję  w  zespole.  Po 
ukończeniu  9  lat  jest  ono  zdolne  do  dobrowolnego  akceptowania  pewnych  zasad  i  reguł, 
bierze udział w grach zespołowych. Jest to „wiek band dziecięcych” tworzonych samoistnie 
przez młodzieŜ (Pospiszyl, śabczyńska, 1981). 

 

Dziecięce  grupy  rówieśnicze  powstają  spontanicznie,  a  decyduje  o  tym  najczęściej 

bliskość zamieszkania czy wspólny teren, na którym spędzają wolny czas. Ich cel to zabawy, 
ale równieŜ próba zdobycia siły przewagi nad innymi, zręczność, przemoc wobec słabszych 
czy uleglejszych. Niekiedy dziecko przejmuje agresywne wzorce jako swoje własne i stosuje 
je w praktyce. W tej sytuacji dochodzi do pierwszych wspólnie popełnianych przestępstw. 

 

Działając pojedynczo dziecko jest mniej odwaŜne i śmiałe, natomiast w grupie dzieci 

zachęcają  się  wzajemnie  do  agresji  i  są  zdolne  do  dokonania  czasem  bardzo  szkodliwych 
społecznie  występków.  Grupa  wzmaga  agresywność  wśród  jej  członków,  daje  poczucie 
anonimowości  przy  popełnianiu  chuligańskich  czynów.  Nie  kontrolowane  grupy 
młodzieŜowe cechuje okrucieństwo, znęcanie się nad słabszymi, agresywność, gniew.  

Ich  członkowie  mają  przeświadczenie  o  niekaralności  swoich  postępków,  co  sprzyja 
rozładowaniu zahamowań i oporów, ułatwiając przez to wystąpienie zachowań agresywnych, 
przynoszących agresorowi pewne korzyści (Skorny, 1968).  

 

Działalność  przestępcza  nieletnich  w  grupach  powoduje  szybkie  pogłębianie  się 

procesu  demoralizacji.  Im  dłuŜej  nieletni  przebywa  w  gupie  przestępczej,  tym  bardziej 
zmniejsza  się  jego  szansa  resocjalizacji.  Systematycznie  działająca  grupa  przestępcza 
pozostawia w psychice swych członków nabyte umiejętności i przyzwyczajenia przestępcze, 
które bardzo trudno usunąć (Pospiszyl, śabczyńska, 1981).  

 

Głównym  źródłem  agresji  jest  społeczne  uczenie  się.  Z  badań  przeprowadzonych 

przez  Bandurę  i  jego  współpracowników  (1961,  1963)  jasno  wynika,  Ŝe  dzieci  uczą  się 

 

5

zachowań  agresywnych  przez  naśladownictwo  i  modelowanie.  Dzieci  naśladują  swoich 
rodziców oraz innych dorosłych i w ten sposób uczą się rozwiązywać konflikty przy uŜyciu 
siły,  zwłaszcza  gdy  obserwują  korzystny  rezultat  agresywnego  zachowania.  Np.  w  takich 
grach  jak  piłka  noŜna  czy  hokej,  największą  sławę  zyskują  zwykle  najbardziej  brutalni 
gracze  (oni  dostają  równieŜ  najwyŜsze  wynagrodzenie),  a  zwycięstwo  przypada  zwykle 
najbardziej  agresywnej  druŜynie.  Tego  typu  sportowcy  słuŜą  za  wzór  młodemu  pokoleniu, 
przekazują mu, Ŝe agresja przynosi sławę i powodzenie (Aronson, Wilson, Ekart, 1997). 

 

Istnieją  takŜe  dowody  na  to,  Ŝe  wielu  rodziców  stosując  kary  cielesne  wobec  dzieci 

doświadczało w dzieciństwie przemocy. Przypuszczalnie traktując brutalnie swe dzieci wpaja 
się  im,  Ŝe  przemoc  jest  właściwym  środkiem  oddziaływania  wychowawczego  (Silver, 
Dublin, Lourie, 1969; Strauss, Gelles, 1980).  

 

Wzorce  zachowań  agresywnych  są  dostępne  zarówno  w  realnym  świecie  jaki  i  w 

ś

wiecie  przedstawionym  na  ekranie  telewizora.  Dlatego  obecnie  szczególną  uwagę 

psychologów,  zajmujących  się  zagadnieniami  psychologicznymi,  zwraca  problem  wpływu 
agresji oglądanej w środkach masowego przekazu. 

 

Dla  wielu  psychologów  agresywność  jest  ściśle  związana  z  frustracją:  dziecko, 

któremu  się  zabroniło  zabawy,  dąsa  się  lub  tupie  ze  złości.  Jak  zauwaŜa  dowcipnie  Freud, 
nawet  lekarz  moŜe  podświadomie  poczuć  agresję  wobec  pacjentów,  których  nie  moŜe 
wyleczyć.  Agresywność  moŜe  mieć  inne  przyczyny:  H.M.  Montager  badając  reakcje  dzieci 
pozbawionych snu zauwaŜył u nich ataki agresji, po których następowały chwile głębokiego 
odizolowania  od  otoczenia.  Agresywność  u  dzieci  jest  najczęściej  spowodowana  głębokim 
niezadowoleniem  wypływającym  z  niezaspokojenia  potrzeby  miłości  lub  poczucia  braku 
własnej  wartości.  Gdy  np.  uczeń,  który  nie  spełnia  wymagań  rodziców,  jest  przez  nich 
karany,  nawet  jeśli  jego  wysiłki  były  autentyczne,  to  postępowanie  takie  moŜe  wywołać  u 
niego  bunt  albo  załamanie.  Uczenie  się  postaw  społecznych  odgrywa  duŜą  rolę  w 
hamowaniu  agresji.  W  pewnych  społeczeństwach  (np.  na  Tahiti  czy  w  Meksyku)  wszelkie 
przejawy agresywności są poddawane negatywnej ocenie społecznej a nawet piętnowane (za: 
Karli,  Sillamy,  1989).  UwaŜa  się,  Ŝe  w  kaŜdym  społeczeństwie  moŜna  ograniczyć  agresję 
metodami  wychowawczymi,  kształtując  postawy  altruistyczne  i  pozytywne  wartości 
moralne. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6

 

 

 

 

 

 

 

 

B I B L I O G R A F I A 

 

1.

 

M. Konopczyński – „Twórcza resocjalizacja, wybrane metody pomocy        dzieciom 

i młodzieŜy”,  Warszawa 1996, Editions Spotkania System, 

2.

 

K. Pospiszyl, E. śabczyńska – „Psychologia dziecka niedostosowanego społecznie”,  

Warszawa 1981, PWN Wyd. 2, 

3.

 

Z. Skorny – „Obserwacje, interpretacje i charakterystyki psychologiczne”  Warszawa 
1968, PZWS,  

4.

 

N. Sillamy – „Słownik psychologii”,  Wydawnictwo KsiąŜnica 1989 r.  

5.

 

E. Aronson – „Człowiek istota społeczna”,  Warszawa 1995, PWN.