NERWY CZASZKOWE (NERVI CRANIALES)
I. Nerw w
ę
chowy (nervus olfactorius) – czuciowy
Jedyny nerw czaszkowy o bezpo
ś
redniej projekcji dokorowej, z pomini
ę
ciem wzgórza.
Droga w
ę
chowa: 1. neuron - kom. w
ę
chowe, 2. neuron – kom. nerwowe opuszki, pasmo w
ę
chowe,
trójk
ą
t w
ę
chowy, istota dziurkowana przednia, pr
ąŜ
ek w
ę
chowy, kora w
ę
chowa (pole 34 w płacie
skroniowym) (informacja w
ę
chowa dociera równie
Ŝ
do ciała migdałowatego i j. w
ę
chowego
przedniego, podwzgórza, a tak
Ŝ
e do nowej kory zakr
ę
tów oczodołowych i kory
ś
ródw
ę
chowej (pole
28 płata skroniowego, area entorhinalis).
Przy uszkodzeniach – anosmia.
II. Nerw wzrokowy (n. opticus) – czuciowy
Nie jest prawdziwym nerwem – jest drog
ą
OUN (p
ę
czek istoty białej mi
ę
dzymózgowia),
otoczony oponami, nie ma zdolno
ś
ci regeneracyjnych.
Droga wzrokowa: 1. neuron – pr
ę
ciki i czopki siatkówki, 2. neuron – kom. dwubiegunowe warstwy
zwojowej, 3. neuron – kom. wielobiegunowe warstwy zwojowej, nerw wzrokowy, skrzy
Ŝ
owanie
wzrokowe, pasmo wzrokowe, 4. neuron – ciało kolankowate boczne, kora wzrokowa (pole 17 w
płacie potylicznym). Nerw wzrokowy le
Ŝ
y w przestrzeni podpaj
ę
czynówkowej, otoczony przez
wypustki opony twardej, paj
ę
czej i mi
ę
kkiej.
III. Nerw okoruchowy (n. oculomotorius) – ruchowy
Pocz
ą
tek – w
ś
ródmózgowiu, w jj. n. okoruchowego (j.
ś
rodkowe, ogonowe i dodatkowe).
Unerwia wszystkie mi
ęś
nie gałki ocznej, z wyj
ą
tkiem m. prostego bocznego (n. odwodz
ą
cy) i
sko
ś
nego górnego (n. bloczkowy). Unerwia równie
Ŝ
mi
ęś
nie gładkie (m. oczodołowy,
rz
ę
skowy - akomodacja oka, m. zwieracz
ź
renicy) - s
ą
to wł. parasympatyczne tego nerwu.
Mi
ęś
nie gałki ocznej (7): mm. proste górny, dolny, przy
ś
rodkowy, boczny; mm. sko
ś
ne górny i dolny
oraz d
ź
wigacz powieki górnej.
Przy uszkodzeniach n III – spojrzenie „ku dołowi i na zewn
ą
trz”, (opadanie powieki górnej (ptosis),
zostaje funkcja m. prostego bocznego i sko
ś
nego górnego, unerwianych odpowiednio przez n.
odwodz
ą
cy VI i bloczkowy IV). Uszkodzenie wł. parasympatycznych – rozszerzenie
ź
renicy, brak
akomodacji.
IV. Nerw bloczkowy (n. trochlearis) – ruchowy
Pocz
ą
tek – w
ś
ródmózgowiu, w tylnej cz
ęś
ci j
ą
dra n. okoruchowego, poni
Ŝ
ej wzgórka
dolnego, przeciwstronnie.
Unerwia tylko 1 mi
ę
sie
ń
- m. sko
ś
ny górny oka.
Jedyny nerw czaszkowy, wychodz
ą
cy po grzbietowej stronie mózgowia, najcie
ń
szy.
Przy uszkodzeniach – zez zbie
Ŝ
ny, z odchyleniem gałki ocznej na zewn
ą
trz (nerw „patetyczny”-
umo
Ŝ
liwia „patrzenie z góry”).
V. Nerw trójdzielny (n. trigeminus) – mieszany, z przewag
ą
cz. czuciowej – najwa
Ŝ
niejszy nerw
czuciowy głowy
J
ą
dra – w mo
ś
cie, najgrubszy z nerwów czaszkowych.
3 gał
ę
zie: nerw oczny (V1, czuciowy), szcz
ę
kowy (V2, czuciowy) i
Ŝ
uchwowy (V3, mieszany).
•
Cz
ęść
czuciowa - przewodzi bod
ź
ce z twarzy,
ś
luzówek jamy ustnej i nosa, z zatok
czołowych, z
ę
bów, podniebienia.
1. neuron – zwój trójdzielny (Gassera), 2. neuron – j.rdzeniowe/j.czuciowe główne mostowe/
j.
ś
ródmózgowiowe (czucie gł
ę
bokie, nieu
ś
wiadomione), 3. neuron – wzgórze (j. brzuszne tylne).
•
Cz
ęść
ruchowa (z j. ruchowego nerwu V w mo
ś
cie) - unerwia mi
ęś
nie
Ŝ
waczowe, mm.
podniebienia, ucha wewn
ę
trznego.
Uszkodzenia n. trójdzielnego dotycz
ą
głównie zaburze
ń
czucia. Zalicza si
ę
tu nerwoból - rw
ę
twarzow
ą
. Objawy: kilkusekundowy ból, zwykle jednostronny, najcz
ęś
ciej szcz
ę
kowy,
Ŝ
uchwowy,
najrzadziej oczny; czasem dotyczy wszystkich gał
ę
zi. Pora
Ŝ
enie cz
ęś
ci ruchowej to pora
Ŝ
enie mm.
Ŝ
waczowych (brak napi
ę
cia przy zaciskaniu z
ę
bów, wyczuwany na gał
ę
zi
Ŝ
uchwy, ew. na skroni).
Z nerwem trójdzielnym zwi
ą
zane s
ą
zwoje przywspółczulne, nale
Ŝą
ce do nerwów okoruchowego (III)
- zwój rz
ę
skowy, n. twarzowego (VII) - zwój pod
Ŝ
uchwowy i skrzydłowo-podniebienny oraz n.
j
ę
zykowo-gardłowego (IX) - zwój uszny. Włókna czuciowe nerwu trójdzielnego przebiegaj
ą
(najcz
ęś
ciej bez synaps) przez te zwoje.
VI. Nerw odwodz
ą
cy (n. abducens) – ruchowy
Pocz
ą
tek – most (dno komory IV), wchodzi do oczodołu przez szczelin
ę
oczodołow
ą
górn
ą
(jak III i
IV, okoruchowy i bloczkowy).
Unerwia tylko 1 mi
ę
sie
ń
– m. prosty boczny oka.
Uszkodzenie – zez zbie
Ŝ
ny.
VII. Nerw twarzowy (n. facialis) – mieszany, z przewag
ą
cz. ruchowej – najwa
Ŝ
niejszy nerw
ruchowy
Pocz
ą
tek – rdze
ń
przedłu
Ŝ
ony. Gał
ę
zie: skroniowe, jarzmowe, policzkowe,
Ŝ
uchwowa, szyjna.
Funkcje: ruchy mi
ęś
ni twarzy, czucie smaku, wydzielanie gr.
ś
linowych i łzowych (wł.
parasympatyczne jj.
ś
linowego górnego i łzowego).
•
Cz
ęść
czuciowa – n. po
ś
redni, struna b
ę
benkowa, n. j
ę
zykowy.
•
Cz
ęść
ruchowa – do mm. wyrazowych i m. szerokiego szyi, do dwóch mm. nadgnykowych i
m. strzemi
ą
czkowego, do gr. łzowych i
ś
linowych.
•
Cz
ęść
przywspółczulna - unerwia
ś
liniank
ę
pod
Ŝ
uchwow
ą
i podj
ę
zykow
ą
(za po
ś
rednictwem
zwoju pod
Ŝ
uchwowego) oraz gruczoł łzowy (za po
ś
rednictwem zwoju skrzydłowo-
podniebiennego).
Uszkodzenia n. twarzowego - obejmuj
ą
przede wszystkim pora
Ŝ
enie mm. wyrazowych - twarz staje
si
ę
niesymetryczna (po str. pora
Ŝ
onej szpara powiekowa nie domyka si
ę
, k
ą
cik ust opada, bruzda
nosowo- wargowa wygładza si
ę
, niemo
Ŝ
no
ść
zmarszczenia czoła, zanik odruchu rogówkowego);
pora
Ŝ
enie wł. smakowych - ubytek czucia smaku, pora
Ŝ
enie włókien wydzielniczych dla gruczołu
łzowego - silne łzawienie, pora
Ŝ
enie m. strzemi
ą
czkowego - nadmierna gło
ś
no
ść
d
ź
wi
ę
ków.
VIII. Nerw przedsionkowo-
ś
limakowy (n. vestibulocochlearis) lub statyczno-słuchowy (n.
stato-acusticus) – czuciowy, jako jedyny nerw czaszkowy nie opuszcza czaszki
•
nerw przedsionkowy (n. vestibularis) – nerw narz
ą
du równowagi
Droga impulsów równowagi: kom. zmysłowe włoskowate, 1. neuron –zwój przedsionkowy, 2. neuron
– jj. przedsionkowe w pniu (4 j
ą
dra); 3. neuron – jj.
ś
ródmózgowia/rdzenia kr./mó
Ŝ
d
Ŝ
ku.
Uszkodzenia – zaburzenia równowagi, zawroty głowy, oczopl
ą
s.
•
nerw
ś
limakowy (n. cochlearis) – nerw narz
ą
du słuchu
Droga słuchowa: kom. bł
ę
dnika, 1. neuron- zwój spiralny, 2. neuron – jj.
ś
limakowe, 3. neuron – jj.
wst
ę
gi bocznej/wzg. dolnych, 4. neuron - wzgórze (c. kolankowate przy
ś
rodkowe), dalej do kory
skroniowej (pole 41)
Uszkodzenia – utrata słuchu.
IX. Nerw j
ę
zykowo-gardłowy (n. glossopharyngeus) – mieszany, z przewag
ą
cz. czuciowej
•
Cz
ęść
czuciowa – najwa
Ŝ
niejsza, unerwia błon
ę
ś
luzow
ą
gardła, jam
ę
b
ę
benkow
ą
i
tr
ą
bk
ę
słuchow
ą
, tyln
ą
cz
ęść
j
ę
zyka - brodawki li
ś
ciaste, a tak
Ŝ
e baroreceptory zatoki
t
ę
tnicy szyjnej (pocz
ą
tek w j. pasma samotnego, n. tractus solitarii)
•
Cz
ęść
ruchowa – unerwia mm. gardła i podniebienia (pocz
ą
tek w j. dwuznacznym, n.
ambiguus)
•
Cz
ęść
parasympatyczna – unerwia
ś
liniank
ę
przyuszn
ą
(za po
ś
rednictwem zwoju
usznego)
Wszystkie jj. pocz
ą
tkowe znajduj
ą
si
ę
w górnej cz
ęś
ci rdzenia przedłu
Ŝ
onegoPora
Ŝ
enie:
zaburzenia czucia w tylnej cz. jamy nosowej i w gardle, zaburzenia smaku.
X. Nerw bł
ę
dny (n. vagus) – mieszany – najwa
Ŝ
niejszy i najwi
ę
kszy nerw z domieszk
ą
parasympatyczn
ą
, najdłu
Ŝ
szy
•
Cz
ęść
czuciowa – pocz
ą
tek w j. dwuznacznym, n. ambiguus, tworzy 2 zwoje (górny i dolny) -
unerwia bł.
ś
luzow
ą
gardła i krtani
•
Cz
ęść
ruchowa – pocz
ą
tek w rdz. przedłu
Ŝ
onym, w j. pasma samotnego, n. tractus solitarii –
unerwia podniebienie, gardło i krta
ń
•
Cz
ęść
parasympatyczna - unerwia narz
ą
dy głowy, szyi (krta
ń
), kl. piersiowej (serce i
oskrzela), brzucha (
Ŝ
oł
ą
dek, w
ą
troba, jelita)
Wszystkie jj. pocz
ą
tkowe znajduj
ą
si
ę
w rdzeniu przedłu
Ŝ
onym.XI. Nerw dodatkowy (n.
accessorius) – ruchowy
•
Cz
ęść
czaszkowa – pocz
ą
tek w rdzeniu przedłu
Ŝ
onym
•
Cz
ęść
rdzeniowa – pocz
ą
tek w rdzeniu kr
ę
gowym
Unerwia mm. krtani i zwieracze gardła oraz m. czworoboczny grzbietu i m. mostkowo-obojczykowo-
sutkowy
XII. Nerw podj
ę
zykowy (n. hypoglossus) – ruchowy
Pocz
ą
tek w rdzeniu przedłu
Ŝ
onym, w j
ą
drze nerwu podj
ę
zykowego.
Unerwia mi
ęś
nie j
ę
zyka (wewn
ę
trzne i zewn
ę
trzne).
Uszkodzenia – zaburzenia
Ŝ
ucia, połykania i artykulacji.
Podsumowanie:
Nerwy czaszkowe tworz
ą
3 grupy:
•
nerwy czuciowe specyficzne: n. w
ę
chowy (I), n. wzrokowy (II) i n. przedsionkowo-
ś
limakowy
(VIII)
•
nerwy ruchowe mm. gałki ocznej i j
ę
zyka: n. okoruchowy (III), n. bloczkowy (IV), i n.
odwodz
ą
cy (VI) - unerwiaj
ą
mm. gałki ocznej oraz n. podj
ę
zykowy (XII) - unerwia mm.
j
ę
zyka
•
nerwy czuciowo-ruchowe (mieszane): n. trójdzielny (V), n. twarzowy (VII), n. j
ę
zykowo-
gardłowy (IX), n. bł
ę
dny (X) i n. dodatkowy (XI). Zaopatruj
ą
pochodne łuków skrzelowych
Uzupełnienie:
o
4 nerwy zawieraj
ą
domieszk
ę
parasympatyczn
ą
: n. okoruchowy (III), n. twarzowy (VII), n.
j
ę
zykowo-gardłowy (IX) i n. bł
ę
dny (X)
o
włókna przywspółczulne nerwów łuków skrzelowych (nn. mieszanych) unerwiaj
ą
głównie
gruczoły: n. twarzowy (VII) -
ś
liniank
ę
pod
Ŝ
uchwow
ą
i podj
ę
zykow
ą
oraz gr. łzowy, n.
j
ę
zykowo-gardłowy (IX) -
ś
liniank
ę
przyuszn
ą
, a n. bł
ę
dny (X), zawieraj
ą
cy najwi
ę
ksz
ą
domieszk
ę
wł. przywspółczulnych - serce i narz
ą
dy wewn
ę
trzne klatki piersiowej i jamy
brzusznej
o
3 nerwy – n. twarzowy (VII), j
ę
zykowo-gardłowy (IX) i bł
ę
dny (X) zawieraj
ą
włókna smakowe