M I N I S T E R S T W O
S P R A W
W O J S K O W Y C H
Ins tr. do San. 5 /3 0 .
INSTRUKCJA
D L A L E K A R Z Y
O S P O S O B A C H B A D A N I A I O C E N Y
FIZYCZNEJ ZD O L N O ŚC I D O S Ł UŻ BY
W O J S K O W E J
W A R S Z A W A 1930
M I N I S T E R S T W O
S P R A W
W O J S K O W Y C H
Ins tr. do San. 5 /3 0 .
INSTRUKCJA
D L A L E K A R Z Y
O S P O S O B A C H B A D A N I A I O C E N Y
FIZYCZNEJ ZD O L N O ŚC I D O S Ł UŻ BY
W O J S K O W E J
W A R S Z A W A 1930
M I N I S T E R S T W O S P R A W W O J S K O W Y C H
l ns tr. do S a n . 5/30.
INSTRUKCJA
D L A L E K A R Z Y
O SPOSOBACH B A D AN IA I O C EN Y
FIZYCZNEJ ZDOLNOŚCI D O SŁUŻBY
W O J S K O W E J
W A R S Z A W , 1930
SPI S R Z E C Z Y .
Rozdział I.
CEL INSTRUKCJI.
2. Wyjaśnienia do in s t r u k c ji.............................................................5
Rozdział II.
PRZEDW STĘPNE CZYNNOŚCI PRZY BADANIU.
3. Różnice w sposobach badania...................................................
7
4. Ważenie...........................................................................................
7
5. Mierzenie wzrostu i wysokości r o z k r o c z a ............................
7
6. Mierzenie obwodu klatki p ie rsio w e j...........................................9
Rozdział III.
BADANIE OGÓLNE.
7. Wskazówki o g ó l n e ....................................................................
10
8
. Budowa c i a ł a ................................................................................11
Rozdział IV.
BADANIE SZCZEGÓŁOWE.
9. S k ó r a .......................
10. G ł o w a ..................................
..................................
11. Narząd wzroku
.......................16
12
. Narząd słuchu ..................................
..................................
s t r
13. N o s ............................................................................................................ 17
14. Jama u s t n a ......................................................................................... 17
15. S z y j a ......................................................................................................18
16.
Klatka p i e r s i o w a ...................................................................................18
17
P ł u c a .......................................................................................................18
18.
S e r c e ......................................................................................................19
19. Jama b r z u s z n a ...................................................................................20
20
. Narządy m oczo p łciow e .
O d b y t ...................................................20
21
.
K ończyny g ó r n e ...................................................................................21
22. K oń czyn y d o l n e ...................................................................................22
23.
Układ psychiczn y i n e r w o w y ..........................................................24
24.
C h oroby przemiany m a t e r j i ......................................................... 24
R ozdział V.
U W A G I DO PO SZCZEGÓLNYCH P A R A G R A F Ó W
„TA BELI S T A N Ó W CH O RO BO W Y CH ” .
25. Uwagi do poszczególnych p a r a g r a f ó w ...................................... 26
R ozd ział VI.
B A D A N IA SPECJALNE.
26. Badanie w z r o k u ...................................................................................29
27. Badanie s ł u c h u ...................................................................................30
28.
Badanie stanu u z ę b i e n i a ............................................................... 31
R O Z D Z I A Ł I.
CEL INSTRUKCJI.
Celem niniejszej instrukcji jest:
a) danie pewnego schematu, którego zasto
sowanie przy badaniu fizycznej zdolności
do służby wojskowej zapewni jednolitość
metod badania i oceny oraz zapobiegnie
przeoczeniu przez badającego jakichkol
wiek wad lub cierpień;
b) udzielenie wyjaśnień do niektórych punk
tów i kategoryj, gdzie można przewidy
wać rozbieżność w interpretacji;
c) wskazanie na te wady lub cierpienia, któ
re do ostatecznego zakwalifikowania ba
danego wymagają poprzedniego zbadania
lub obserwacji w wojskowym zakładzie
leczniczym, posiadającym
odpowiednich
specjalistów i urządzenia.
Przy kwalifikowaniu badanego do odpowied
niej kategorji fizycznej zdolności do służby woj
skowej należy stwierdzić wszystkie stany cho
robowe, istniejące u badanego, podając od
powiednie paragrafy „Tabeli stanów chorobo
wych, określającej kategorje zdolności do służ
by wojskowej" (San. 5/30 zał. 1).
5
1
.
Cel
instrukcji.
2
.
W yjaśnie
nia do in
strukcji.
Stwierdzenie jednak u badanego wybitnej
wady lub cierpienia, czyniących go zupełnie
i trwale niezdolnym do służby, usuwa koniecz
ność dalszego szczegółow ego badania i wylicza
nia wszystkich stanów chorobowych.
W tych wypadkach, gdy dla danej kategorji
w Tabeli stanów chorobow ych" pod poszcze
gólnym paragrafem jest wymieniony cały sze
reg wad lub cierpień, nie należy doszukiwać się
obecności wszystkich wymienionych w tym pa
ragrafie objawów chorobowych — np. w § 45
dla kategorji E wystarczy istnienie tylko n ow o
tworu nerek lub tylko kamicy nerkowej i t. p.
Jeżeli stwierdzony stan chorobow y wzbudza
podejrzenie rozmyślnego samouszkodzenia,
to
niezależnie od tego podejrzenia, należy kwalifi
kow ać badanego zgodnie ze stwierdzonym sta
nem zdrowia i ściśle według „Tabeli stanów
chorobow ych", zaznaczając jednocześnie, że
cierpienie nasuwa podejrzenie rozmyślnego sa
mouszkodzenia.
6
R O Z D Z I A Ł II.
PRZEDWSTĘPNE CZYNNOŚCI
PRZY BADANIU.
Jeżeli badany jest poborow ym lub ochotni
kiem do służby wojskowej, podlega on badaniu
zupełnie nago, a zaczyna się ono od określenia
ciężaru, wzrostu i wysokości rozkrocza ewen
tualnie rozstępu kolan względnie pięt, pod ści
słą kontrolą jednego z lekarzy, członków komi
sji poborow ej, oraz zmierzenia przez lekarza
wojskowego osobiście obw odu klatki piersio
wej.
Jeżeli badany nie jest ani poborow ym ani
ochotnikiem do służby wojskowej, to badanie
może być dokonane według uznania lekarza
w nieco odmiennych warunkach, jednak zawsze
według schematu i zgodnie z Tabelą stanów
chorobow ych".
Sposób ważenia nie m oże nasuwać żadnych
wątpliwości i nie wymaga w skazówek; wynik
ważenia należy podawać w liczbach zaokrąglo
nych do kilograma.
Przy mierzeniu wzrostu i wysokości rozkro
cza ustawia się badanego na podstawie w zro-
stomierza w pozycji zupełnie wyprostowanej,
plecami do słupka, przyczem oś pionowa ciała
7
3.
Różnice
w sposo
bach bada
nia.
4.
Ważenie.
5.
Mierzenie
wzrostu
i wysokości
rozkrocza.
powinna być możliwie równoległa do tego słup
ka, a najbardziej ku tyłowi wystające punkty
ciała (potylica, największa wypukłość grzbietu,
pośladki i łydki ewentualnie pięty) — dotykać
przedniej powierzchni słupka.
Badany staje przytem w ten sposób, że dolna
poprzecznica miary umieszcza się między w y-
prostowanemi nogami ze stykającemi się z sobą
względnie możliwie do siebie zbliżonemi pięta
mi
(przy stykających się wewnętrznych po
wierzchniach kolan).
G łowa powinna być ustawiona w taki spo
sób, aby dolne krawędzie oczodołów oraz górne
krawędzie obu zewnętrznych otw orów przew o
dów usznych leżały na jednej płaszczyźnie, rów
noległej do podstawy miary.
W celu zmierzenia wzrostu opuszcza się lek
ko górną poprzecznicę wzrostomierza na głowę
badanego tak, aby przylegała do szczytu głowy
tylko swym własnym ciężarem (bez nacisku na
głowę).
Dane podziałki na słupku, odpowiadające
w zrostowi — odczytuje się z zaokrągleniem do
i centymetra.
Mierzenie wysokości rozkrocza dokonywa się
bezpośrednio po zmierzeniu wzrostu, nie zmie
niając pozycji badanego a tylko przesuwając u-
stawioną już między nogami dolną poprzecznicę
wzrostomierza do góry tak, aby przylegała do
brze do rozkrocza (perineum).
Części rodne należy przytem odsunąć na bok.
Dane podziałki na słupku,
odpowiadające
wysokości rozkrocza, odczytuje się z zaokrągle
niem do centymetra.
8
Jeżeli przy tych pomiarach zauważy się, że
kolana są szpotawe lub koślawe, to lekarz do
konuje osobiście pomiaru rozstępu kolan ewen
tualnie pięt, możliwie bez zmiany pozycji bada-
nego.
Szczegółow e wskazówki do tego mierzenia są
podane niżej w punkcie, dotyczącym badania
kończyn dolnych.
W yniki pomiarów badanego zapisuje się do
karty indywidualnej, z którą następnie badany
staje przed lekarzem wojskowym w celu zmie
rzenia obwodu klatki piersiowej.
O bwód klatki piersiowej należy mierzyć przy
spokojnem (normalnem) oddychaniu na w yso
kości podstawy wyrostka m ieczykowatego (pro-
cessus
xiphoideus).
Taśma powinna leżeć
w płaszczyźnie poziomej i przylegać ściśle do
ciała, nie krępując jednak ruchów oddecho
wych.
Postawa badanego przy mierzeniu p o
winna być swobodna, ręce opuszczone wzdłuż
tułowia, w takiem oddaleniu od niego, aby le
karz mógł swobodnie przesunąć rękę z taśmą
mierniczą między kończyną górną badanego
a klatką piersiową.
Dane na taśmie mierniczej,
odpowiadające
wielkości obwodu klatki piersiowej, odczytuje
się z przybliżeniem do centymetra.
6
.
Mierzenie
obwodu
klatki pier
siowej.
9
7.
Wskazówki
ogólne.
R O Z D Z I A Ł III.
BADANIE OGÓLNE.
W łaściwe badanie rozpoczyna się od tego, że
lekarz ustawia badanego w postawie zasadni
czej twarzą do światła, w odległości kilku kro
ków od siebie i obejmuje wzrokiem całą postać
badanego ze wszystkich stron, poczem zapytu
je go o stan zdrowia, W razie niezgłoszenia
przez badanego żadnego cierpienia, lekarz przy
stępuje do szczegółowego badania. Jeżeli bada
ny zgłosi względnie lekarz sam zauważy wadę
lub cierpienie, czyniące badanego już na pierw
szy rzut oka zupełnie i trwale niezdolnym do
służby wojskowej, to można zaniechać dokony
wania
pomiarów,
a
nawet
schematycznego
szczegółowego badania, lecz odrazu przystąpić
do badania danej wady względnie cierpienia.
Jeżeli badanie to nie potwierdzi pierwotnego
zdania co do zupełnej i trwałej niezdolności do
służby wojskowej, to należy rozpocząć badanie
według schematu.
Jeżeli badany zgłasza jakiekolwiek cierpienie,
nierzucające się w oczy, należy rozpocząć szcze
gółow e badanie na podstawie niżej podanego
schematu, zwracając w odpowiedniej chwili
szczególną uwagę na zgłoszone cierpienie.
10
Podczas badania powinno się zadawać szereg
pytań badanemu, żeby już na podstawie odpo
wiedzi wywnioskować o rozwoju umysłowym
oraz stwierdzić sprawność m owy i słuchu.
Podane wyżej oględziny ogólne mają za cel
przekonanie się o budowie ciała, stopniu odży
wiania, zabarwieniu i zewnętrznym wyglądzie
skóry, oraz o kształcie czaszki, klatki piersio
wej, kręgosłupa, wyglądzie brzucha, narządów
m oczopłciow ych i kończyn.
Przy ocenie słabej budowy ciała należy zwró
cić uwagę nietylko na ogólny wygląd badane
go lecz także na wzajemny stosunek danych,
wzrostu, ciężaru i obwodu klatki piersiowej.
Przy stwierdzeniu u badanego wzrostu poni
żej 150 cm. lub ciężaru poniżej 48 kg. względnie
obwodu klatki piersiowej poniżej 77 cm. nie na
leży badanego kwalifikować do kategorji A.
Minimalne dane wzajemnego ustosunkowania
się wzrostu, ciężaru i obwodu klatki piersiowej,
stanowiące wskaźnik niedostatecznego fizycz
nego rozwoju badanego, poniżej których bada
ny nie może być zakwalifikowany do kategorji
A, podaje tabela umieszczona na stronie na
stępnej.
Budowa
ciała.
8.
11
TABELA ORJENTACYJNA I.
do określenia minimalnej granicy wzajemnego
stosunku wzrostu, ciężaru i obwodu k latk i pier
siowej przy kwalifikowaniu do kategorji A
Wzrost
w cm.
Ciężar
w kg.
Obwód
kl. pierś.
w cm.
Wzrost
w cm.
Ciężar
w kg.
Obwód
kl. pierś.
w cm.
W zrost
w cm.
Ciężar
w kg.
Obwód
kl. pierś
w cm.
150
48
77
165
54
79
180
64
83
151
48
77
166
55
80
181
65
83
152
48
77
167
55
80
182
66
83
153
48
77
168
56
80
183
66
83
154
48
77
169
57
80
184
67
84
155
48
77
170
58
80
185
68
84
156
48
78
171
58
81
186
68
84
157
48
78
172
59
81
187
69
84
158
49
78
173
60
81
188
70
85
159
50
78
174
60
81
189
70
85
160
50
78
175
61
82
190
71
85
161
51
78
176
62
82
191
72
85
162
52
79
177
62
82
192
72
85
163
52
79
178
63
82
193
73
86
164
53
79
179
63
83
194
74
86
Jeżeli powyższe objawy niedostatecznego roz
woju fizycznego dadzą się stwierdzić u bada
nych, którzy czynią wrażenie, że ich rozwój
12
fizyczny z biegie m czasu może się poprawić,
wówczas, o ile jakiekolwiek stany chorobowe
i ułomności nie dadzą dostatecznej podstawy
do zakwalifikowania ich do kategorji C, D, lub
E, należy ich uważać za czasowo niezdolnych
do służby wojskowej, kwalifikując do kate
gorji B.
Przez ta k zwane upośledzone odżywianie n a
leży rozumieć taki stan, który, bez względu na
prawidłową budowę ciała i norm alny jego roz
wój ma w yraźne cechy wychudzenia i wynisz
czenia. Do takich cech należą: bladość po
włok skórnych, ich suchość, łatw e układanie się
w zmarszczki i fałdy, które nie mają zwykłej
prężności i wykazują przytem znaczne ścieńcze-
nie skóry, pozbawionej podściółki tłuszczowej,
zapadnięte oczy,
wybitnie zaznaczone prze
stw ory międzyżebrowe i dołki pod i nad oboj
czykowe, w padnięty brzuch oraz uw ydatnione
i pogłębione przestwory międzyścięgnowe, wy
stające
obojczyki, grdyka
(pomum Adami),
grzebienie talerzy biodrowych, łopatki i kręgi,
zwiotczałe,
pozbawione
prężności
mięśnie
z ostro uwydatnionem i zarysam i zw łaszcza na
szyi, plecach i kończynach.
P rzy ocenie t. zw. upośledzonego odżywiania
należy obok oznak zew nętrznych kierow ać się
również miernikiem bardziej ścisłym i objek-
tywnym, jakim jest stosunek ciężaru ciała do
wzrostu: ciężar poniżej granic, uwidocznionych
w tabeli I, należy uważać za wskaźnik niedosta
tecznego odżywiania.
Przy stw ierdzeniu u badanego upośledzonego
stanu odżywiania należy mieć na uw adze możli
wość sztucznego i rozmyśnego głodzenia się,
wobec czego nie należy badanego kwalifikować
w takim wypadku odrazu jako zupełnie i trwale
niezdolnego do służby wojskowej.
Takież dane wzajemnego stosunku wzrostu
i ciężaru, wskazujące na otyłość, a stanowiące
granicę maksymalną, powyżej której badanego
nie można kwalifikować do kategorji A , podaje
niżej umieszczone tabela.
T A B E L A O R J E N T A C Y J N A II.
do
określenia maksymalnej
granicy
ciężaru
w stosunku do wzrostu przy kwalifikowaniu
do kategorji A .
Wzrost
w cm.
Ciężar
w kg.
Wzrost
w cm.
Ciężar
w kg.
Wzrost
w cm.
Ciężar
w kg.
W zro st
w cm.
Ciężar
w kg.
W zrost
w cm.
Ciężar
w kg.
150
67
159
73
168
79
177
86
186
91
151
67
160
74
169
80
178
86
187
92
152
68
161
74
170
8 .
179
87
188
93
153
69
162
75
171
82
180
87
189
93
154
69
163
76
172
82
181
88
190
94
155
70
164
77
173
83
182
89
191
95
156
71
165
77
174
83
183
89
192
95
157
71
166
78
175
85
184
90
193
96
158
72
167
79
176
85
185
91
194
97
14
R O Z D Z I A Ł IV
BADANIE SZCZEGÓŁOWE.
Badanie szczegółow e należy rozpocząć od
badania pow łok zewnętrznych na całej ich p o
wierzchni.
Bladość skóry i błon śluzowych sama przez
się nie dowodzi jezcze zmian w składzie krwi,
gdyż zależeć ona może od wąskiego światła na
czyń krwionośnych i odczynów naczyniorucho-
wych, w obec czego, jeżeli to nie jest następ
stwem jakiegoś przewlekłego cierpienia ustroju,
nie przeszkadza ona pełnieniu służby w ojsko
wej. W wypadkach wątpliwych należy badane
go kierować celem szczegółowego zbadania do
wojskowego zakładu leczniczego, posiadającego
odpowiednich specjalistów i urządzenia.
Choroby skórne o przebiegu ostrym lub prze
wlekłym, co do których istnieje praw dopodo
bieństwo wyleczenia, jak również budzące wąt
pliwości co do ich rozpoznania i uleczalności,
należy badać w wojskowych zakładach leczni
czych, posiadających
odpowiednich
specjali
stów i urządzenia.
15
9.
Skóra.
10
.
G łow a.
11.
Narząd
wzroku.
12
.
Narząd słu
chu.
Przy badaniu głow y przedewszystkiem zwra
ca się uwagę na owłosienie (favus, herpes tonsu-
rans, alopecia i t. p.).
Następnie zapom ocą obmacywania obu dłoń
mi określa się kształt czaszki oraz wszelkie
ewentualne zniekształcenia
(ubytki kostne,
wgłębienia lub
zgrubienia), poczem kolejno
przechodzi się do badania narządów wzroku,
słuchu, nosa i jamy ustnej.
Podczas badania narządu wzroku bierze się
pod uwagę te zmiany, które można stwierdzić
przy oględzinach zewnętrznych: stan powiek,
podwinięcie ich lub wywinięcie, nieprawidłowe
ustawienie rzęs, stan spojówek, który należy u-
stalać u każdego badanego, zwracając szczegó
łową uwagę na załamek górny (jaglica), brak
lub zanik gałki ocznej, zez (porażenie mięśni
zewnętrznych oka), wyraźne zmętnienie rogó
wek, zmiany na tęczówkach i zaćma.
Określenie siły wzroku odbywa się po ukoń
czeniu pełnego badania, w sposób podany niżej,
w części specjalnej niniejszej instrukcji.
W razie powstania wątpliwości, jaką kate-
gorję dla oceny zdolności do służby wojskowej
należy
zastosować,
przewodniczący komisji
kieruje badanego na wniosek lekarzy do w oj
skowego
zakładu leczniczego,
posiadającego
odpowiednich specjalistów i urządzenia.
Przy badaniu narządu słuchu zwraca się
szczególną uwagę na małżowiny: obecność ja
kichkolwiek
owrzodzeń
ich
dolnych
części
wzbudza
podejrzenie
o możliwości
zmian
w przewodzie usznym.
Badając zewnętrzny
16
przewód uszny, należy zw rócić uwagę na jego
drożność i stwierdzić, czy niema w niem zw ę
żenia, ciał obcych, większej ilości woszczku,
pryszczycy, polipów, wyrośli kostnych, ziarniny
lub przetok.
Spotykane niekiedy blizny na skórze prze
wodu usznego z zanikiem małych w łosków o-
raz ze zwężeniem lub zarośnięciem przewodu
mogą pochodzić z oparzenia środkami żrącemi.
Zapom ocą ucisku lub ostukiwania wyrostka
sutkowego stwierdza się stan jego, przyczem
trzeba odróżniać stan zapalny wyrostka sutko
wego od sprawy zapalnej w skórze, powstają
cej często w związku z czyrakami w ścianie
zewnętrznego przewodu usznego.
W razie stwierdzenia u badanego w uchu
zmian, mogących przypuszczalnie wpłynąć na
zdolność słyszenia badanego, należy go kiero
wać do w ojskowego zakładu leczniczego, p o
siadającego odpowiednich specjalistów i urzą
dzenia.
Przy badaniu nosa sprawdza się stan kości,
chrząstek i miękkich części, a następnie droż
ność kanałów.
Przystępując do badania jamy ustnej zwraca
się uwagę na możliwe wady warg (warga zaję
cza), języka, podniebienia twardego i miękkie
go, gardzieli, krtani, stanu uzębienia, procento
wą zdolność żucia (zgodnie ze wskazówkami
części VI niniejszej instrukcji „Badania specjal
n e"); jednocześnie bada się stan i ruchowość
żuchwy.
13.
Nos.
14.
Jama ustna
Po ukończeniu badania głow y przechodzi się
do badania szyi. Tu stwierdzić należy stan
gruczołów chłonnych, jak również zwrócić u-
wagę czy na skórze niema blizn po zropiałych
gruczołach, czy niema „krzyw ej szyi“ (kręcz —
torticollis), wola, które może nasuwać p odej
rzenia co do istnienia choroby Basedowa. Je
żeli jednak pow zięcie decyzji natrafia na trud
ność, należy badanego skierować do w ojskowe
go zakładu leczniczego, posiadającego odpo
wiednich specjalistów i urządzenia.
Przy badaniu klatki piersiowej zwraca się
przedewszystkiem uwagę na jej kształt (becz
kowata, ptasia, łódkowata), kształt kręgosłupa,
łopatek (scapulae alatae), obojczyka i żeber.
Skrzywienie kręgosłupa dzielimy na:
nie
znaczne t, zw, boczne, czyli szkolne, odróżnia
jące się tem, że linja wyrostków kolczastych
w pozycji wyprostowanej i nieprzymuszonej
tworzy niewielki łuk całkowity albo
tylko
w części lędźwiowej; umiarkowane — z nie-
znacznem upośledzeniem ruchów w sąsiednich
odcinkach w dwóch przeciwnych kierunkach
czyli t. zw. kształt litery S; wreszcie znaczne—
ze znacznem upośledzeniem ruchów w kręgach
piersiowych, ze zniekształceniem klatki pier
siowej i skrzywieniem kręgosłupa na dwóch od
cinkach w jakimkolwiek kierunku, jednakże
jeszcze
bez garbu.
Najwyższym
stopniem
skrzywienia kręgosłupa jest garb.
Następnie
przystępuje się do opukiwania
klatki piersiowej
celem stwierdzenia granic
płuc i serca, poczem osłuchiwaniem stwierdza
się charakter szmerów oddechowych i określa
się ruchowość dolnych granic płuc podczas głę
bokiego wdechu i wydechu.
W razie podejrzenia czynnej gruźlicy, należy
odesłać badanego celem obserwacji do wojsko
wego zakładu leczniczego, posiadającego odpo-
widnich specjalistów.
Przed przystąpieniem do szczegółow ego ba
dania serca należy policzyć tętno sprychowe
(na art. radialis) i zw rócić uwagę na jego czę
stość, miarowość i napięcie, następnie zapomo-
cą oględzin i dotyku stwierdzić miejsce uderze
nia koniuszka serca.
Osłuchiwaniem stwierdza się czystość tonów
sercowych, przyczem w razie wykrycia jakie
gokolwiek szmeru, jeżeli się nie uda odrazu
niewątpliwie stwierdzić wady organicznej, na
leży badanego przesłać do wojskowego zakładu
leczniczego, posiadającego odpowiednich spe
cjalistów.
Serce bada się w pozycji stojącej i leżącej,
w stanie spokoju i po wykonaniu ruchów, przy
czem pamiętać trzeba, że zbyt przyspieszone
lecz miarowe tętno nie świadczy jeszcze o zmia
nach chorobowych, ponieważ może być spow o
dowane zmianami czynnościowemi z powodu
warunków, w jakich się znajduje badany.
Dlatego też wskazane jest przerwać na krót
ki czas badanie, a po upływie kilkunastu minut
wznowić je, osłuchując badanego w tej samej
pozycji w jakiej pozostawał on w chwili przer
wanego
poprzednio
badania.
Trzeba tu pa
miętać o możliwości
sztucznego
wywołania
19
18
.
Serce.
15.
Szyja.
16.
Klatka
piersiowa
17.
Płuca.
przyspieszenia tętna, w obec czego w razach
wątpliwych należy kierować badanego do w oj
skowego zakładu leczniczego,
posiadającego
odpowiednich specjalistów i urządzenia.
Przystępując do badania brzucha, należy
zw rócić uwagę na kształt i wielkość jego oraz
podkład podskórny tłuszczu, na stan mięśni
(prężność, zwiotczałość), wszelkiego
rodzaju
uwypuklenia w okolicy smugi białej, pępka
i kanałów pachwinowych (przepukliny) i t. p.
Brzuch duży, wypukły może wskazywać na
ciężkie zaburzenia w krążeniu krwi, przepukli
nę brzuszną lub schorzenia
miejscowe
jamy
brzusznej względnie guzy.
Przy
stwierdzeniu guzów należy pamiętać
o guzach rzekomych, pochodzenia kurczowego,
oraz o możliwości nagromadzenia się kału
w kiszce grubej.
Następnie wypukiem i dotykiem określa się
granice i ewentualne zniekształcenia żołądka,
wątroby, śledziony i t. p.
W e wszystkich wątpliwych wypadkach cier
pień jamy brzusznej należy badanych kierować
celem rozpoznania cierpienia do wojskowych
zakładów
leczniczych,
posiadających
odpo
wiednich specjalistów i urządzenia.
Przy badaniu nerek należy pamiętać o możli
wości istnienia nerki opuszczonej lub wędrującej.
Przy badaniu narządów płciow ych zwraca
się uwagę na drożność kanałów moczowych,
ewentualne wady rozwoju prącia (spodziectwo
i wierzchniactwo), względnie wady w umiejsco
wieniu jąder (brak jąder w mosznie, niezupełne
20
opuszczenie jądra względnie zatrzymanie się ją
dra w kanale pachwinowym), wodniaki jądra,
żylaki i wodniaki powróżka nasiennego i t. p „ po-
czem przechodzi się do badania kanału pachwi
nowego. Tutaj należy pamiętać, że roszczepie-
nie kanału pachwinowego bez uwypuklenia
w nim wnętrzności nie jest jeszcze przepukliną.
Przy badaniu odbytu należy zwrócić uwa
gę na możliwość istnienia guzów krwawniczych,
szczelin i przetok
okołoodbytowych,
nacie-
czeń, wypadania śluzówki względnie całej od
bytnicy.
Przy badaniu kończyn górnych zwraca się u-
wagę na kształt kończyn i poszczególnych ich
części, stan mięśni, (brak grup mięśni), kości
(zgrubienie kości), a następnie, celem przeko
nania się o swobodzie ruchów, należy polecić
badanemu wykonać szereg ruchów w stawach
barkowych i łokciow ych (zgięcie, w yprostowa
nie,
odprowadzenie i doprowadzenie)
oraz
w małych stawach kiści i palców; jednocześnie
w wypadkach wątpliwych próbuje się siłę koń-
czyn.
O ile zachodzi podejrzenie co do różnicy
w długości kończyn, należy przystąpić do mie
rzenia.
Długość całej kończyny mierzy się w ten spo
sób, że na kończynę,
zwisającą
swobodnie
wzdłuż tułowia, nakłada się taśmę (centymetro
wą), którą się prowadzi od wyrostka barkowego
(acromion) do końca wyrostka rylcow ego kości
promieniowej (processus styloideus radii).
Przy mierzeniu długości ramienia przykłada
się taśmę na zewnętrznej powierzchni górnej
21
19.
Jama
brzuszna.
20
.
Narządy
m oczoplcio-
we. Odbyt.
21
.
Kończyny
górne.
22
.
Kończyny
dolne.
części ramienia tuż pod wystającym brzegiem
wyrostka barkowego, następnie każe się bada
nemu zgiąć kończynę w łokciu do kąta proste
go i prowadzi się taśmę do nadłokciowego gu
za zewnętrznego kości ramieniowej (epicondy-
lus lateralis humeri).
Przedramię mierzy się w ten sposób, że taśmę
prowadzi się od wierzchołka łokciow ego (ole-
cranom) do końca wyrostka rylcow ego kości
łokciow ej (processus styloideus ulnae).
Przy badaniu kończyn dolnych zwraca się
uwagę na kształt miednicy i poszczególnych
części kończyn, na stan ich mięśni
(brak p o
szczególnych mięśni lub całych grup), w szcze
gólności zaś wady rozw ojow e (kolana szpotawe,
koślawe, stopa płaska, palce nadliczbowe i t. p.)
wreszcie na ewentualne istnienie obrzęków, po
większenie gruczołów, rozszerzenie żył względ
nie istnienie żylaków, przetok, nowotworów,
owrzodzeń i wyprysków.
Zapom ocą dotyku należy określić stan kość-
ca, okostnej i naczyń (tętniaki) oraz zbadać
stan kanału biodrowego (przepuklina).
Następnie bada się ruchowość stawów
(jak
wyżej przy kończynach górnych).
W razie przypuszczalnego istnienia różnicy
długości kończyn należy je mierzyć w następu
jący sposób:
badanego układa się nawznak
z wyprostowanemi nogami i zsuniętemi stopami
na równej i twardej płaszczyźnie poziomej, tak,
aby linja środkowa tułowia
(biegnąca po linji
pośrodkowej mostka przez pępek i środek spo
jenia łonowego) oraz przedłużenie jej aż do
22
miejsca zetknięcia się obu stóp względnie k o
stek wewnętrznych stanowiły linję prostą, po
czerń dla zmierzenia
długości całej kończyny
dolnej prowadzi się taśmę od przedniego w yż
szego kolca talerza kości biodrowej (spina an-
terior superior ossis ilei) do końca kostki w e
wnętrznej (malleolus internus).
Celem zmierzenia uda prowadzi się taśmę od
wierzchołka krętarza większego (trochanter
maior) do szczeliny stawu kolanowego, którą
można namacać przy nieznacznem zgięciu koń
czyny w stawie kolanowym.
Długość podudzia wymierza się od szczeliny
stawu kolanowego (jak wyżej) do końca kostki
zewnętrznej,
(malleolus externus).
W razie stwierdzenia u badanego istnienia
kolan szpotawych (genu varum) względnie k o
ślawych (genu valgum), należy dokonać pomia
ru rozstępu kolan ewentualnie pięt w postawie
jak przy mierzeniu wzrostu i wysokości rozkro-
cza.
W razie istnienia kolan szpotawych badany
stoi. mając pięty zestawione razem, poczem p o
między kolana na wysokości szczelin kolano
wych wsuwa się przyrząd do mierzenia rozstę
pu.
W razie istnienia kolan koślawych,
mierzy
się w podobny sposób rozstęp pomiędzy pięta
mi, przyczem badany stoi, mając kolana zesta
wione razem, a przyrząd do mierzenia rozstępu
wsuwa się pomiędzy pięty na wysokości naj
bardziej wystających ku środkowi punktów obu
kości piętowych.
23
W obu wypadkach miarę należy trzymać
płaszczyzną równolegle do powierzchni podsta
w y (podstawa wzrostomierza, taboret, podło
ga) i wsuwać ją bez wysiłku do zetknięcia się
z powierzchnią ciała.
Zestawiać piąty względnie kolana należy
w ten sposób, aby dotykały lekko jedne dru
gich bez nacisku a tem bardziej zachodzenia
jedne na drugie,
Dane podziałki, odpowiadające rozstępowi,
odczytuje się na przyrządzie z przybliżeniem
do cm.
Kwalifikowanie
stanów
neuropatycznych
i psychopatycznych celem określenia zdolności
do służby wojskowej, należy wyłącznie do w oj
skowych zakładów leczniczych, posiadających
odpowiednich specjalistów, dokąd też należy
kierow ać badanych z podejrzeniem o takie
cierpienia.
1) D n a : gdy podczas oglądania badanego
da
się stwierdzić
zgrubienie
stawów,
zwłaszcza małych stawów kończyn lub
zniekształcenie ich, naprowadza to na
myśl o istnieniu u badanego dny.
2) M o c z ó w k a c u k r o w a :
badany
nadmiernie wychudzony, z suchą skórą,
pokrytą nieraz czyrakami, skarżący się na
nadmierne wydzielanie moczu i wzm ożo
ne
pragnienie,
nasuwa przypuszczenie
istnienia u niego cukromoczu.
3) S t a n
g r a s i c z o - l i m f a t y c z n y .
wygląd badanego blady, jakby nalany, p o
większenie gruczołów szyi, jamy ustnej
24
24.
C h oroby
przem iany
materji.
i nasady języka, przemawia za stanem gra
siczo - limfatycznym,
4) C h o r o b a
A d i s s o n a :
całkowite
zabarwienie skóry na kolor bronzowy lub
też w postaci plam na twarzy, tułowiu,
kończynach,
mosznie i śluzówce
jamy
ustnej, przy upośledzonym stanie odżywia
nia i przyśpieszonem tętnie — wskazują
na chorobę Adissona.
5) C h o r o b a B a s e d o w a : gdy przy ba
daniu stwierdzi się powiększenie gruczołu
tarczowego, wytrzeszcz, nadmierne wychu
dzenie, pocenie się, drżenie rąk, nadmier
ną pobudliwość i częstość tętna, należy
przypuszczać chorobę Basedowa.
6) C h o r o b a
T o m s e n a :
stwierdzenie
u badnego napadów kurczów w kończy
nach, zwłaszcza górnych, oraz zwiększe
nie pobudliwości mechanicznej twarzy
i kończyn — naprowadza na myśl o ist
nieniu u badanego choroby Thomsena.
7) A k r o m e g a l j a : gdy się stwierdza u ba
danego nadmiernie rozwinięty kościec, du
że dłonie i stopy, silnie rozwinięte kości
szczęk, grube wargi, duży nos, należy
przypuszczać tak zwaną akromegalję.
W e wszystkich wypadkach, nastręczających
wątpliwości przy rozpoznawaniu chorób prze
miany materji, należy badanych kierować do
wojskowych zakładów leczniczych posiadających
odpowiednich specjalistów i urządzenia.
25
23.
Układ psy
chiczny
nerwowy.
25.
Uwagi do
poszczegól
nych para
grafów.
R O Z D Z I A Ł V.
U W A G I DO POSZCZEGÓLN YCH P A R A G R A
F Ó W „TABELI S TA N Ó W CH O RO BO W YC H ".
Do § 1. Przez pojęcie wybitna niemoc w ro
dzona” należy rozumieć nietylko osłabienie sy
stemu mięśniowego lecz cały zespół objawów,
obniżających sprawność fizyczną w wybitnym
stopniu (długa, wąska i płaska klatka piersiowa,
ostry kąt łuków żebrowych, szerokie m iędzyże-
brza, odstające łopatki, ruchome dziesiąte żebro,
opadnięcie trzew i t. p.).
Do § § 17 — 24. Przez „osłabienie słuchu" na
leży rozumieć osłabienie zdolności
słyszenia
w stopniu lżejszym;
przez „przytępienie słuchu" — w stopniu
znaczniejszym.
Przez „przedziurawienie błony bębenkowej"
należy rozumieć nieznaczny otw ór nieprzekra-
czający 1/3 w ielkości błony.
Przez „ubytek błony bębenkow ej" — otwór
większy niż 1/3 w ielkości błony.
Przez „zanik błony bębenkow ej" należy rozu
mieć zwyrodnienie naskutek procesów zapal
nych ze zmianami w budowie błony.
26
Do § 27.— „W arga zajęcza nieskomplikowana"
jest to warga rozszczepiona bez jednoczesnego
rozszczepienia
szczęki
i
podniebienia,
Nie
utrudnia ona ani mowy, ani odżywiania się.
D o § 31, — Przetoki szyjne mogą być pocho
dzenia w rodzonego lub nabyte.
Przetoki w rodzone są zazwyczaj pojedyncze,
otwory prowadzące do nich są zwykle wąskie!
wydzielina w wypadkach bez zakażenia w tór
nego rzadka, niekiedy prawie przezroczysta;
przetoki nabyte bywają zwykle po zropiałych
gruczołach gruźliczych szyi, a odznaczają się
zazwyczaj otworami o brzegach podm inowa
nych, skóra otaczająca jest zmieniona, a przy
ucisku z przetoki wydzielają się masy serowate.
Przetoki gruźlicze spotyka się zwykle w więk
szej ilości naraz, przyczem obok nich istnieją
powiększone gruczoły.
Do § 54. — Palec (z wyłączeniem kciuka) p o
zbawiony
ostatniego
człona
uważa
się
za
zdrowy.
Palec pozbawiony dwóch członów uważa się
za nieistniejący.
Do § 56. — Przez „zrośnięcie palców u ręki
ze znacznem upośledzeniem czynności" nale
ży rozumieć zrośnięcie kciuka ze wskazicielem
lub wskaziciela z palcem trzecim względnie zro
śnięcie razem ze sobą palców trzeciego, czwar
tego i piątego,
Do § 58. — Pod mianem „płaskiej stopy nie-
utrwalonej" należy rozumieć stopę, dającą się
wygiąć w sklepieniu.
Do § 61. — Przez „palec przykrywający" na
leży rozumieć wypadek, gdy tylko jeden z pal
ców zachodzi na sąsiedni;
27
przez „palce przykrywające" — gdy kilka
palców jednocześnie zachodzi jeden na drugi.
„Palcem młotowatym" (najczęściej 2-gi palec
u stopy) nazywa się palec przykurczony w sta
wie międzyczłoneczkowym pod kątem prostym.
Do § 65, — ,,Staw biodrowy szpotawy" ma
miejsce w tych wypadkach, kiedy szyjka kości
biodrowej z trzonem tej kości nie tworzy nor
malnego kąta rozwartego (120° — 130°), lecz
kąt zbliżony do kąta prostego (90°),
26
R O Z D Z I A Ł VI.
BADANIA SPECJALNE.
Badanie wzroku zapomocą tablic należy za
stosować wtedy, gdy poprzedzające badanie ca
łego ustroju nie stwierdziło żadnego cierpienia,
któreby czyniło badanego zupełnie i trwale
niezdolnym do służby wojskowej.
Ostrość wzroku określa się zapomocą spe
cjalnych tablic, przyczem bada się ją dla każde
go oka zosobna a wyniki wpisuje się do karty
indywidualnej. Badania należy rozpocząć od oka
prawego, podczas gdy lewe oko zasłania się,
nie wywierając ucisku na gałkę oczną.
Tablice należy umieścić na ścianie dobrze
oświetlonej. Przy badaniu zapom ocą tablic dzie
siętnych
badanego stawia się w odległości
5 m. od ściany.
Badanie polega na rozpoznaniu przez bada
nego znaków optomerycznych. Ostrość wzroku
odpowiada najmniejszemu rzędowi rozpozna
wanych znaków; wyraża ją ułamek dziesiętny,
wydrukowany przy każdym rzędzie znaków.
W razie braku tablic dziesiętnych można się
posiłkować dawnemi tablicami z odległości 6 m.,
29
26
.
Badanie
wzroku.
27.
Badanie
słuchu.
Zaczynając od nr. 6. tablicy i zatrzymując się na
tym rzędzie, w którym badany rozpoznaje zna-
ki. Ostrość wzroku oznacza się ułamkiem, w któ
rym licznikiem jest liczba rzędu, rozpoznawa
nego przez oko prawidłowe z tej odległości,
a mianownikiem — liczba rzędu liter, rozpozna
wanych przez badanego, Tak np. nr. 6. rozpo
znawany jest z odległości 6 m. przez oko pra
widłowe. Jeżeli badany z tej odległości rozpo
znaje tylko litery rzędu, oznaczonego nr. 12 t. j.
rzędu liter, rozpoznawanych przez oko prawi
dłowe z odległości 12 m., to ostrość wzroku ba
danego oznaczamy V = 6/12 = 1/2 = 0,5.
Jeżeli
badany z tej odległości t. j. 6 m. rozpoznaje tyl
ko litery rzędu oznaczonego nr. 24 t. j. litery,
które rozpoznawane są przez oko prawidłowe
z odległości 24 m., to ostrość wzroku badanego
V = 8/24 = 1/4 = 0,25.
Jeżeli badany rozpoznaje tylko litery rzędu
60, rozpoznawane przez oko prawidłowe z od
ległości 60 m., to ostrość jego wzroku oznacza
my V = 6/60 = 1/10 =
0
,1.
Przez „ślepotę" należy rozumieć taką siłę
wzroku, przy której
badany zaledwie może
liczyć palce z odległości metra.
Jeżeli ostrość wzroku oznaczamy w ułamkach
dziesiętnych, to zatrzymujemy tylko liczby dzie
siętne, odrzucając setne i tysiączne.
Przy badaniu słuchu zapom ocą szeptu lekarz
staje zboku i nieco z tyłu badanego, przyczem
bada każde ucho oddzielnie (drugie ucho w tym
czasie badany zatyka palcem).
Ostrość słuchu bada się zapom ocą m ow y zw y
kłej i szeptu, wypowiedzianego po bardzo głę
30
bokim wdechu; do badania należy używać w y
razów oddzielnych, nie mających ze sobą związ
ku, Normalnie taki szept jest słyszalny w prze
strzeni zamkniętej z odległości 20— 25 m., mo
wa zwykła z odległości 50 m.
Szczegółowego badania stanu uzębienia na
leży dokonać tam, gdzie poprzedzające badanie
całego ustroju nie stwierdziło żadnego cierpie
nia, czyniącego badanego zupełnie i trwale nie
zdolnym do służby wojskowej, a stan uzębienia
nasuwa podejrzenie co do zdolności żucia.
Zdolność żucia, w której uczestniczą w stop
niu normalnym wszystkie zęby przyjmujemy
za 100%.
Procent zdolności żucia poszczególnej pa
ry zębów stycznych w stosunku do normalnej
zdolności oblicza się w sposób niżej podany;
zdolność żucia jednej pary sztucznych zębów
Wynosi dla:
1-szej pary — siekaczy centralnych — 3
%
2
-e
3-e
4-e
5-e
6
-e
7-e
8e
— siekaczy boczn ych
—
2%
— k łów
— 5
%
— dw uguzkow ców I
— 7
%
— dw uguzkow ców II
— 7
%
— trzon ow ych I
1 0
%
— trzonow ych II
—
1 0
%
— zębów mądrości
—
6%
Zęby, które nie mają stycznych należy uwa
żać za nieistniejące.
Przy
zgryzie nienormal
nym zęby niestykające się uważa się za nieist
niejące.
Za zęby zdolne do żucia należy również uwa
żać takie, które mają przynajmniej 3/4 po
wierzchni żującej lub też są wypełnione plombą.
31
28.
Badanie
stanu u zę
bienia.
S
c h e m a t
u z ę b i e n i a
A .
Strony prawej.
O d s e t k i
z d o l n o ś c i ż u c i a
6% 10% 10% 7
%
7%
5%
2 % 3%
Z ę b y
s z c z ę k i
g ó r n e j . . . .
8
7
6
5
4
3
2
1
Z ę b y ż u c h w y
8
7
6
5
4
3
2
1
L
in
ja
ś
r
o
d
k
o
w
a
B.
Strony lewej.
L
in
ja
ś
r
o
d
k
o
w
a
O d s e t k i
z d o l n o ś c i ż u c i a
3% 2 % 5%
7%
7%
10% 10% 6?
Z ę b y
s z c z ę k i
g ó r n e j . . . .
1
2
3
4
5
6
7
Z ę b y ż u c h w y
1
2
3
4
5
6
7
Przy obecności sztucznych zębów w ob
niu należy kierować się następującą zasady:
1) dostawki stałe (mostki) liczą się jak zęb y
własne,
2) ząb opatrzony koroną złotą lub porcelano
wą uważa się za ząb własny,
3) zdolność żucia zęba sztucznego w dostaw
ce ruchomej (proteza wyjmowana) równa
się 50% ząba własnego.
32
Przy określaniu stopnia fizycznej zdolności
kandydatów
do
czynnej
służby wojskowej
w charakterze oficerów zawodowych, nie nale
ży kwalifikować jako zdolnych do tej służby
tych, których stan uzębienia ujawnia utratę p o
nad 40
%
normalnej zdolności żucia (bez uwzglę
dnienia dostawek), chociażby ogólny stan odży
wiania był zadowalający.
Dla oficerów zawodowych, już pełniących
czynną służbę wojskową, braki w uzębieniu nie
zależnie od stopnia (procent) utraty normalnej
zdolności żucia jak również ropotok zębodoło-
wy, nawet powikłany dużem rozchwianiem zę
bów, nie stanowią przeszkody do dalszego peł
nienia czynnej służby wojskowej w charakterze
oficerów zaw odow ych w e wszystkich rodzajach
broni i służb.
Minister Spraw W ojskow ych
w/z (— )
D. Konarzewski
Generał Dywizji.
33
i