11. Stereotypy i uprzedzenia, jak się tworzą i jak z nimi walczyć 

 
 

1.

  Stereotypy: komponent poznawczy 

 
Stereotyp  (stereotype)  –  jest  swoistym  „chodzeniem  na  skróty”  przy 
poznawaniu  osób  -  nasz  system  poznawczy  nie  jest  w  stanie  ogarnąć  całej 
rzeczywistości, wszystkich zawartych w niej informacji, systemów wiedzy, stąd 
są one koniecznością 
 
Stereotyp – generalizacja odnosząca się do grupy, w ramach której identyczne 
cechy  zostają  przypisane  wszystkim  członkom  grupy,  bez  względu  na 
rzeczywiste różnice 
 

•  podstawą  stereotypu  jest  posiadanie  wiedzy  i  posługiwanie  się  pewną 

kategorią 

•  poprzez  przypisanie  danej  osoby  do określonej  kategorii,  możemy  obdarzyć 

ją  cechami  wchodzącymi  w  jej  skład  -  kiedy  spotykamy  kogoś  po  raz 
pierwszy  zwykle  staramy  się  go  w  jakiś  sposób  zaklasyfikować  do  jakiejś 
kategorii 

•  kategoria  dostarcza  nam  informacji  o  cechach.  Zaliczając  kogoś  do 

konkretnej  kategorii  –  „zdobywamy  wiedzę”  o  tym,  czego  możemy  się 
spodziewać po tej osobie, np. Amerykanie lubią się spoufalać, a Japończycy 
są chłodni 

•  dzięki stereotypom oszczędzamy czas oraz wysiłek, niezbędny do poznania 
•  stereotypy  przygotowują  nas  do  określonego  działania  na  podstawie 

uproszczonych informacji 

  

2.

  Uprzedzenia – komponent afektywny (emocjonalny) 

 

Uprzedzenie  (prejudice)  –  jest  to  coś,  co  wpływa  na  nasze  poznanie,  zanim 
zetkniemy  się  z  obiektem,  którego  dotyczy  (osobą,  ideą,  przedmiotem) 
wymagającym naszego ustosunkowania - podstawą uprzedzenia jest posiadanie 
stosunku emocjonalnego przed zetknięciem się z obiektem uprzedzenia. 
  
Uprzedzenie  –  (najczęściej)  wroga  bądź  negatywna  postawa  dotycząca 
wyróżniającej  się  grupy  ludzi  oparta  wyłącznie  na  ich  przynależności  do  tej 
grupy 
 
Uprzedzenia  mogą  być  pozytywne  lub  negatywne  (mogą  mieć  różne 
natężenie),  ale  w  potocznym  rozumieniu  częściej  mamy  na  myśli  uprzedzenia 
negatywne 

•  jeśli jesteśmy uprzedzeni negatywnie, dostrzegamy przede wszystkim to, co 

owo uprzedzenie uzasadnia 

  
Źródła stereotypów i uprzedzeń: 
  
1)  Psychologiczne źródła stereotypów 

•  hipoteza kozła ofiarnego 

o

  źródło frustracji jest niemożliwe do zaatakowania 

o

  rodzą  się  negatywne  emocje,  rozładowywane  przez  atak  na  inne, 

łatwiej dostępne obiekty 

•  konformizm 

o

  skłonność  członków  grupy  do  podporządkowywania  się  normom 

grupowym dotyczącym pożądanych postaw i zachowań 

•  teoria atrybucji 

o

  uzasadnienie  nierówności  społecznych  i  praktyk  dyskryminacyjnych 

cechami  osobowościowymi  –  „Każdy  dostaje  w  życiu  to,  na  co 
zasłużył” 

•  czynniki stricte osobowościowe: 

o

  teoria osobowości autorytarnej 

  wychowanie oparte na karze i bezwzględnym posłuszeństwie 

  wypieranie  negatywnych  impulsów  i  przemieszczanie  ich  na 

grupy mniejszościowe 

o

  teoria dogmatyzmu (umysłu zamkniętego) 

  skłonność do „czarno-białego” postrzegania świata i zamykanie 

się na nowe informacje 

2)  Podejście indywidualne 
 
Stereotyp  jako  schemat  poznawczy  –  reprezentacja  określonych  elementów 
rzeczywistości 
 

•  budowa stereotypu 

o

  cecha  kategorialna  –  określa  przynależność  człowieka  do  danej 

kategorii (grupy) społecznej, np. kolor skóry, narodowość 

o

  inne cechy skojarzone z cechą kategorialną dotyczą cech wyglądu, 

właściwości intelektualnych czy cech charakteru 

•  stereotyp działa na zasadzie samospełniającej się przepowiedni 
•  stereotyp a kategoryzacja społeczna 

o

  kategoryzacja (my a oni) w znaczący sposób ułatwia ukształtowanie 

się  negatywnego  stosunku  –  czy  to  w  drodze  bezpośrednich 
kontaktów, czy też w procesie socjalizacji. 

o

  stereotypy  i  uprzedzenia  odnoszą  się  przede  wszystkim  do  tych, 

którzy  są  łatwo  rozpoznawalni.  Dzięki  konkretnym  cechom  łatwo 

jest  stworzyć  kategorię,  która  następnie  przeradza  się  w  stereotyp. 
Cechy, pozwalające na szczególne wyróżnienie grupy osób pozwalają 
ponadto na dość szybkie ukształtowanie się uprzedzenia. 

•  tendencja do dzielenia się na „MY” i „ONI” 

o

  grupa własna – grupa, z którą jednostka się identyfikuje i czuje się jej 

członkiem;  stronniczość  wobec  grupy  własnej  –  szczególnie 
pozytywne  odczucia  i  uprzywilejowane  traktowanie  ludzi  z  własnej 
grupy, negatywne zaś odczucia i nieuczciwe traktowanie tych, których 
należą  go  grupy  obcej;  faworyzowanie  własnej  grupy  – 
podwyższanie wartości grupy, do której się należy, lepsze traktowanie 
członków własnej grupy 

o

  grupa  obca  –  grupa,  z  którą  jednostka  się  nie  identyfikuje; 

jednorodność  grupy  obcej  –  spostrzeganie  tych,  którzy  należą  do 
grupy  obcej,  jako  bardziej  do  siebie  podobnych  niż  jest  to  w 
rzeczywistości;  ujednolicanie  się  obrazu  członków  innych  grup  – 
„oni są do siebie podobni, my jesteśmy zróżnicowani” 

o

  grupa  minimalna  –  nie  nieznacząca  grupa  utworzona  na  podstawie 

trywialnych  kryteriów,  jednak  owo  minimalne  członkowstwo 
przejawia się w stronniczości wobec grupy własnej 

o

  inny przebieg procesów myślowych 

  „my” – wokół kategorii konkretnych osób (indywidualizowanie) 

  „oni” – wokół kategorii cech ogólnych (zbiorowość) 

•  odporność  na  argumentację  przeciwko  stereotypom  i  uprzedzeniom  – 

występowanie błędu logicznego nie wpływa na nasze przekonania 

•  dwustopniowy model poznawczego przetwarzania stereotypów 

o

  proces  automatyczny  –  kiedy  nie  mamy  kontroli  nad  procesem 

przetwarzania informacji; stereotypy uruchamiane automatycznie; 

o

  kontrolowane  przetwarzanie  –  pojawia  się  przy  udziale 

świadomości  -  jeśli  ludzie  nie  są  głęboko  uprzedzeni  –  mogą 
kontrolować tego rodzaju procesy, tłumić bądź pominąć stereotypy 

•  korelacja  pozorna  –  tendencja  do  spostrzegania  związków  pomiędzy 

zdarzeniami, które nie są powiązane 

•  krańcowy błąd atrybucji – skłonność do wyjaśniania zachowania   własnej 

grupy  w  kategoriach  pozytywnych,  zaś  zachowań  członków  innych  grup  w 
kategoriach negatywnych 

 
3)  Społeczno-kulturowe  źródła  stereotypów  i  uprzedzeń  -  doświadczenia 

społeczne 

•  teoria  realnego  konfliktu  -  rywalizacja  między  grupami  o  pewne 

ograniczone dobra (np. woda, terytorium); istnienie sprzeczności interesów – 
odczuwanie  zagrożenia  –  wrogość  wobec  grupy  zagrażającej  –  tworzenie 
stereotypów i uprzedzeń 

•  teoria  tożsamości  społecznej  -  dążność  do  zachowania  pozytywnej 

tożsamości społecznej (poczucia przynależności do określonej zbiorowości); 
kiedy  spada  poczucie  własnej  wartości  –  ratujemy  się  obniżeniem  wartości 
innej  osoby  (bądź  grupy);  niestety  –  kiedy  zwiększa  się  poczucie  własnej 
wartości, nie stajemy się mniej uprzedzeni… 

•  teoria  społecznego  uczenia  się  (działania  rodziców,  rówieśników,  środków 

masowego  przekazu).  Uprzedzenia  takie  przejawiają  się  za  pośrednictwem 
charakterystycznych  uogólnień:  „nikt”  ich  nie  lubi,  „wszyscy  ich 
podziwiają”. Przykład może stanowić podział ról ze względu na płeć. 

  
 
Vivan i Brown dzielą wyjaśnienia dotyczące powstawania uprzedzeń na: 

•  sięgające do prawidłowości, o których mówi psychologia jednostki 

(właściwości osobowości, pojawianie się agresji, w odpowiedzi na 
niemożność osiągnięcia tego, co pożądane tzw. koncepcja frustracji-agresji) 

•  odwołujące się do stosunków międzygrupowych (porównanie standardu 

własnego życia z inną grupą, różniącą się pod wzgl. narodowościowym, 
wyznaniowym, rasowym etc.) 

•  przynależność do grupy (uprzedzenie jako jeden z aspektów takiej 

przynależności). 

 
Konsekwencje uprzedzeń: 
•  uprzedzenia mają wpływ nie tylko na osoby, które je tworzą, ale także na ich 

adresatów (obiekt uprzedzeń). Jest to szczególnie widoczne w odniesieniu do 
samooceny obiektu uprzedzenia – ludzie ci mają zwykle zaniżoną samoocenę 

•  uprzedzenia  nie  dotyczą  zazwyczaj  jednej  osoby,  lecz  grupy  osób.  Może  to 

być mała grupa (kilka osób), ale i naród, określona płeć czy grupa etniczna. 
 
3.

  Dyskryminacja: komponent behawioralny 

 
Dyskryminacja  (discrimination)  -  konsekwencja  wyłącznie  negatywnych 
uprzedzeń, które stanowią kryterium dla dyskryminowania 
 
Dyskryminacja  –  nieuzasadnione,  negatywne  lub  krzywdzące  działanie 
skierowane  przeciwko  członkom  danej  grupy,  wyłącznie  dlatego,  że  do  niej 
należą 
 

•  dyskryminacja to wpływ uprzedzenia na nasze działanie względem obiektu 

uprzedzenia,  którym  może  być  wyłącznie  jednostka  lub  grupa  ludzi.  Nie 
możemy dyskryminować idei, poglądu etc. 

•  dyskryminacja  może  mieć  różny  zakres  i  natężenie  -  od  oferowania 

gorszego miejsca pracy, niższej płacy za wykonanie takich samych zadań, po 

wyodrębnianie miejsc, do których dyskryminowane jednostki nie mają prawa 
wstępu i agresję werbalną i fizyczną włącznie 

•  szczególnie niebezpieczne są konflikty oparte na uprzedzeniach etnicznych i 

religijnych,  one  bowiem  często  stanowią  zarzewie  dyskryminacji  pomiędzy 
przedstawicielami  różnych  ras  lub  między  wyznawcami  różniących  się 
religii. 

  

4.

  Modele zmiany stereotypów i uprzedzeń, czyli co się dzieje jeśli 

dostarczamy  dowodów, że stereotypy są nieprawdziwe ? 

 
Hipoteza ignorancji  - ludzie posługują się stereotypami, ponieważ nie wiedzą 
jacy są  członkowie innych grup. Założenie, że edukacja  i kontakt mogą  
zmienić stosunki międzygrupowe, zwiększyć spostrzegane podobieństwo  (Inni 
to także MY ), obniżyć lęk, zwiększyć spostrzeganą różnorodność 
 

1)

  model  buchalteryjny  –  informacja  niezgodna  ze  stereotypem  prowadzi 

do przekształcania tego stereotypu 

2)

  model  przekształceniowy  –  informacja  niezgodna  ze  stereotypem 

prowadzi do radykalnej zmiany tego stereotypu 

3)

  model wykształcenia stereotypu niższego rzędu – informacja niezgodna 

ze stereotypem prowadzi do stworzenia stereotypu niższego rzędu,w celu 
przyswojenia  tej  informacji  bez  konieczności  zmieniania  początkowego 
stereotypu 

 

5.

  Hipoteza kontaktu 

Hipoteza kontaktu międzygrupowego – zakładała, że  zetknięcie się 
przedstawicieli różnych grup poprawia ich wzajemne relacje 

Ograniczenia:  

•  brak uogólnienia pozytywnych postaw („ specyficzna zmiana                            

postaw” bez „uogólnionej zmiany postaw wobec grupy obcej”) 

•  kontakt może nasilać wzajemne uprzedzenia i stereotypy 
 
Warunki, jakie powinien spełnić kontakt: 
•  interakcja oparta na współpracy dla osiągnięcia wspólnego celu (wzajemna 

zależność i wspólny cel) 

•  równy status uczestników interakcji 
•  kontakt zindywidualizowany , nieformalny, oparty na przyjacielskich 

stosunkach 

•  oficjalne poparcie dla kontaktu – społeczne normy równości