Kategorie etyczne
Kategorie etyczne (w tłumaczeniu z j
ę
zyka greckiego i łaci
ń
skiego) = s
ą
dy i
orzeczenia. S
ą
to podstawowe poj
ę
cia w etyce.
Do najpowszechniejszych z nich nale
żą
:
●
warto
ść
●
ideał
●
dobro i zło
●
sumienie
●
norma etyczna
●
norma moralna
●
obowi
ą
zek
●
sankcja
●
szcz
ęś
cie
●
odpowiedzialno
ść
.
Warto
ść
moralna = to wszystko, co cenne, godne po
żą
dania lub wyboru, co
stanowi cel ludzkich d
ąż
e
ń
. Jest to cecha, mog
ą
ca by
ć
traktowana pozytywnie
(warto
ść
dodatnia, np. dobro, cnota, zaleta) lub negatywnie (warto
ść
ujemna,
np. zło, wada).
Warto
ś
ci
ą
mo
ż
e by
ć
wszystko, b
ę
d
ą
ce przedmiotem po
żą
dania, d
ąż
enia i
aspiracji człowieka i nie maj
ą
ce warto
ś
ci negatywnych. Istniej
ą
tylko
antywarto
ś
ci. Mog
ą
by
ć
warto
ś
ci autoteliczne, czyli takie, których uznanie lub
realizacja nie wymaga innych warto
ś
ci oraz warto
ś
ci instrumentalne, czyli takie,
które słu
żą
osi
ą
ganiu innych, wy
ż
szych i bardziej cennych.
Ideał (czyli wzór moralny)
→
stanowi w ka
ż
dym systemie etycznym cało
ść
,
któr
ą
okre
ś
laj
ą
cele stawiane w
ż
yciu i
ś
rodki ich realizacji. Zawiera on rejestr
zalecanych i moralnie wła
ś
ciwych form działania, przedstawia natur
ę
i istot
ę
oraz powołanie człowieka. Ideał jest interpretacj
ą
poj
ęć
abstrakcyjnych, np.
m
ę
stwo, sprawiedliwo
ść
, wolno
ść
.
Dobro i zło
→
poj
ę
cia, zaprzeczaj
ą
ce si
ę
wzajemnie. Dobro jest okre
ś
lane w
szerszym znaczeniu czynem (sposobem działania) i jego nast
ę
pstwem
(warto
ś
ci
ą
) oraz w w
ęż
szym znaczeniu moralnym czynem i post
ę
powaniem
(bardziej sposobem i procedur
ą
działania).
Dobro = najcz
ęś
ciej wszystko, co jest po
żą
dane oraz co jest pozytywne i
stanowi warto
ść
pozytywn
ą
.
Sumienie =
ś
wiadomo
ść
moralna, pozwalaj
ą
ca ocenia
ć
warto
ś
ci moralne
czynów oraz zdolno
ść
reagowania na dobro i zło moralne. Jest to rodzaj
predyspozycji do oceniania swoich i cudzych czynów oraz uczu
ć
zwi
ą
zanych z
t
ą
ocen
ą
. Sumienie pełni funkcj
ę
s
ę
dziego, który decyduje o poczuciu
zadowolenia lub winy wynikaj
ą
cej ze spełnionego obowi
ą
zku, powinno
ś
ci i
czynu.
Normy etyczne
→
s
ą
respektowane bez wzgl
ę
du na sankcje zewn
ę
trzne i s
ą
zwi
ą
zane z dojrzało
ś
ci
ą
sumienia i osobowo
ś
ci człowieka.
Motywem post
ę
powania etycznego nie jest zewn
ę
trzna nagroda czy kara, ale
warto
ść
sama w sobie, czyli dobro. Sens przestrzegania norm etycznych
sprowadza si
ę
do dobrego samopoczucia człowieka, które ma charakter
psychologiczny.
Normy moralne
→
obejmuj
ą
tak
ż
e normy zwyczajowe, obyczajowe i faktyczne
zachowania ludzi poddawane ocenom etycznym. Normy te wyst
ę
puj
ą
w formie
nakazów lub zakazów. W
ś
ród nich wydzielamy normy:
- etyczne
- moralne
- pozamoralne (głównie religijne i prawne)
1) Normy moralne i etyczne, religijne i prawne mog
ą
by
ć
nastawione na
chronienie jednych i tych samych warto
ś
ci, np. nie kradnij lub nie zabijaj.
2) Normy moralne s
ą
zwi
ą
zane z okre
ś
lonymi sankcjami grupy społecznej,
wyra
ż
anymi w opinii jej członków, od grupy członków po opini
ę
publiczn
ą
wspólnoty.
3) Przykładowe klasyfikacje norm moralnych wyst
ę
puj
ą
cych w literaturze:
a) normy reguluj
ą
ce istotne podstawy
ż
ycia społecznego
b) normy reguluj
ą
ce stosunek człowieka do ochrony przyrody
c) normy reguluj
ą
ce stosunki mi
ę
dzy jednostkami w społeczno
ś
ci ludzkiej,
d) normy etyczne zalecaj
ą
ce przyjmowanie pewnych postaw i ich
doskonalenie.
Obowi
ą
zek (czyli powinno
ść
moralna) = determinacja do wykonania lub
zaniechania czego
ś
, wynikaj
ą
ca z subiektywnie rozpatrywanego nakazu
moralnego – etycznego (głosu wewn
ę
trznego lub głosu sumienia) lub
okre
ś
lonej społecznie normy moralnej (etycznej, zwyczajowej, obyczajowej).
Sankcje
→
maj
ą
ró
ż
norodny charakter. Dziel
ą
si
ę
na kary i nagrody.
Wyra
ż
aj
ą
si
ę
w samoocenie człowieka i ocenie społecznej, czyli opinii
publicznej. Samoocena wi
ąż
e si
ę
z głosem sumienia i wyrzutami sumienia lub
spokojem sumienia. Ocena społeczna jest zwi
ą
zana z sankcjami zwyczajowymi
i obyczajowymi, które wyst
ę
puj
ą
w 3 formach:
- najogólniejszej jako ocena werbalna czyjego
ś
zachowania,
- ostrzejszej jako pozbawienie kogo
ś
pewnych uprawnie
ń
,
- najostrzejszej jako ignorowanie jednostki przez grup
ę
lub całkowite z niej
wykluczenie.
Szcz
ęś
cie = pełne, trwałe i uzasadnione zadowolenie z
ż
ycia lub
ż
ycie daj
ą
ce
trwałe, pełne i uzasadnione zadowolenie.
Szcz
ęś
cie jest dobrem najwy
ż
szym w wielu systemach etycznych. Np.
Arystoteles identyfikuje szcz
ęś
cie z samowystarczalno
ś
ci
ą
, a ta z kolei nale
ż
y
si
ę
bytom doskonałym i dlatego d
ąż
enie do niej czyni
ż
ycie godnym po
żą
dania i
wolnym od wszelkich braków.
W. Tatarkiewicz wyró
ż
nił cztery zasadnicze poj
ę
cia szcz
ęś
cia, gdzie szcz
ęś
liwy
jest ten:
- komu sprzyja pomy
ś
lno
ść
losu,
- kto jest zadowolony z
ż
ycia,
- kto zaznał najintensywniej rado
ś
ci,
- kto posiada najwy
ż
sze dobra lub dodatni bilans
ż
ycia.
Odpowiedzialno
ść
→
polega na gotowo
ś
ci sprawcy czynu moralnego do
ponoszenia konsekwencji, wzi
ę
ciu na siebie dobrych i złych skutków
post
ę
powania.