1
Hymny Jana Kasprowicza – z wstępu BN Lipskiego (Wybór poezji)
Hymn – gatunek poetycki związany od staroŜytnych początków z kultami religijnymi;
gatunek o stylu podniosłym, namaszczonym, modlitewnym, w którym podmiot
liryczny (często zbiorowy lub występujący w imieniu zbiorowości) zwraca się do
bóstwa lub jakichś przerastających go potęg. Tradycję staroŜytną wzbogaciła tradycja
chrześcijańska.
Kasprowicz sięgnął początkowo do jeszcze jednego, egzotycznego źródła inspiracji:
do hymnu wedyckiego.
o
Wedy - święte księgi staroŜytnych Indii. Rig – Weda zawiera ok. tysiąca hymnów
sanskryckich pochodzących z II tysiąclecia przed Chrystusem.
o
Na modernizm ogromny wpływ miała filozofia Schopenhauera; jednym z jego
elementów było zainteresowanie filozofią i religią Indii.
Nawiązania do hymniki chrześcijańskiej (motyw Sądu Ostatecznego, hymn
łaciński Dies irae)
Kontrast ujęć artystycznych :
Okres symbolistyczno – impresjonistyczny Okres ekspresjonistyczny:
Statyka, bezruch
Dynamika, pęd przedstawiony w
hiperbolicznych obrazach i określeniach
Nastroje melancholijne, ściszone
Gwałtowna ekspresja napiętych uczuć,
głównie trwogi
Autonomia starannie komponowanych
plastycznych walorów obrazu
Detal kolorystyczny i plastyczny spełnia
chwilową rolę ekspresywną
Przewaga form stroficzno –
wersyfikacyjnych mających opinię
kunsztownych (np. sonet)
Wiersz wolny (w utworach związanych z
inspiracją medycką)
Hymny Kasprowicza zaczynają się ukazywać w modernistycznej prasie literackiej,
poczynając od Dies irae w siódmym numerze krakowskiego „śycia” z datą 1.04.1899
r.
Nazwa Hymny pochodzi dopiero z roku 1922. Pierwotnie istniały tylko 3 zbiorki:
Ginącemu światu (1901), Moja pieśń wieczorna (1902, tomik ten powtarzał w innym
układzie i ze zmianami hymny z poprzedniego zbioru, rozszerzając zawartość o Na
wzgórzu śmierci) i Salve Regina (1902)
Nie wszystkie utwory wchodzące do tego cyklu poetyckiego noszą cechy gatunkowe
hymnu, np. Judasz – silnie udramatyzowany monolog – pomyślany jako ekspresja
uczuć bohatera i zarazem podmiotu lirycznego poematu (nie ma to nic wspólnego z
załoŜeniami gatunkowymi hymnu)
Tradycja
Tradycja pieśni kościelnej, m.in. średniowiecznej hymniki chrześcijańskiej.
Dies irae – nawiązuje do sekwencji Święty BoŜe – błagalna pieśń, zwana
Suplikacjami, często śpiewana przez lud polski (przypisywane Tomaszowi z Celano –
XIII wiek)
Salve Regina – nawiązuje do średniowiecznej antyfony Maryjnej oraz do Godzinek do
Niepokalanego Poczęcia
2
Kasprowicz nawiązuje do tradycji malarstwa średniowiecznego i renesansowego do
symboliki religijnej.
Kasprowicz ujmuje przede wszystkim nurtujące go wielkie zagadnienia etyczne
W 1912 ukazało się wydanie zbiorowe, Dzieła poetyckie: tu Kasprowicz połączył
Hymny z późniejszą prozą poetycką O bohaterskim koniu i walącym się domu pod
wspólnym tytułem, Ginącemu światu.
Tak róŜne utworu mogła połączyć tylko jedna idea: obydwa cykle są róŜnie wyraŜonym
przeraŜeniem wobec wielkiego kryzysu cywilizacyjnego, wobec kryzysu wartości.
Same hymny dzieli głęboka cezura: stosunek między człowiekiem i Bogiem, który
jest równieŜ przejawem kryzysu wartości (podmiot liryczny uświadamia sobie i
przeŜywa obojętność Boga wobec człowieka), zmienia się następnie.
Salve Regina – przełomowy hymn, zmieniający postawę religijną Kasprowicza. Kończy się
okres buntu wobec metafizycznego porządku spraw etycznych, następuje okres ufności w
boski porządek metafizyczny świata, skaŜonego przez ludzki grzech.
Odtąd poezja Kasprowicza staje się coraz bardziej zgodna ze światopoglądem katolickim
(uwydatnione w Księdze ubogich)
Katastrofizm
– w nim przejawiało się przekonanie o kryzysie cywilizacyjnym i kryzysie
wartości
Pierwsza fala katastrofizmu: lata 90.: Dies irae Lucjana Rydla, cykl Dies irae Jerzego
ś
uławski.
Określona tematyka, stylizacja, postawa: wizje totalnej zagłady, ujęte w obrazy
nawiązujące do Apokalipsy, Dies irae i Sądu Ostatecznego, znanego z malarstwa
gotyckiego i renesansowego.
U podstaw tego nurtu: poczucie nietrwałości porządku społecznego i moralnego
Później:
- po I wojnie światowej twórczość poetów ekspresjonistycznego, poznańskiego „Zdroju” i
„Skamandra”
- przed II wojną światową – twórczość poetów „śagarów” i „Reflektora”, u niektórych
poetów związanych ze „Skamandrem”, a szczególniej z „Kwadrygą”; w prozie Witkacego
- w czasie II wojny światowej: twórczość poetów – akowców – Baczyński, Gajcy
- ostatnia fala: obsesje atomowe, itd. – połowa lat 50.
Katastrofizm w literaturze XX wieku wiąŜe się przede wszystkim z
ekspresjonizmem; występuje w nim brak afirmacji wobec świata, który wyraził się
gwałtowną, namiętną krytyką o charakterze moralnym (etyzm).
Etyzm:
Dobro wiąŜą ekspresjoniści ze sferą duchową, zło – ze sferą matrii.
Etyzm ekspresjonistów ma charakter kolektywistyczny: bunt przeciw złu jest buntem
zbiorowym lub prometejskim buntem w imię zbiorowości
Wyraz buntu jest skrajnie subiektywistyczny; obraz świata w ekspresjonizmie ma
charakter
subiektywnej
wizji;
Poznanie
jest
drugorzędną
funkcją
wizji;
pierwszorzędną jest wyraz, ekspresja.
3
Poezja ekspresjonistów:
o
Ekstatyczna
o
Eksklamacyjna
o
Patetyczna
o
hiperboliczna
- takie właśnie są Hymny
Kasprowicz stworzył prekursorską wobec przyszłej praktyki ekspresjonizmu poetykę.
Obrazowanie w Hymnach – ma charakter wizyjny; obraz nie ma tu za zadanie być
reprezentacją rzeczywistości istniejącej realnie, przedmiotowo.np.
Dies irae – uŜycie na początku hymny czasu przyszłego (charakter profetyczny,
jasnowidzący).
Święty BoŜe – obraz wiedzionego przez Śmierć pochodu – wizja symboliczna, m.in.
dzięki personifikacjom – Dola, Śmierć, wyobraŜenie Boga nawiązujące do tradycji
ikonografii chrześcijańskiej.
Moja pieśń wieczorna – katastroficzna wizja poŜaru świata ukazana jako projekcja
pokutnego przeŜycia religijnego
- Wizje te mają rozmiar kosmiczny. WiąŜe się to z hiperbolizującą tendencją ekspresjonizmu;
skłonność do gigantyzmu.
- Krzyk, gwałtowny gest, sytuacje dynamiczne, pełne kolizji, eksplozywne – ulubione środki
wyrazu ekspresjonizmu.
- Leksyka – skłonność do słów o wyraźnych, mocnych walorach emocjonalnych.
- Kolor – inna rola niŜ w Krzaku dzikiej róŜy; tu: dąŜność do bezpośredniego
sfunkcjonalizowania emocjonalnego kaŜdego elementu plastycznego, np. czerwień – groza.
- Posługiwanie się obrazowaniem nawiązującym do praktyki znanej takŜe naturalistom –
gromadzą szczegóły fizjologiczne, anatomiczne, obrazy chorób, kalectwa, rozkładu, brudu
itp. Funkcja takiego postępowania jest inna – dla ekspresjonistów świat jest dwudzielny,
dualistyczny: obok świata ducha jest świat materii, obok dobra – zło. Obrazowanie
„naturalistyczne” pełni więc funkcję wyodrębnienia i ukazania świata zła oraz wyraŜenia
mocnych, negatywnych doznań podmiotu wobec tego świata.
Symbol
Odgrywa znaczną rolę w Hymnach, ale jest znaczna róŜnica między symbolem
symbolistycznym a symbolem ekspresjonistycznym.
W ekspresjonizmie – symbol uwikłany w metafory, które podsuwają sposób jego
odczytania; jest czytelniejszy niŜ w symbolizm
Wersyfikacja
Kasprowicz posłuŜył się wierszem wolnym, który jest kompozycją swobodnie
przeplatających się kilku rodzajów wersów.
Ciekawe elementy eksperymentalne: oryginalna technika rymów o zmiennej
odległości (górna granica aŜ do 14 wersów)
Konstrukcja, która miała być analogiczna do struktury allegra symfonicznego (metoda
przeplatania i przetwarzania dwóch podstawowych motywów)
Tradycją wiersza wolnego Hymnów jest nie francuski vers libre – lecz niemieckie
freie Rhytmen.
Ania Michna