1
Wykład 6.
Stres i radzenie sobie
w sytuacjach trudnych
Emocje i motywacje
Dr Mariusz Zięba, SWPS
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
2
Co to jest stres?
Stres psychologiczny to złożona
reakcja emocjonalno-
behawioralna
, która pojawia się wtedy, gdy wymagania
sytuacji (środowiska) przewyższają możliwości poradzenia
sobie z nimi przez człowieka. Stres obejmuje szereg zjawisk:
stres fizyczny
– wynikający z przeciążenia organizmu
narażonego na takie bodźce jak hałas czy praca w pośpiechu
stres incydentalny
– reakcja na konkretne zdarzenie będące
źródłem stresu, zwykle o charakterze zagrożenia
stres organizacyjny
– związany z obecnością czynników
specyficznych dla środowiska pracy
stres chroniczny
– będący konsekwencją długotrwałego
przeciążenia organizmu
stres traumatyczny
– pojawiający się w sytuacjach
bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia osoby
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
3
Czynniki stresowe
Wśród czynników stresu można wyróżnić:
dramatyczne zdarzenia
(zwykle obejmujące całe grupy), czyli
różnego rodzaju katastrofy, wiążące się z bezpośrednim
zagrożeniem życia lub zdrowia jednostki – charakteryzują się
przeżywaniem ekstremalnie silnych emocji negatywnych,
przeciążeniem systemu samoobrony psychologicznej i
neurofizjologicznej oraz specyficznymi konsekwencjami reakcji
pourazowej, w tym zespołu stresu pourazowego PTSD
poważne wyzwania i zagrożenia
, często o charakterze
krytycznych wydarzeń życiowych – dotyczą one spraw o
ważnym znaczeniu dla celów życiowych jednostki i zakłócają jej
funkcjonowanie w otoczeniu w na tyle radykalny sposób, że
wymagają prowadzenia względnie istotnych i trwałych zmian w
mechanizmach przystosowania jednostki
drobne,
codzienne utrapienia
2
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
4
Stres psychologiczny – zmiany występujące w
psychologicznych mechanizmach regulacyjnych i
czynnościach pod wpływem różnego rodzaju trudnych
sytuacji.
Stres to „określona relacja między osobą, a otoczeniem, która
oceniana jest przez osobę jako obciążająca lub
przekraczająca jego zasoby i zagrażająca jego dobrostanowi”
(Lazarus i Folkman, 1984).
Transakcyjna teoria stresu
(Lazarus i Folkman)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
5
Ocena sytuacji stresowej
To, czy dana sytuacja (zdarzenie) stanie się źródłem stresu, oraz
poziom i intensywność reakcji stresowej, zależy od wyniku
subiektywnej oceny sytuacji stresowej:
ocena pierwotna
– ocena stawki wchodzącej w grę w danej
sytuacji, tzn. tego, czy zdarzenie jest ważne dla jednostki, jej
dobrostanu oraz możliwości realizacji celów, oraz czy zdarzenie
to jest sprzyjające (pozytywne), czy niesprzyjające (stresujące).
Jeśli w wyniku oceny pierwotnej relacja łącząca jednostkę z
otoczeniem zostanie uznana za stresującą, uruchamia się:
ocena wtórna
– w której człowiek analizuje możliwości
poradzenia sobie z sytuacją będącą źródłem stresu. Ocenie
poddane zostają zasoby, jaki dysponuje jednostka i ich
adekwatność w danej sytuacji.
Wszystkie poziomy oceny są ze sobą powiązane i wpływają na
siebie. Na jej przebieg i rezultat oprócz cech osoby oraz zdarzenia
wpływa też wiele czynników kontekstowych i sytuacyjnych
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
6
Założenia teorii zachowania zasobów (COR):
Ludzie dążą do uzyskania, utrzymania i ochrony tego, co
jest dla nich cenne.
Ludzie starają się dbać o to, co jest dla nich cenne
Stres pojawia się, gdy:
istnieje groźba utraty zasobów
dochodzi do faktycznej utraty zasobów
zainwestowanie znacznej ilości zasobów jednostki nie
przynosi oczekiwanego zysku
Teoria zachowania zasobów (S.E. Hobfoll)
Stres w ujęciu teorii Hobfolla
3
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
7
Kategorie zasobów:
Zasoby materialne
– obiekty fizyczne (dom, samochód)
mające bezpośredni związek z przetrwaniem, ale też
mające znaczenie dla samooceny (np. brylanty)
Zasoby osobiste
– umiejętności oraz cechy osobowości
Zasoby stanu
– obejmują zdrowie, zatrudnienie, pozycję
społeczną, staż pracy, małżeństwo. Zasoby te dają dostęp
do puli innych zasobów.
Zasoby energii
– pieniądze, wiarygodność kredytowa i
wiedza. Zasoby te można inwestować lub gromadzić oraz
wymieniać na zasoby z pozostałych 3 kategorii.
Teoria zachowania zasobów (S.E. Hobfoll)
Typologia zasobów
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
8
Zasady działania zasobów na przestrzeni czasu:
Osoby dysponujące większymi zasobami są mniej narażone
na ich utratę i mają większe szanse na uzyskanie zysku
(przyrost zasobów)
Osoby pozbawione zasobów są bardziej narażone na
skrajne konsekwencje straty
Niedostatek zasobów sprawia też, że strata początkowa
pociąga za sobą kolejne
Ludzie posiadający zasoby są bardziej zdolni do osiągania
zysków
Ludzie pozbawieni zasobów są skłonni przyjmować
postawę defensywną i chronić to, co posiadają.
Teoria zachowania zasobów (S.E. Hobfoll)
Spirale zasobów i powiązania
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
9
Reakcje na stres
WYZWANIE
ZAGROŻENIE
STRATA
ekscytacja, podniecenie
niepokój,
nadzieja
POZIOM REAKCJI
EMOCJE
lęk
strach
irytacja
depresja
smutek, rozpacz
poczucie winy
4
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
10
Symptomy stresu incydentalnego
Symptomy (objawy) stresu incydentalnego to:
Symptomy fizjologiczne – zmiany w funkcjonowaniu
organizmu związane z jego pobudzeniem do działania
(walki lub ucieczki)
Symptomy emocjonalno-behawioralne – silna reakcja
emocjonalna powodująca mobilizację rezerw ustrojowych
(opóźnienie zmęczenia fizycznego oraz zmniejszenie
odczuwania bólu jako rezultat działania emocji).
Symptomy poznawcze – stres wpływa na procesy
poznawcze w ten sposób, że obniża sprawność myślenia i
zdolność uczenia się.
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
11
Symptomy stresu incydentalnego
Symptomy fizjologiczne stresu incydentalnego to:
Zwiększona aktywność bioelektryczna mózgu (możliwość
rejestracji za pomocą EEG)
Zwiększony poziom pobudzenia obwodowego układu
nerwowego związany z ogólną mobilizacją zasobów
energetycznych organizmu:
Oczy – wytrzeszcz oczu, rozszerzenie źrenic
Twarz – bladość twarzy (odpływ krwi, skurczenie się
drobnych naczyń krwionośnych)
Dłonie – pocą się w celu zwiększenia swojej lepkości
Mięśnie – napinają się w wyniku rozszerzenia naczyń
krwionośnych zaopatrujących włókna mięśniowe
Usta – zwiększona częstość oddechu, suchość w ustach
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
12
Symptomy stresu incydentalnego
Zwiększony poziom pobudzenia obwodowego układu
nerwowego (cd.) – objawy trudniej dostrzegalne:
Serce i układ krążenia – wzrasta częstość uderzeń serca,
zwężenie naczyń w jamie brzusznej i rozszerzenie w
kończynach, zwiększenie krzepliwości krwi oraz ilości
tlenu i glukozy we krwi, zwiększenie ciśnienia krwi
Układ trawienia – czynności trawienia i wydzielania
ulegają zahamowaniu, zwężenie się naczyń
krwionośnych w układzie trawiennym (odczucie ściskania
w żołądku)
Pęcherz – pojawia się uczucie parcia
Nadnercza – zwiększenie wydzielania adrenaliny i innych
hormonów
5
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
13
Czynniki stresu organizacyjnego
Czynniki stresowe w środowisku pracy obejmują:
Warunki w pracy
– obciążenie (lub przeciążenie) pracą, presja
czasu, praca zmianowa, zmienność wymagań
Stosunki społeczne
– brak wsparcia społecznego, konflikty,
rywalizacja, styl sprawowania władzy
Struktura i kultura organizacyjna
– poczucie osamotnienia,
brak współpracy i współodpowiedzialności, zła komunikacja
interpersonalna
Rola w organizacji
– dwuznaczność i konfliktogenność roli,
nieadekwatna do roli odpowiedzialność za zadania i ludzi, zbyt
duża zależność
Źródła ekstraorganizacyjne
– problemy rodzinne, trudności
finansowe, konflikty w pracy i w domu, rozłąka z rodziną
Kariera zawodowa
– brak perspektyw rozwoju, status
zawodowy niezgodny z aspiracjami
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
14
Symptomy stresu organizacyjnego
Symptomy (objawy) stresu organizacyjnego to:
Symptomy psychologiczne – alienacja, lęk, nuda,
obniżona samoocena, obniżony nastrój (ew. stany
depresyjne), spadek motywacji do pracy, wrogość,
irytacja, niezadowolenie z pracy i z życia
Symptomy behawioralne – absencja, błędy w działaniu,
wypadki, złe pełnienie roli zawodowej, zachowania
agresywne, nadużywanie alkoholu, uzależnienia (alkohol,
nikotyna, leki, kofeina, narkotyki), nadmierne karanie,
mała wydajność pracy, rezygnacja z pracy
Symptomy zdrowotne – choroba somatyczna, choroba
psychiczna, nerwice
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
15
Styl radzenia sobie ze stresem
– trwała,
osobowościowa dyspozycja jednostki do określonego
zmagania się z sytuacjami stresowymi.
Strategia radzenia sobie ze stresem
– poznawcze i
behawioralne wysiłki, jakie jednostka podejmuje w
konkretnej sytuacji stresowej
Proces radzenia ze stresem
– ciąg zmieniających się w
czasie strategii, związanych ze zmianami sytuacji i
zmianami stanu psychofizycznego jednostki
Stres i radzenie sobie ze stresem
Style, strategie, procesy
6
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
16
Radzenie sobie ze stresem (coping) to „stale zmieniające się
(dynamiczne), poznawcze i behawioralne wysiłki mające na
celu opanowanie określonych zewnętrznych wymagań,
ocenianych przez osobę jako obniżające lub przekraczające
jej zasoby” (Lazarus i Folkman, 1984).
Proces radzenia sobie ze stresem pełni dwie funkcje:
instrumentalną
– zorientowaną na rozwiązanie problemu,
który był źródłem stresu, poprzez podjęcie (lub zmianę)
określonego działania, albo zmianę zagrażającego
otoczenia
uregulowanie emocji
– obniżenie przykrego napięcia i
innych negatywnych stanów emocjonalnych, oraz
stymulowanie emocji w celu mobilizacji ich działania
Stres i radzenie sobie ze stresem
Proces radzenia sobie (Lazarus i in.)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
17
Style radzenia sobie ze stresem (copingu):
Nastawione na problem (zadaniowe) –
tendencja do
podejmowania wysiłków zmierzających do rozwiązania problemu
poprzez poznawcze przekształcenia lub próby zmiany sytuacji. Główny
nacisk położony jest na zadanie lub planowanie rozwiązania problemu
Nastawione na emocje –
tendencja do koncentracji na sobie,
na własnych przeżyciach emocjonalnych, takich jak złość, poczucie
winy, napięcie. Osoby te mają także tendencję do myślenia
życzeniowego i fantazjowania. Działania takie mają na celu
zmniejszenie napięcia emocjonalnego związanego z sytuacją stresową.
Czasami jednak mogą powiększać poczucie stresu, powodować wzrost
napięcia lub przygnębienie.
Nastawione na unikanie –
tendencja do wystrzegania się
myślenia, przeżywania i doświadczania tej sytuacji. Styl ten może
przyjmować dwie formy: a) angażowanie się w czynności zastępcze
(np. oglądanie telewizji, objadanie się, myślenie o sprawach
przyjemnych, sen); b) poszukiwanie kontaktów towarzyskich
Stres i radzenie sobie ze stresem
Style radzenia sobie (CISS)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
18
Według S. Miller zasadniczą rolę w radzeniu sobie ze stresem
odgrywa stosunek jednostki do informacji o sytuacji
stresowej. Wyróżniono dwa niezależne wymiary (style):
Tendencja do poszukiwania informacji (
high
monitoring
)
Tendencja do unikania informacji (
high blunting
)
Do pomiaru tych stylów opracowano
Miller Behavioral Style Scale
Stres i radzenie sobie ze stresem
Style radzenia sobie (S. Miller)
7
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
19
W C.S. Carver i współpracownicy proponując
wielowymiarowy model zmagania się ze stresem
argumentują, iż analiza procesu zmagania się ze stresem i roli
w nim czynników poznawczych i osobowościowych wymaga
wyodrębnienia większej różnorodności strategii.
Dla przykładu – w ramach stylu skoncentrowanego na emocjach
wyróżnić można zarówno tendencję do akceptowania, jak i
odrzucania wiedzy o sytuacji trudnej. Obydwie te klasy reakcji
prowadzą do podobnych rezultatów na poziomie samokontroli
emocjonalnej, lecz wiążą się z uruchamianiem czasem zupełnie
różnych zachowań, co prowadzi do odmiennych konsekwencji w
zakresie adaptacji i rozwoju.
Stres i radzenie sobie ze stresem
Strategie radzenia sobie (Carver i in.)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
20
C.S. Carver i współpracownicy wyróżniają następujące
strategie zmagania się ze stresem:
aktywne radzenie sobie
(koncentruję moje wysiłki, aby coś z tym
zrobić; podejmuję dodatkowe działanie, aby pozbyć się problemu)
planowanie
(tworzę plan działania, myślę intensywnie o tym, co
zrobić)
osłabianie konkurencyjnych aktywności
(odkładam inne
sprawy, aby skupić się na tym)
powstrzymywanie działania
(zmuszam się do poczekania, aż
nadejdzie właściwy czas na działanie; powstrzymuję się przed
zrobieniem czegoś zbyt szybko)
poszukiwanie instrumentalnego wsparcia społecznego
(pytam ludzi, którzy mieli podobne doświadczenia, co należy robić)
poszukiwanie emocjonalnego wsparcia społecznego
(mówię
komuś, co czuję; poszukuję zrozumienia i akceptacji u innych)
Stres i radzenie sobie ze stresem
Strategie radzenia sobie (Carver i in.)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
21
pozytywna reinterpretacja
(poszukuję dobrych stron tego, co się
stało; staram się rozwinąć w rezultacie tego doświadczenia)
akceptacja
(uczę się z tym żyć; akceptuję to, co się stało i to, że to
się już nie zmieni)
zwrot ku religii
(szukam pomocy Boga; modlę się więcej, niż
dotychczas)
skupienie się na emocjach
(wyrzucam z siebie swoje uczucia;
czuję się zaniepokojony i bardzo się tego obawiam)
wyparcie
(mówię sobie „to niemożliwe”; odrzucam wiarę, że to mogło
się stać)
unikanie działania
(po prostu rezygnuję z osiągania moich celów;
ograniczam wysiłek, jaki wkładam w rozwiązanie tego problemu)
unikanie myślenia
(oddaję się marzeniom o innych rzeczach; idę do
kina lub oglądam TV, żeby mniej o tym myśleć)
unikanie z wykorzystaniem używek
(piję alkohol, albo biorę
narkotyki, żeby mniej o tym myśleć)
Stres i radzenie sobie ze stresem
Strategie radzenia sobie (Carver i in.)
8
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
22
Podstawą stworzenia
the Bernese Coping Modes
były
wieloletnie obserwacje dokonywane w czasie pracy klinicznej
z chorymi somatycznie. W efekcie opracowano wywiad
strukturalizowany, który uwzględnia trzy wymiary strategii
radzenia sobie ze stresem związanym z chorobą:
Radzenie sobie
dotyczące czynności
Radzenie sobie
o charakterze poznawczym
Radzenie sobie
dotyczące emocji
Stres i radzenie sobie ze stresem
Strategie radzenia sobie (E. Heim)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
23
Radzenie sobie
dotyczące czynności
Aktywność jako ucieczka – podejmowanie działań zastępczych
Altruizm – podejmowanie działań ze względu na innych
Aktywne unikanie – nie podejmowanie leczenia, nie
przyjmowanie leków itp.
Aktywność twórcza – realizowanie czegoś konstruktywnego, na
co nie było czasu przed chorobą
Kompensacja – natychmiastowe zaspokajanie własnych
zachcianek sprawiających przyjemność
Wycofanie społeczne – potrzeba bycia w izolacji, aby mieć
warunki do refleksji
Przejawianie inicjatywy – poszukiwanie informacji, zwracanie się
o pomoc, współpraca w leczeniu
Domaganie się uwagi i opieki – potrzeba opowiadania i bycia
słuchanym
Stres i radzenie sobie ze stresem
Strategie radzenia sobie (E. Heim)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
24
Radzenie sobie
o charakterze poznawczym
Odwracanie uwagi – przenoszenie uwagi z choroby na inne
sprawy
Akceptacja – akceptacja choroby może być połączona z
rezygnacją, albo z aktywnym działaniem
Dysymulacja – minimalizowanie i wypieranie objawów choroby
„zachowanie twarzy” – samokontrola w obecności innych
Analizowanie problemu – rozpoznawanie, rozważanie,
decydowanie
Relatywizacja – porównywanie swojej sytuacji z innymi
Religijność – szukanie wsparcia w religii, modlenie się
„Przeżuwanie” – stałe rozmyślanie o tym, co się stało
Nadawanie znaczenia – zmiana hierarchii, przewartościowanie
Wiara w siebie – pozytywna ocena własnych możliwości
Stres i radzenie sobie ze stresem
Strategie radzenia sobie (E. Heim)
9
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
25
Radzenie sobie
dotyczące emocji
Bunt – protest wobec choroby i jej konsekwencji
Wyrażanie emocji – ekspresja emocji i uczuć
Supresja – nie dopuszcza się do uczuć adekwatnych do sytuacji
Optymizm – przekonanie, że trudności zostaną przezwyciężone
Pasywna współpraca – przenoszenie odpowiedzialności na inną
osobę, powierzanie się komuś w opiekę
Rezygnacja, fatalizm – utrata nadziei
Samooskarżanie – poszukiwanie błędów w sobie, poczucie winy
Wyrażanie gniewu – ekspresja gniewu, złości, irytacji
Stres i radzenie sobie ze stresem
Strategie radzenia sobie (E. Heim)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
26
Stres ekstremalny w sytuacji katastrofy:
wiąże się z poważnymi stratami zasobów
jest nie tyle efektem końcowym, co bolesnym systemem
ostrzegawczym i aktywizuje system reakcji
biopsychospołecznych, takich jak:
reakcja czujności
dokonanie oceny niebezpieczeństwa
wybór strategii radzenia sobie
uruchamia gwałtowne cykle strat i zysków
Teoria zachowania zasobów (S.E. Hobfoll)
Stres ekstremalny
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
27
PTSD
– zespół stresu pourazowego
PTSD (ang.
posttraumatic stress disorder
) – zespół stresu
pourazowego, to
zaburzenie lękowe o charakterze
przedłużonej lub opóźnionej reakcji na zagrożenie,
spowodowane przez stres o dużej sile
, powodujący kryzys
psychiczny, przekraczający ludzkie przeżywanie (wojna,
gwałt, przebywanie w obozie koncentracyjnym).
Początek zaburzenia występuje po okresie latencji, który
może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy.
Przebieg stresu pourazowego ma charakter zmienny, ale w
większości przypadków można oczekiwać ustąpienia
objawów.
U niektórych osób zaburzenie może utrzymywać się przez
wiele lat i przejść w trwałą zmianę osobowości
10
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
28
Kryteria diagnostyczne PTSD według DSM-IV:
A.
Osoba doświadczyła zdarzenia traumatycznego, podczas
którego spełnione zostały obydwa kryteria:
Osoba doświadczyła, była świadkiem lub została
skonfrontowana ze zdarzeniem które pociągnęło ze sobą
śmierć, zranienie lub zagrożenie fizycznej integralności
siebie lub innych (lub poczucie zagrożenia takim
wydarzeniem)
Reakcję osoby charakteryzował intensywny strach,
bezradność lub przerażenie
Zespół stresu pourazowego
Kryteria diagnostyczne PTSD
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
29
B.
Traumatyczne wydarzenie jest stale lub na nowo
przeżywane w jeden (lub więcej) ze sposobów:
Powracające, intruzywne, powodujące dystres/cierpienie
wspomnienia zdarzenia (obrazy, myśli lub doznania
zmysłowe)
Powracające, powodujące dystres/cierpienie sny, w
których pojawia się zdarzenie traumatyczne
Nagłe działanie lub czucie się tak, jakby traumatyczne
zdarzenie nastąpiło ponownie
Intensywny dystres podczas ponownego kontaktu z
zewnętrznymi lub wewnętrznymi sygnałami
symbolizującymi lub przypominającymi aspekt zdarzenia
traumatycznego
Zespół stresu pourazowego
Kryteria diagnostyczne PTSD
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
30
C.
Uporczywe unikanie bodźców skojarzonych z traumą i
zmniejszanie ogólnej reaktywności
*
)
, na co wskazują 3
(lub więcej) z wymienionych objawów:
Usiłowanie unikania myśli, uczuć lub rozmów związanych z
traumą
Usiłowanie unikania aktywności, miejsc lub osób
wywołujących wspomnienie traumy
Niezdolność przypominania sobie ważnych aspektów traumy
Znacząco zmniejszone zainteresowanie bądź udział w
ważnych aktywnościach
Poczucie wyobcowania, odizolowania od innych ludzi
Ograniczony zakres doznawanych emocji
Poczucie braku perspektyw na przyszłość
*
) Taka jest definicja DSM-IV. Nie chodzi o obniżanie reaktywności emocjonalnej jako cechy temperamentu (RTT), ale o
unikanie bodźców w celu zmniejszenia reaktywności rozumianej tu jako ogólny poziom pobudzenia
Zespół stresu pourazowego
Kryteria diagnostyczne PTSD
11
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
31
D.
Utrzymujące się objawy zwiększonego pobudzenia, co
wskazuje dwa (lub >) z poniższych objawów:
Trudności z zasypianiem lub snem
Drażliwość lub wybuchy gniewu
Trudności w koncentrowaniu się
Nadmierna czujność
Nasilona reakcja orientacyjna (przestrachu)
E.
Czas trwania zaburzenia dłuższy niż jeden miesiąc
F.
Zaburzenie powoduje istotny klinicznie dystres lub
upośledzenie społecznego, zawodowego bądź innych
aspektów funkcjonowania
Zespół stresu pourazowego
Kryteria diagnostyczne PTSD
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
32
Psychiczna reprezentacja emocji
T. Maruszewski i E. Zdankiewicz-Ścigała
KODY
OBRAZOWE
skrypty
KODY
ABSTRAKCYJNE
pojęcia
KODY
WERBALNE
schematy
sy
m
b
o
li
za
cj
a
d
e
sy
m
b
o
li
za
cj
a
se
m
a
n
ty
za
cj
a
d
es
em
a
n
ty
za
cj
a
wizualizacja
werbalizacja
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
33
Specyficzne cechy tworzenia reprezentacji zdarzeń w traumie:
nieustanna aktywizacja biologicznych reakcji na stres w
przypadkach zetknięcia się z bodźcami przypominającymi
traumę
przy traumatycznym poziomie stresu układ hipokampa
przestaje funkcjonować, a układ ciała migdałowatego staje
się nadreaktywny, co daje fragmentaryczne (a nie
czasowo-przestrzenne i spójne) kodowanie
oparty na hipokampie system kategoryzacji pamięci
przestaje funkcjonować pozostawiając wspomnienia
zakodowane jako stany afektywne lub percepcyjne
zablokowane kodowanie werbalne – ślady pamięciowe nie
są zorganizowane w spójną całość
Zespół stresu pourazowego
Trauma a tworzenie reprezentacji zdarzeń
12
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
34
cd.:
zdarzenia zakodowane na poziomie sensoryczno-
motorycznym i afektywnym
osoba skupiona wyłącznie na wyzwalających strach
cechach wydarzenia
dostęp do śladów pamięciowych związanych z traumą
kosztem innych wspomnień
zaburzenia koncentracji uwagi
lęk dominującą emocją, co blokuje proces semantyzacji
uszkodzenie kory przedczołowej, upośledzona pamięć
operacyjna, myślenie oraz rozumowanie wyższego szczebla
Zespół stresu pourazowego
Trauma a tworzenie reprezentacji zdarzeń
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
35
Długotrwałe utrzymywanie się reakcji stresowej prowadzi do
złożonych konsekwencji psychobiologicznych, m.in:
dysocjacja
– wyłączenie się z zewnętrznego świata i
skierowanie uwagi na bodźce płynące ze świata
wewnętrznego
pierwszą reakcją na utrzymujące się zagrożenie może
być znieruchomienie w sensie dosłownym lub tzw.
psychiczne zamrożenie (freezing)
może to pociągać za sobą oszołomienie, odrętwienie,
marzenia na jawie, fugę, fantazje, derealizacje,
depersonalizację, omdlenie i katatonię
Reakcja na traumę jest najczęściej kombinacją dwóch
pierwotnych wzorców adaptacyjnych: pobudzenia i dysocjacji
Zespół stresu pourazowego
Psychobiologiczne konsekwencje
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
36
cd.
analgezja postresowa
(zniesienie reakcji na ból) – u
osób z PTSD narażenie na działanie bodźca
przypominającego oryginalny uraz powoduje odpowiedź
układu opioidowego. Stres analgezji postresowej polega na
wstrzymaniu ruchowych i afektywnych reakcji, na rzecz
takich, które pozwalają organizmowi przezwyciężyć
bezpośrednie skutki stresu
nadwrażliwość
– silna stymulacja centralnego układu
nerwowego może stać się przyczyną trwałych zmian
neuronalnych, które w negatywny sposób wpływają na
uczenie się, habituację i dyskryminację bodźców.
Zespół stresu pourazowego
Psychobiologiczne konsekwencje
13
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
37
Czynnikami chroniącymi człowieka przed szkodliwymi
skutkami ekstremalnego stresu są:
Czynniki osobowości i temperamentu
poczucie kontroli
twardość
poszukiwanie wrażeń
Czynniki środowiskowe
wsparcie społeczne
sytuacja rodzinna
pozytywne doświadczenia życiowe
Zespół stresu pourazowego
Moderatory skutków stresu
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
38
Wsparcie społeczne:
pomoc materialna, emocjonalna, informacyjna, towarzyska
otrzymywane rzeczywiście vs. spostrzegane
aby było skuteczne, powinna zaistnieć interakcja między
dawcą a odbiorcą wsparcia
Źródłem wsparcia społecznego w obliczu traumy są:
najbliższa rodzina
przyjaciele
instytucje lokalne i państwowe
organizacje pozarządowe i inicjatywy społeczne
media
Zespół stresu pourazowego – ofiary katastrof
Wsparcie społeczne a rozwój PTSD
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
39
Deterioracja wsparcia społecznego
to obniżone
poczucie wsparcia w obliczu katastrof. Jest ona wynikiem
oddziaływania takich czynników, jak:
odcięcie ofiar katastrof od ważnych źródeł wsparcia
wskutek fizycznej izolacji, śmierci, okaleczeń
osoby, które mogłyby być źródłem wsparcia (np.
członkowie rodziny, sąsiedzi) sami mogli zostać ofiarami
klęski
wskutek katastrofy zmienia się struktura i jakość więzi
społecznych (często nieodwracalnie)
Główną siłą przeciwdziałającą deterioracji wsparcia
społecznego jest mobilizacja wsparcia społecznego
(Kaniasty i Norris)
Zespół stresu pourazowego – ofiary katastrof
Deterioracja wsparcia społecznego
14
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
40
Główne założenia:
Stres jest elementem życia, a stresory są powszechne. Nie
zawsze są to czynniki patogenne – mogą również
sprzyjać
zdrowiu.
Nie należy koncentrować się na stresorach, ale na
zasobach umożliwiających radzenie sobie ze stresem.
Stresory sprzyjają wzbudzaniu reakcji adaptacyjnych, w
których wykorzystuje się i wzbogaca zasoby
odpornościowe.
Wpływ stresu na zdrowie może być pozytywny, a zależy to
od wyniku transakcji pomiędzy poziomem obciążenia
stresorami a zasobami.
Ważna rola „metazasobu” jakim jest
poczucie koherencji
–
zrozumiałości, zaradności i sensowności.
Salutogenetyczna koncepcja stresu
Aarona Antonovskyego
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
41
Krytyczne wydarzenia życiowe (
life change events
) to
znaczące emocjonalnie wydarzenia dotyczące ważnych spraw
w życiu jednostki.
Kiedy w życiu człowieka występują pewne zewnętrzne
zmiany, które wymagają od niego poważnego wewnętrznego
psychicznego przystosowania się, wówczas pojawia się u
niego tendencja częstego zapadania na choroby.
Krytyczne wydarzenie życiowe
Koncepcja Holmesa i Rahe’a (1967)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
42
100 pkt. – śmierć współmałżonka
73 pkt. – rozwód
63 pkt. – kara więzienia
63 pkt. – śmierć członka bliskiej rodziny
53 pkt. – własna choroba lub uszkodzenie ciała
50 pkt. – zawarcie związku małżeńskiego
47 pkt. – zwolnienie z pracy
45 pkt. – pogodzenie się małżonków
(…)
17 pkt. – kredyt lub pożyczka poniżej 10 000 dolarów
16 pkt. – zmiana przyzwyczajeń związanych ze snem
15 pkt. – zmiana liczby spotkań rodzinnych
15 pkt. – zmiana przyzwyczajeń związanych z jedzeniem
13 pkt. – wakacje
12 pkt. – Święta Bożego Narodzenia
11 pkt. – drobne naruszenie prawa
Krytyczne wydarzenie życiowe
Skala Ponownego Przystosowania Społecznego
15
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
43
Skala Ponownego Przystosowania Społecznego służy(ła) do
orientacyjnej oceny nasilenia wydarzeń w ciągu roku, a
badania przy jej pomocy wykazały, że nagromadzenie się w
krótkim czasie wydarzeń zmiany życiowej obniża odporność
organizmu i jest czynnikiem ryzyka. Z badań Holmesa i
Rahe’a wynika, że:
150 - 199 jednostek stresu to 37% szansy choroby w ciągu
kolejnych 2 lat
200 - 299 jednostek stresu to 51% szansy choroby w ciągu
kolejnych 2 lat
ponad 300 jednostek stresu to 79% szansy choroby w
ciągu kolejnych 2 lat
Krytyczne wydarzenie życiowe
Skala Ponownego Przystosowania Społecznego
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
44
Znaczące kryzysy życiowe są okazją do znaczących zmian w
życiu człowieka.
Rozwój potraumatyczny
to pozytywna zmiana, która
następuje w człowieku w rezultacie przeżycia przez niego
traumatycznego wydarzenia. Zmiana ta dokonuje się w
podstawowych schematach świata i „ja”.
Rozwój potraumatyczny polega na restrukturyzacji
(przebudowie) reprezentacji poznawczych świata w taki
sposób, że w rezultacie zwiększa się poczucie rozumienia
przez jednostkę sensu jej życia.
Rozwój potraumatyczny
R.G. Tedeschi i L.G. Calhoun (2004)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
45
Podstawowe obszary, w jakich dokonuje się rozwój
potraumatyczny, to:
zwiększenie znaczenia życia i zadowolenia z niego,
odkrycie radości życia
(
appreciation of life
)
poprawa i
pogłębienie relacji z innymi ludźmi
zwiększenie
poczucia osobistej siły
(
personal strenght
)
odkrycie
nowych możliwości
w swoim życiu
rozwój duchowy
Rozwój potraumatyczny
Obszary zmian rozwojowych
16
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
46
Zmiany w życiu człowieka wynikające z przeżycia krytycznego
wydarzenia życiowego mogą być zarówno pozytywne, jak i
negatywne.
Rozwój potraumatyczny
Dynamika i bilans zmian życiowych
zmiany negatywne
zmiany pozytywne
czas
Za: Filipp, S. H. (1992)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
47
Proces rozwoju postresowego
Model Schaefer i Moos (1992)
Cechy jednostki
płeć, wiek, temperament, osobowość
Cechy środowiska (otoczenia)
wsparcie społeczne, warunki życia
Cechy wydarzenia
trudność (stressfulness), czas trwania, kontrolowalność
Strategie radzenia sobie
aktywne radzenie sobie, planowanie,
poszukiwanie wsparcia instrumentalnego i emocjonalnego,
pozytywne przewartościowanie, akceptacja, zwrot ku religii, itp
.
Pozytywne zmiany (wzrost postresowy)
polepszenie relacji społecznych, wzrost zasobów osobistych i kompetencji
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
48
Wybrane konstrukty (elementy procesu):
Ujawnienie się (
disclosure
) i uzyskanie wsparcia
społecznego – inni ludzie oferują dobre opowieści (
craft
narratives
) wyjaśniające, co się stało i dlaczego, odpowiednie
metafory, oraz inną perspektywę spojrzenia na problem
Zmiana planów życiowych i sposobów rozumienia
świata (
worldview
) – rezygnacja z nieosiągalnych celów i
formułowanie nowych celów; zmiana sposobów pojmowania
świata na takie, które pozwalają zrozumieć traumę
Zaangażowanie poznawcze (
cognitive engagement
)
– nieustanne rozmyślanie o krytycznym zdarzeniu, jego
przyczynach i konsekwencjach, oraz o tym, co dalej będzie.
Proces rozwoju potraumatycznego
Model Calhoun i Tedeschi (1998)
17
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 6 (zaoczni)
49
Bibliografia
Literatura obowiązkowa (do egzaminu):
Heszen-Niejodek, I. (2000) Teoria stresu psychologicznego i radzenia sobie. W:
Strelau J. (red.) Psychologia. Gdańsk: GWP (s. 465-480).
Lis-Turlejska, M. (1998). Traumatyczny stres. Koncepcje i badania. Warszawa:
Wyd. Instytutu Psychologii PAN (s. 13-37)
Niektóre pozycje, z których korzystałem przygotowując wykład:
Antonovski, A. (1995). Rozwikłanie tajemnicy zdrowia. Jak radzić sobie ze stresem i nie
zachorować, IPN, Warszawa.
Carver, S.C., Scheier, M.F. i Weintraub, J.K. (1989). Assessing Coping Strategies: A
Theoretically Based Approach. Journal of Personality and Social Psychology, 56, 2, 263-
283.
Hobfoll, S.E. (2006). Stres, kultura i społeczność. Psychologia i filozofia stresu. Gdańsk: GWP
Lazarus, R.S. i Folkman, S. (1984). Stress, appraisal and coping. New York: Springer-Verlag
Taylor, S. (1983/1984). Przystosowanie do zagrażających wydarzeń. Nowiny Psychologiczne,
6-7/84 (23-24), 15-40
Tedeschi, R.G., Park, C.L. i Calhoun, L.G. (1998). Posttraumatic Growth: Positive Changes in
the Aftermath of Crisis. Mahwah, N.J.: Lawrence Erlbaum Associates, 1998
Terelak, J.F. (2001). Psychologia stresu. Bydgoszcz: Wydawnictwo Branta
Terelak, J.F. (2005). Stres organizacyjny: koncepcje, przyczyny, symptomy i sposoby
radzenia sobie. Warszawa: Wyższa Szkoła Menedżerska.
Zdankiewicz-Ścigała, E. i Przybylska, M. (2002). Trauma. Proces i diagnoza. Warszawa: Wyd.
Instytutu Psychologii PAN