Wellek, Warren: Literatura i nauka o literaturze

często zdarza się, że te działy przenikają się wzajemnie i wspomagają, dostarczając sobie narzędzi
badawczych. Np. historia korzysta z osiągnięć teorii, krytyka może posługiwać się narzędziami historycznymi i
teoretycznymi, a teoria

– historycznymi. Podział ten ma charakter zmienny, związany jest bowiem ściśle z

dominującą w określonej epoce

koncepcją literatury

Historycznie najstarszą

dziedziną

literaturoznawstwa

, bo mającą starożytny rodowód, jest

poetyka

– dzisiejszy dział teorii literatury. Nieco

młodsza jest historia literatury

, natomiast teoria powstała stosunkowo niedawno (jako przedmiot

dydaktyki uniwersyteckiej pojawiła się w latach 60. XX wieku)

[1]

Charakterystyka

krytyki literackiej

jest ściśle uzależniona od kręgu językowego, w którym jest

uprawiana. W krajach

anglosaskich

, przede wszystkim w

Stanach Zjednoczonych

krytyka literacka

jest utożsamiana ogólnie z literaturoznawstwem.

Z kolei w

Niemczech

– podobnie jak w

Polsce

–

ma ograniczony zakres działania

;

może jedynie komentować

bieżące wydarzenia i dzieła literackie.

W tak rozumianej krytyce dopuszcza się wypowiedzi emocjonalne, wartościujące oraz prezentowanie
subiektywnej interpretacji

dzieła

[2]

Natomiast

poetyka

– jedna z najstarszych dziedzin literaturoznawstwa, obecnie funkcjonująca jako dział

teorii literatury

– zajmowała się

niegdyś zagadnieniami historycznoliterackimi

. W obrębie poetyki

wyróżnia się poetykę historyczną i opisową(systematyczną), która z kolei dzieli się
na

genologię, stylistykę i wersyfikację

[2]

Naukami pomocniczymi literaturoznawstwa,

a w szczególności

historii literatury

są

bibliografia,

księgoznawstwo

(bibliologia) i

tekstologia

. W pracach badawczych wykorzystuje się

także wiedzę z wielu dyscyplin humanistycznych, takich jak: historia, historia
kultury,

językoznawstwo, estetyka, antropologia kulturowa, filozofia, socjologia

[3]

Historia literatury

– jeden z podstawowych działów literaturoznawstwa zajmujący się

przekształceniami w literaturze określonego kręgu językowego

dokonywanymi na tle

historycznym. Historia literatury zajmuje się

periodyzacją procesu historycznoliterackiego

badaniem rozwoju

ewolucji i różnych zjawisk

w dziedzinie literatury,

komparatystyką

ewolucją postaw czytelniczych

form literackich

, związkami literatury z życiem danej

społeczności a także

ewolucją idei

problemów

motywów

, będących pożywką dla literatury

posz

czególnych okresów literackich. Jako odrębna dziedzina nauki pojawiła się

w XVIII w

. Wiąże się

ona z innymi dziedzinami literaturoznawstwa, m.in. z teorią literatury, a także z innymi dziedzinami

nauki, takimi jak: historia czy socjologia.

Często jest przedstawiana w opozycji do drugiej, głównej

dziedziny badań literaturoznawczych – poetyki.

Poetyka

–

dziedzina

nauki o literaturze, a ściślej

teorii literatury

, rozpatrująca przede wszystkim

sposób istnienia dzieła literackiego jako tworu językowego

o swoistym

charakterze

określanym przez potrzeby funkcji estetycznej

. Przedmiotem zainteresowania poetyki są

ogólne reguły organizacji tekstu

literackiego.

Poetyka obejmuje:

Genologię

– naukę o

rodzajach i gatunkach literackich

. Genol

ogia (z gr. génos –

pochodzenie, gatunek i logia

– zbiór, lógos – myśl) – dziedzina poetyki, której

przedmiotem badań są rodzaje literackie, gatunki literackie, ich odmiany i

przekształcenia.

Bada ich cechy strukturalne

rolę w komunikacji literackiej,

ewolucję w toku procesu historycznoliterackiego

Nazwa

wprowadzona przez

P. Van Tieghema w 1920

, w

Polsce

przyjęta

po II wojnie światowej

Jednakże już

Arystoteles jako pierwszy zgłębiał w "Poetyce" problemy

genologiczne.

ównież w

późniejszych poetykach, zwanych normatywnymi,

można odnaleźć ślady badań genologicznych, które jednak ograniczały się do

wskazań

czym jest lub czym nie jest dany rodzaj czy gatunek literacki

Najsłynniejsi polscy genolodzy XX

w.:

Kazimierz Bartoszyński i Kazimierz Wyka

Stefania Skwarczyńska

(autorka

koncepcji literatury stosowanej

, potem

uniwersalnej koncepcji dzieła literackiego

, a wreszcie,

w 1965, teorii

genologicznej Skwarczyńska

rozróżniała

"przedmioty genologiczne"

(konkretne gatunki, ujawniane w tekstach),

"pojęcia genologiczne"

(związaną z nimi

wiedzę pisarza i odbiorcy o cechach gatunku), wreszcie "

nazwy genologiczne

(nazwy gatunku). Tak więc np. Sonety krymskie Adama Mickiewicza to określony

przykład gatunku (przedmiot genologiczny), poeta i czytelnik mają wspólną znajomość

cech gatunku (wiedzę genologiczną), a w tytule zbioru Mickiewicz umieścił nazwę

gatunku (nazwę genologiczną).

Teoria

kwarczyńskiej miała

charakter opisowy

, a

nie normatywny, a

ogarniała ogromny obszar

tekstów literackich).

Stylistykę

– naukę o języku utworów. Stylistyka – dyscyplina z

pogranicza nauki o

literaturze i językoznawstwa

, zajmująca się

sposobami językowego

ukształtowania wypowiedzi, analizująca

tekst pod względem

celowości,

przydatności i stosowności u

żytych w nim

środków językowych

. Stylistyka

wykorzystuje na swoje potrzeby

wszystkie działy nauki o języku

fonetykę

, aby móc zbadać wartość brzmieniową tekstu;

morfologię

słowotwórstwo

, które mogą być pomocne np. przy rozpoznaniu użytych przez autora

form fleksyjnych lub neologizmów;

składnię

, gdyż budowa zdań także wpływa na

stylistyczną wartość tekstu;

semantykę

, która pomaga ocenić zasadność użytego

słownictwa. Nauka o stylu wykształciła także szeroki zakres

własnych pojęć (środki

stylistyczne, style, stylizacje)

, niezbędnych do badania tekstu. Stylistyka

dzieli się

językoznawczą

(językową) – jej przedmiotem są wszelkie wypowiedzi językowe,

wyodrębnia i bada istniejące w języku style funkcjonalne,

literaturoznawczą

(

literacką) – badającą i analizującą styl wypowiedzi literackich

(styl autora, styl dzieła literackiego, styl gatunku literackiego, styl epoki, itp.),

normatywną

ustala normy stosowania poszczególnych stylów i poprawnego

wysławiania się.

wersyfikację

– naukę o wierszu. Wersyfikacja (fr. versification, łac. versificatio) jest to

termin z zakresu teorii literatury maj

ący dwa znaczenia.

Dział poetyki

zajmujący się

badaniem budowy wiersza

, czyli jego formą,

metryką wersów a także kompozycją wiersza, m.in. podziałem na strofy (strofika).

Zbiór reguł i technik tworzenia wierszy

charakterystyczny

dla danego

artysty, nurtu literackiego lub epoki.

W tym sensie używa się sformułowań

rodzaju: wersyfikacja

Leśmiana, wersyfikacja futurystów czy klasyczna wersyfikacja.

Wersyfikacja określa system wersyfikacyjny utworu.

Wersyfikacja w pierwszym znaczeniu, rozszerzona o aspekt ewolucyjny i

komparatystyczny związany z drugim znaczeniem, jest nazywana również

wersologią

Teorię języka poetyckiego

Ze względu na

sposób ujęcia badanych zjawisk

rozróżnia się:

poetykę opisową

(systematyczna),

poetykę historyczną

Autorem pierwszej poetyki, rozumianej jako teoria dzieła literackiego, jest

Arystoteles

Teoria literatury

– nauka, której przedmiotem badań jest literatura, ale która w odróżnieniu od

historii literatury

nie skupia się na periodyzacji

zjawisk literackich, a w odróżnieniu od poetyki

nie

zajmuje się samą budową dzieła literackiego.

Teoria literatury badając konkretne utwory i fakty

literackie

próbuje wykryć pewne ogólne prawidłowości

nimi rządzące oraz określające ich

charakter. Pojęcie pojawiło się

w latach sześćdziesiątych XX wieku

w pracach badaczy

angielskich

. We współczesnej teorii literatury daje się zauważyć następujące tendencje:

Powiązania z dziedzinami takimi jak

epistemologia

(Epistemologia (od stgr

. ἐπιστήμη, episteme

„wiedza; umiejętność, zrozumienie”; λόγος, logos – „nauka; myśl”),

teoria poznania lub

gnoseologia

– dział filozofii, zajmujący się relacjami między poznawaniem, poznaniem a

rzeczywistością. Epistemologia rozważa naturę takich pojęć jak:

prawda, przekonanie, sąd,

spostrzeganie

wiedza czy uzasadnienie

ontologia

(Ontologia lub metafizyka (por. metafizyka

klasyczna)

– podstawowy (obok epistemologii) dział

filozofii

starający się

badać strukturę

rzeczywistości

i zajmujący się problematyką związaną z

pojęciami bytu, istoty, istnienia i jego

sposobów

przedmiotu i jego własności, przyczynowości, czasu, przestrzeni

konieczności i możliwości

. W buddyzmie termin znany z terminologii mahajany tłumaczącej

proces reali

zacji stanu Buddy dostępny "czującym istotom", np.

według doktryny jogaczara),

psychologia

Analiza własnej historii

Próba zawężenia przedmiotu badań

Próba ustalenia jednej obowiązującej teorii

Teoria literatury

bada

z jednej strony

pewne konkretne wytwory ludzkie

, z drugiej zaś

prawidłowości rządzące procesem rozwojowym danej ich dziedziny. Stąd też można wyróżnić

dwa

podstawowe nurty badań teoretyczno-literackich:

teoria dzieła literackiego

(inaczej "poetyka"), badająca składniki dzieł literackich in statu nascendi,

teoria procesu historycznoliterackiego

(inaczej "poetyka historyczna"), badająca głównie

przekształcenia zjawisk z zakresu teorii literatury w historii literatury.

Wellek, Warren: Literatura i nauka o literaturze

literatura

– twórczość, sztuka,

nauka o literaturze

– badanie, wiedza.

Próby zacierania różnic między literaturą i nauką o literaturze:

nie można rozumieć literatury nie uprawiając jej samemu. Ale: badacz ma swoje przeżycia przekładać
na kategorie intelektualne;

teoretycy odmawiający studiom nad literaturą miana wiedzy, stosowanie „twórczej krytyki” –
powtarzania / tłumaczenia 1 dzieła na drugie, gorsze;

- dzieła literackie nie mogą być naukowo badane, mogą być lekturą, źródłem

przyjemności i przedmiotem oceny.

Jak ujmować intelektem sztukę?

za pomocą

metod z nauk przyrodniczych

, przeniesionych na literaturę:

rywalizacja z obiektywizmem i bezosobowością (gromadzenie neutralnych faktów),

badanie przyczyn i źródeł (doszukiwanie się powiązań),

metody ilościowe (obliczenia statystyczne, tabele, wykresy),

pojęcia biologii wykorzystywane do przedstawienia ewolucji literatury;

osobisty charakter rozumienia literatury

1883

– Wilhelm Dilthey –

sprowadza przeciwstawienie metody nauk przyrodniczych i historii

do pojęć wyjaśniania i rozumienia – przyrodnik

tłumaczy fakt faktami

wcześniejszymi, historyk stara się

zrozumieć sens faktu.

1884 Wilhelm Windelband

– cel przyrodników to ustalanie praw ogólnych, historycy dążą do

ujmowania faktów niepowtarzalnych.

Henryk Rickert

– nauki o kulturze interesują się tym, co konkretne i indywidualne (w odróżnieniu

od nauk o naturze).

A.D. Xénopol

– nauki przyrodnicze badają fakty powtarzające się, a historia – fakty następujące po

sobie.

Indywidualność

zainteresowania badaczy;

próby odkrywania w literaturze ogólnych praw się nie udawały, ale s. 17

nie ma dzieła całkowicie

jedynego w swoim rodzaju, gdyż odznaczałoby się ono zupełną niezrozumiałością;

każde dzieło literackie jest indywidualne i ogólne

– ma swoje rysy indywidualne, ale też cechy

wspólne z innymi utworami;

s. 18

– krytyka

literacka i historia literatury mają na celu scharakteryzowanie

indywidualności dzieła, twórcy okresu albo literatury narodowej.

Ale taka charakterystyka

musi posługiwać się terminami ogólnymi na zasadzie pewnej teorii literatury.

Wellek, Warren: Istota literatury

Literatura

: m

ożliwości, czym jest:

obejmuje

teksty drukowane

– Greenlaw – wtedy

badania literackie utożsamiają się z historią

cywilizacji (ale tracą charakter literacki);

„dzieła wybitne”

– selekcja dokonywana pod kątem

artyzmu

(lub też rozgłosu, znaczenia

naukowego, wartości estetycznej jako zalet stylu i kompozycji). Ale s. 21 w historii literatury pięknej
ograniczenie zainteresowań do dzieł wybitnych nie pozwala rozumieć ciągłości tradycji literackiej,
ewolucji r

odzajów i samej istoty procesu literackiego;

literatura piękna, czyli

posługująca się fikcją literacką

, obejmuje nie tylko teksty drukowane i

pisane (sugestia w etymologii), ale i literaturę mówioną;

- dzieła, w których funkcja estetyczna jest dominująca.

Język dla literatury: to:

twór człowieka, obarczony tradycją kultury

;

wypowiada myśli

;

język naukowy jest czysto denotacyjny, zmierza do systemu znaków podobnego matematyce / logice;

język literacki jest

wieloznaczny

, z homonimami, wysoki stopień

konotacyjn

ości

, działa

ekspresją

(wyraża nastrój i postawę mówcy / pisarza);

uwydatnia znak

dźwiękowy symbolizm słowa

;

jest silniej

określony strukturą historyczną

, ma własną ekspresję i pragmatykę;

język potoczny – pełen elementów irracjonalnych, ma osiągać pewne rezultaty;

język literacki

świadomie wyzyskuje zasady językowe

;

nie uznajemy za poezję tego, co

ma w nas pobudzić działanie na zewnątrz – to retoryka

;

istnieją

formy pośrednie

– esej czy biografia, literatura retoryczna.

Stosunek literatury do rzeczywist

ości:

wyróżnikiem literatury jest jej

zmyślony, fikcyjny charakter

– takie rozumienie literatury

jest

opisowe, nie wartościujące.

Fikcja literacka nie musi używać obrazów

, s. 29

wizualizacja wszystkich metafor poetyckich spowodowałaby chaos i dezorientację;

różnice m. literaturą i nieliteraturą

– organizacja, indywidualna ekspresja, rozumienie i

stosowanie języka jako środka wyrazu, brak celu praktycznego i fikcyjność (s. 29);

dzieło literackie –

skomplikowana struktura warstwowa z wielością znaczeń.

Wellek, Warren: Funkcja literatury

Horacy

–

poezja jest przyjemna i pożyteczna

(pożyteczny – jako nie ułatwiający spędzania

czasu, ale zasługujący na poważne skupienie), przyjemność – „wyższa”,

literatura daje

pewien rodzaj poznania

;

przy pomocy pisarza mamy d

ostrzegać rzeczy, które widzimy i wyobrażać sobie coś, co znamy –

Eastman;

prawda literatury to prawda zawarta w literaturze;

sztuka jako odkrywanie prawdy ale i propaganda

(s. 41

wysiłek świadomy lub nieświadomy,

zmierzający do wywarcia takiego wpływu na czytelników, żeby przyjęli proponowaną im koncepcję
życia);

katharsis

– funkcją literatury jest uwalnianie twórców i czytelników od naporu wzruszeń (ale czy

uwalnia, czy też je podnieca?);

s. 44

poezja ma wiele możliwych funkcji. Pierwszą i zasadniczą jest wierność swojej naturze.

H. Markiewicz,

Zakres i kierunki współczesnych badań literackich, w: tegoż,

Główne problemy wiedzy o literaturze, Kraków 1984.

Ingarden

wyróżnił w

nauce o literaturze dwa działy

opisowy

historyczna nauka o literaturze

– tu pojawia się podział wewnętrzny wprowadzony przez

innego badacza (K.

Vosslera

) na:



zewnętrzną historię literatury

, czyli taką, która bada ją w związku

z uwarunkowaniami zewnętrznymi, jako produkt kultury historycznej
i organizacji psychicznej;



wewnętrzną historię literatury

, czyli taką, która rozpatruje dzieła literackie jako szereg

autonomiczny oraz „skierowane ku pewnemu celowi próby rozwiązania faktycznie istniejących i
koniecznych problemów estetycznych”.

W dziedzinie historycznej wiedzy o literaturze

samoistnie wykrystalizowały się takie

dyscypliny

, jak:

krytyka tekstu

– badanie wzajemnego stosunku zachowanych przekazów tekstu i ich

autentyczności, ustalenie jego postaci poprawnej, odtworzenie historii powstania utworu,
określenie jego autorstwa i daty oraz sporządzenie komentarza;

folklorystyka literacka

– nauka o literaturze ludowej;

literatura porównawcza

– badanie wszelkiego rodzaju kontaktów jakie zachodzą między

dwoma różnymi literaturami.

W obrębie nauki dotyczącej

poetyki

można wyróżnić:

stylis

tykę literacką

– wiedzę teoretyczną o językowym ukształtowaniu utworów literackich;

wersologię

– naukę o wierszu;

genologię

– naukę o rodzajach i gatunkach literackich.

Dalej Markiewicz porusza krótko zagadnienie

metanauki

– m. literatury nazywano z reguły

metodą,

metodyką lub metodologią historii literatury

. Przez wielu literaturoznawców jest traktowana jako ta

sama dyscyplina, co teoria literatury. Do metanauki można zaliczyć

tekstologię

(zespół naukowo

opracowanych metod przy ustaleniu jakiegoś tekstu) oraz

historię wiedzy o literaturze

Wyróżniono także kilka innych

pól badań literackich

, skierowanych na dzieło lit., a zarazem na rozwój

nowych gałęzi:

 filozofia literatury


psychologia twórczości literackiej

 socjologia literatury


nauk o języku literatury pięknej



biografika literacka (badanie życiorysu i osobowości pisarza).

R. Nycz: Kulturowa natura, słaby profesjonalizm. Kilka uwag o przedmiocie
poznania literatury i statusie dyskursu literaturoznawczego

Przedmioty

dzielimy na:

te, o których mowa w dziełach literackich,

- obiekty literaturoznawczego poznania.

Status przedmiotu jako obiektu liter.:

poetyckie definicje omijają cechy istotne w naukowym opisie, wybierają te z bezinteresownej
estetycznej kontemplacji;

język przechowuje kulturową naturę rzeczy i ludzi;

to, co jednostkowe, trzeba uchwycić w siatkę prototypowych kategoryzacji;

najbliższe kulturowej indywidualności przedmiotu są te cechy, które wynajduje poetycka sztuka.

2 orientacje nowoczesnej literatury

poszukująca

esencji

, istoty przedmiotu, kończy na kulcie sztuki;

chcąca uchwycić

całą rzeczywistość

w jej niepowtarzalnej jednostkowości – kończy na utrwalaniu

wszystkich przejawów „wielowarstwowych konkretów”.

Natura dzieła literackiego:

zawiera ono

zespół cech istotnych

obiektywnych

niezależnych

od podmiotu,

nieuwarunkowanych

przez kontekst.

Odbiór takiego dzieła

– 1) odsunięcie poznawczych

emocjonalnych nastawień, 2) identyfikacja cech konstytutywnych, 3) rozpoznanie kategorialnej
przynależności;

dzieło sztuki

– bo jego język ma własności, które rozpoznajemy jako poetyckie;

nie stajemy nigdy oko w oko z dziełem samym w sobie, bo

dzieło ukazuje się z kontekstami i

znaczeniami

– postrzeganie nasze jest uwarunkowane wiedzą;

według Gombrowicza – sztuka nas zachwyca, bo w szkole byliśmy zmuszani do zachwytu nad nią;

to wszystko jest świadomością kulturowego uwarunkowania poznania – odkrycie nowoczesnych.

Metafora turysty, włóczęgi

– ponowoczesny wzór osobowy – podstawą jest porównanie pozycji człowieka

w uniwersum do sytuacji obcego „cudzoziemca” na obcym terytorium, rozpoznającego na nim tylko to, na co
pozwala uprzednio zgromadzona wiedza.

Poznanie artystyczne (Bergson):

ma czerpać narzędzia badawcze z filozofii i nauk szczegółowych;

dawniej

– niedoskonała, skażona dowolnością i słabościami forma poznania prawdziwego;

model ludzkiego poznania, zwłaszcza poznania kulturowej rzeczywistości.

Atak na esencjonalistyczny

pogląd

na naturę dzieła sztuki (eksperyment

Stanley’a Fisha

– studentom

historii literatury kazał analizować „wiersz” złożony z przypadkowo zapisanych nazwisk na zajęciach z

teorii literatury): 1)

literatura mówi o przedmiocie, którego nie można utożsamiać z

przedmiotem fizycznym

ani idealnym, bo jest to

literacko-kulturowy konstrukt

przedmiotu

jako wielowarstwowego konkretu, 2)

artystyczna forma to

nie tylko narzędzie / medium poznania

literackiego, ale i

składnik przedmiotowości,

3) w przypadku dzieła sztuki

nie da się oddzielić

cech i wartości dzieła sztuki od wiedzy podmiotu i sensów,

4) przez kulturowe

uwarunkowanie nie

można oddzielić treści doświadczenia od warunków przejawiania się

jej w doświadczeniu

, 5)

nie da się oddzielić języka opisu od cech przedmiotu.

Kulturowa natura

– przedmiot, o którym mówi dzieło i który ono stanowi, odznacza się intencjonalnością

(powstaje przez doświadczenie społeczności).

Wiedza o rzeczywistości

– warunkowana przez społeczeństwo i kulturę. Nauki humanistyczne mają

wypracować takie metody poznania, by uwolnić się od ograniczeń kulturowych i zdobyć wiedzę obiektywną.

Założenia nowoczesnego dyskursu teoretycznoliterackiego:

ludzka

wiedza

może mieć tylko

subiektywny charakter

;

język literatury jest uprzywilejowany w procesie poznawczym

, bo 1) ze względu na wyższy

stopień języka literatury niż języka potocznego, 2) ma dostęp do znaczeń szerszych niż znaczenia
praktyczno-

instrumentalne czy pojęciowe.

Profesjonalizacja dyskursu teoretycznoliterackiego pozwala na:

(po co bawić się w naukę)

1) uwiarygodnienie przekazu;
2)

profesjonalność & instytucjonalizacja działalności literaturoznawczej;

standard naukowości;

4) uprzywilejowany status dyskur

su teoretycznego, działanie na literaturoznawczą praktykę (słowniki,

kryteria oceny poprawności procedur badawczych).

polski strukturalizm

– rola w konstrukcji nauki o literaturze, zawdzięczamy mu profesjonalizację

teorii literatury i podtrzymanie jej autonomicznego statusu;

wyrzeczenie się strukturalizmu

– kryzys autonomiczności i kryzys formuły profesjonalnej wiedzy

literaturoznawczej;

konstruktywizm, neopragmatyzm i kulturalizm

– groźne dla statusu dyskursu teoretycznego,

bo wykluczają możliwość obrony odrębności przedmiotowej.

2 tendencje:

dyseminacja teorii

– tendencja do rozprzestrzenienia zakresu (konsekwencja uznania „kulturowej

natury” przedmiotu) i rozproszenia form stosowalności:

przedmiotem badań literaturoznawczych jest

całe uniwersum dyskursu

- teoria nie ma

sensu,

utopia interdyscyplinarności

proces estetyzacji rzeczywistości kulturowej

;

kulturowa inkluzywność dyskursu teoretycznego

– zakres dyskursu jest za szeroki (rozciąga

się na wszelkie dyskursywne praktyki, osłabia skuteczność), i zbyt wąski (kulturowe wymiary
przedmiotu literackiego wskazują na ograniczone możliwości poznania):

rekulturyzacja literatury

, literatura daje się określić jako zinstytucjonalizowana sztuka

wypowiadania ludzkiego doświadczenia rzeczywistości,

o dyskurs

– nastawiony na odsłanianie i rozpoznawanie istotnych cech doświadczenia, a nie

tego, co pozadoświadczalne.

Teoria powinna stać się kulturową teorią literatury i badać kulturowe wymiary literackich tekstów i praktyki
dyskursywne współtworzące czasoprzestrzeń realności dyskursywnej (s. 369)

3 zagrożenia współczesnego dyskursu:

mit powszechnej dostępności wiedzy humanistycznej,

iluzja esencjalizmu,