Podstawy Kryminologii - 10. I. 2011  Ćwiczenia 

 

Kontrola społeczna i wymiar sprawiedliwości 

Kontrola społeczna 

1. POJĘCIE ZAPOBIEGANIA 
Terminy ZAPOBIEGANIE i PROFILAKTYKA będą używane zamiennie na określenie działalności zmierzającej do eliminowania określonego 
zjawiska lub jego skutków uznawanych za niepożądane przez podmiot podejmujący tę działalnośd.  



 

UPRZEDZAJĄCE – podejmowana przed pojawieniem się zjawiska, a tym samym jego skutków 



 

OBJAWOWA – nastawiona na usunięcie skutków lub przyczyn już zaistniałego zjawiska 
 

2. ZAPOBIEGANIE PRZESTĘPCZOŚCI JAKO FRAGMENT KONTROLI SPOŁECZNEJ 
Częśd kontroli społecznej = działalnośd zmierzająca do podporządkowania członków społeczeostwa normom grupowym. 
Środki kontroli społecznej mają na celu skłonienie członków społeczeostwa do przestrzegania norm społecznych, tj. wypowiedzi 
wskazujących określone zachowanie jako obowiązkowe, czyli nakazane albo zakazane, lub uprawnione. 
Społeczeostwa wypracowały mechanizmy skłaniania się do konformizmu, których zasady funkcjonowania są niezmienne 

a) 

ULEGANIE 
Postrzeganie norm zachowania, motywowane chęcią uniknięcia kary albo uzyskania nagrody, przy czym pojęcia kary i nagrody 
pojmowane są szeroko, tj. jako sankcje negatywne i pozytywne, czyli jako reakcje społeczne na zachowanie jednostek będące 
dla nich źródłem doznao przyjemnych ( sankcje pozytywne) lub nieprzyjemnych ( sankcje negatywne). 
Wymuszone przestrzeganie norm – przestrzeganie nie płynące z przekonania o potrzebie stosowania się do zawartych w normie 
wskazówek zachowania. Sprężyną uruchamiającą ten mechanizm do skłaniania do konformizmu jest władza, rozumiana jako 
możliwośd wymierzania sankcji.  
Podstawową wadą ulegania jest nietrwałośd jego działania, gdyż aby nacisk był skuteczny, musi byd stale obecny. Możliwośd 
zastosowania sankcji musi byd uświadamiana, a szansa poniesienia kary albo uzyskania nagrody musi byd tak wysoka, żeby 
mogła motywowad jednostkę do zachowao konformistycznych.  
Sankcje są podstawowym narzędziem kontroli społecznej i ich stosowanie jest powszechne. Stała obecnośd kontroli społecznej, 
przede wszystkim operującej sankcjami nieformalnymi, wpływa zdecydowanie na usprawnienie działania tego mechanizmy, a 
zatem na jego skutecznośd. 

b) 

IDENTYFIKACJA 
Przestrzeganie norm zachowania motywowane chęcią upodobnienia się do określonej osoby lub osób. 
Polega na wewnętrznej potrzebie upodobnienia się do kogoś, kto wydaje się wzorem do naśladowania. Sprężyną uruchamiającą 
ten mechanizm do skłaniania do konformizmu jest atrakcyjnośd danej osoby lub osób, pozwalająca jednostce uzyskad 
satysfakcję z upodobnienia się do pozytywnie ocenianego wzoru. 
Trwałośd identyfikacji zależy od : a) stosunku do osoby stanowiącej wzór; b) stałości zachowania osoby stanowiącej wzór. 
Jeżeli stosunek do osoby zmieni się w taki sposób, że utraci ona swoją atrakcyjnośd, to przestanie działad mechanizm 
identyfikacji. Podobne skutki wywoła zmiana zachowania osoby stanowiącej wzór.  

c) 

EKSTERNALIZACJA 
Przestrzegania norm zachowania wynikające z włączenia określonych przekonao w indywidualny system wartości ( 
internalizacja).  
Danie zewnętrznego wyrazu tym przekonaniom czy poglądom, które zostały uwewnętrznione (zinternalizowane) w toku 
socjalizacji.  Jest najtrwalszym mechanizmem skłaniania do konformizmu i w tym sensie  najskuteczniejszym. Jest on 
uruchamiany przez przeświadczenie o trafności i słuszności zinternalizowanych przekonao, które znajdują swój zewnętrzny 
wyraz w zgodnym z nimi zachowaniu. Sporą stabilnośd indywidualnemu systemowi wartości nadaje komponenta emocjonalna, 
wynikająca z powiązania poglądów z wyobrażeniami na temat własnego „ja”.  
Tak więc spreżyną uruchamiającą eksternalizację jest przekonanie o słuszności zinternalizowanych poglądów, pozwalające 
uzyskad satysfakcję ze zgodności działania ze zinternalizowanymi przekonaniami, czyli z właściwego ukształtowania w oczach 
jednostki relacji „ja – środowisko”.  

 
3. RODZAJE KONTROLI SPOŁECZNEJ I JEJ AGENDY. 
Kontrola społeczna może mied charakter sformalizowany, czyli może byd regulowana systemem norm przewidujących, kto, wobec kogo i 
jakimi środkami wpływa na przestrzeganie określonych norm; albo niesformalizowany, co łączy się z niedookreślonością kręgu podmiotów 
kontrolowanych, agent kontrolnych oraz wykorzystywania środków.  
Kontrola sformalizowana może byd pełniona przez agendy kontroli prawnej, nastawiona na skłanianie do konformizmu wobec norm 
prawnych ( sąd, policja), bądź agendy kontroli pozaprawnej, nastawione na skłanianie do konformizmu wobec innych systemów 
normatywnych ( instytucje religijne, sądy koleżeoskie). 
Kontrola społeczna zmierzająca do konformizmu wobec norm prawnych, może mied dwojaki charakter( sformalizowany jak i 
niesformalizowany), a co więcej – jej skutecznośd zależy w dużej mierze od tego, czy kontrola sformalizowana zostanie wsparta przez 
kontrolę niesformalizowaną, pełnioną przez spontanicznie wykonujące ja jednostki lub zbiorowości.  
 
Agendy sformalizowanej kontroli prawnej: 



 

Policja, Urząd Ochrony Paostwa oraz wyspecjalizowane instytucje zajmujące się ściganiem przestępstw lub wykroczeo       
(Inspekcja Celna, Urzędy Kontroli Skarbowej, straże miejskie, straż leśna, Straż Graniczna), prokuratura oraz organy sądowe i 
quasi-sądowe ( finansowe organy orzekające, kolegia ds. wykroczeo) 



 

Instytucje kontrolne nie uprawnione do samodzielnego ścigania przestępstw, np. Najwyższa Izba Kontroli,  Regionalne Izby 
Obrachunkowe 



 

Prywatne agencje ochrony, upoważnione przez ustawy do działania w oznaczonym okresie na zlecenie osób prawnych lub 
fizycznych 



 

Inne instytucje uprawnione w zakresie swego działania do kontrolowania zgodności zachowao z przepisami prawa ( urzędy 
meldunkowe) 

Te postacie kontroli, które związane są z organizowaniem wspólnot lokalnych w celu zapobiegania przestępczości, określid można jako 
instytucjonalizację kontroli niesformalizowanej, a powstałe w ten sposób agendy kontrolne przybierają postad zbliżoną do 
sformalizowanych agend kontroli prawnej. 

Wymiar sprawiedliwości 

Znaczenia: 



 

Instytucjonalne – używane na oznaczenie instytucji (agend) powołanych do wykonania sformalizowanej kontroli prawnej, 
polegającej na rozstrzyganiu konfliktów prawnych („wymierzanie sprawiedliwości”) 



 

Czynnościowe – używane na oznaczenie aktu „wymierzania sprawiedliwości”, czyli rozstrzygnięcia konfliktu prawnego poprzez 
zastosowanie normy prawnej do określonego wypadku przez powołane do tego instytucje(agendy) oraz wykonania ich decyzji. 



 

Funkcjonalne – używanie zamiennie z określeniem „system wymiaru sprawiedliwości” na określenie zasad, według których 
działa zespół instytucji powołanych do wymierzania sprawiedliwości i regulujących stosunki między tymi agendami. 

 
 
Trudności w posługiwaniu się omawianym pojęciem potęgują różnice w wyznaczaniu kręgów  instytucji zaliczanych do „wymierzających 
sprawiedliwośd”. KRĘGI: 

I. 

Najwęższy – obejmujący wyłącznie sądy 

II. 

Wąski – obejmujący instytucje zaangażowane w przygotowanie lub prowadzenie procesu sądowego, a więc nie tylko sądy, ale 
również policję, prokuraturę i inne instytucje uprawnione do działania w procesie, a niekiedy też instytucje zajmujące się 
wykonaniem orzeczeo sądowych (więziennictwo, komornicy) 

III. 

Szeroki – obejmujący oprócz instytucji zaliczanych do kręgu „wąskiego” także wszelkie inne zajmujące się rozstrzyganiem 
sporów prawnych, takie jak urzędy celne oraz skarbowa, trybunały, sądy branżowe 
 

STRATEGIE DZIAŁAO ZAPOBIEGAWCZYCH 

POGLĄD DEROGACYJNY 
Negatywna ocena przestępczości nie zmusza do głoszenia poglądy, że można ją wyeliminowad z życia społecznego. 2 założenia: 
1. Przestępczośd jest czymś obcym, zewnętrznym w stosunku do społeczeostwa, które może wytworzyd przeciw niemu skuteczne bariery 
ochronne bądź wykorzenid je, jeśli się przez te bariery przebije. 
2. Przestępczośd jest czymś w rodzaju produkcji ubocznej funkcjonowania społeczeostwa, które może zostad tak ulepszone, aby nie 
wytwarzało tych niepożądanych zjawisk.  
 
STRATEGIE: 

I. 

DESTRYKTYWNA 
Podejmowane działania wymierza się bezpośrednio przeciwko zwalczanym zjawiskom i ich zadaniem jest zwalczanie tych 
zjawisk. (izolowanie osób popełniających przestępstwa) 

II. 

KREATYWNA 
Takie rozwijanie zjawisk pożądanych, aby wypierały one zjawiska niepożądane czy też nie pozostawiały dla nich miejsca. 
(stosowanie metod nie-represyjnych)  

MUSZĄ BYD STOSOWANE RAZEM.  
 
ETAPY DZIAŁAO ZAPOBIEGAWCZYCH 

I. 

ETAP DZIAŁAO PIERWOTNYCH – takie kształtowanie polityki społecznej, aby eliminowad warunki sprzyjające popełnianiu 
przestępstw. (środki wchodzące w ramy strategii kreatywnej – rozwijanie organizacji, struktury szkolnictwa); ogólno 
prewencyjny aspekt reagowania na przestępczośd 

II. 

ETAP D. WTÓRNYCH – usuwanie warunków sprzyjających popełnianiu przestępstw oraz tworzenie utrudnieo ich popełniania. 
(wyposażenie domów w urządzenia utrudniające do nich dostęp niepożądanych osób, sąsiedzka czujnośd, działania redukujące 
zagrożenie przestępczością. 

III. 

ETAP D. NASTĘPCZYCH – reakcje na popełnione przestępstwa, a więc nastawiony jest na zapobieganie ponownemu popełnieniu 
przestępstwa przez tego samego sprawcę lub inne osoby. Działalnośd sformalizowanych agend kontroli społecznej. 

 
METODY STRATEGII KREATYWNEJ : szkolenie(wpajanie wiedzy), przekonywanie(wskazywanie argumentów), propaganda (sfera emocji 
oraz podświadomośd), informowanie(przekazywanie), przetwarzanie(wprowadzenie zmian) 
MEDOTY STRATEGII DESTRUKTYWNEJ: uniemożliwianie(utrudnianie podejmowania określonych zachowao), wytłumianie(sankcja 
negatywna), zagrażanie(zapowiadanie reakcji negatywnej) 
 

SFORMALIZOWANA REAKCJA NA PRZESTĘPCZOŚD 

ETAPY : 

I. 

ETAP LEGISLACYJNY 



 

Zakres zachowao zaliczanych do przestępstw ( zakres kryminalizacji)  



 

Przebieg = polityka karna 



 

Zakres kryminalizacji poszerzony – NEOKRYMINALIZACJA, zwężony – DEKRYMINALIZACJA  



 

Łagodzenie sankcji prawno karnych – DEPENALIZACJA  
 
 



 

2 wymiary prewencji generalnej: 
1) POZYTYWNY – zagrożenie sankcją karną oraz stosowanie tej sankcji podkreślają wagę prawno-karnego zakazu, a 
tym samym stanowią istotny czynnik umacniania przekonania o niedopuszczalności naruszania go, czyli prowadzą do 
stabilizacji prawnego systemu normatywnego 
2) NEGATYWNY – zagrożenie sankcją karną, a przede wszystkim zastosowanie tej sankcji ma odstraszad od 
popełniania takich czynów przy czym zakłada się , ze wyobrażenie sankcji wywoła bądź reakcję emocjonalną(strach 
przed karą), bądź stanie się przedmiotem chłodnej kalkulacji ( to się nie opłaca).  



 

Reakcja prawno karna na przestępstwo uruchamia podwójny mechanizm eliminowania takich zachowao: 
EKSTERNALIZACJĘ wynikającą ze zinternalizowania prawko karnych zakazów ( wymiar pozytywny) oraz ULEGANIE 
wynikające z obawy poniesienia takich sankcji karnych (wymiar negatywny).  



 

Do skuteczności takich działao wymagane jest aby: stosowana informacja dotarła do właściwych adresatów i 
informacja ta ma byd zdolna do wywarcia pożądanego wpływu na zachowanie adresata.  

II. 

ETAP REALIZACYJNO – REPRESYJNY 



 

Częstotliwośd nasilenia i stosowania reakcji prawno-karnych (polityka karania) zależy od poglądów i założeo 
dotyczących stosowania reakcji karnej  



 

CELE : sprawiedliwościowy(zaspokojenie społecznego poczucia sprawiedliwości); ogólnoprewencyjny 
(oddziaływanie na społeczeostwo); szczególnoprewencyjny/indywidualnoprewencyjny( oddziaływanie na sprawcę); 
kompensacyjny (naprawienie lub zmniejszenie zła wyrządzonego przestępstwem) 



 

TEORIE KARY:  
absolutne ( bezwzględne, retrybutywne; kara jest należną/sprawiedliwą odpłatą za zło i nie ma zmierzad do 
osiągnięcia jakichkolwiek celów poza przywróceniem naruszonego ładu moralnego;  
względne (celowościowe, relatywne; kara nie ma byd zemstą czy odwetem za wyrządzone zło, lecz ma zapobiegad 
wyrządzaniu go w przyszłości 
mieszane (potrzeba godzenia elementów teorii absolutnych (sprawiedliwa odpłata) i względnych (utylitarny aspekt 
kary) 

III. 

ETAP WYKONAWCZY 



 

Cel indywidualnoprewencyjny  



 

Cel kompensacyjny 



 

Probacja; prace społeczne 

 

REDUKUJĄCE PUNITYWNOSD REAKCJE NA PRZESTĘPCZOŚD 

Konfliktowa i konsensualna wizja społeczeostwa 
Zgodnie z koncepcją KONSENSUALNĄ zachowania kryminalne są dziełem jednostek przejawiających wynikającą z różnych źródeł 
aspołecznośd czy też antyspołecznośd. Stąd poznanie tych źródeł i przeciwdziałanie wynikającym z nich wpływom a także likwidacja tych 
źródeł, pozwolą zapobiegad takim zachowaniom oraz utrzymad je pod kontrolą.  
KONFLIKTOWA wizja społeczeostwa nie otwiera takich perspektyw, a nawet je przekreśla. Jeżeli konflikt leży u podłoża organizacji 
społeczeostwa i  z niego wywodzą się zachowania uznawane za przestępne, to próba utrzymania nad nimi kontroli jest możliwa tylko 
poprzez kontrolowanie źródeł konfliktu, nie zaś ludzi, których konflikt popycha do zachowao sankcjonowanych przez części społeczeostwa 
dążące do zachowania uprzywilejowanych pozycji. Im ostrzejszy konflikt tym większe nasilenie środków stosowanych dla przyłumienia go.  
 
Kompensacyjny cel stosowania reakcji prawno karnej 
Dążenie do naprawienia zła wyrządzonego przestępstwem oraz załagodzenie konfliktu miedzy sprawcą, a osobami, które doznały 
uszczerbku wskutek jego działania. Wzbogacenie środków pozwalających na indywidualne potraktowanie sprawcy, a zwłaszcza pomnożenie 
arsenału środków szczególnoprewencyjnych zwanych środkami probacyjnymi. Polegają one na warunkowym nieorzekaniu albo na 
całkowitym względnie częściowym wstrzymaniu wykonania kary celem poddania sprawcy próbie, wyrażającej się w nałożeniu na niego 
określonych obowiązków, a często związanej z podporządkowaniem się nadzorowi kuratora.   
 
Abolicjonizm 

1) 

Jak najmniej władzy paostwowej przy reagowaniu na zachowania szkodzące innym ludziom  

2) 

Jak najmniej wyrządzania dolegliwości prze reagowaniu na takie zachowania 

Abolicjonizm postuluje likwidację prawa karnego i wyjęcie reakcji za zachowania oceniane negatywnie ( dewiacje) spod władzy 
paostwowej. Wyrównywanie szkody, oddziaływania terapeutyczne, znajdujące wyraz w haśle „ leczyd zamiast karad”, i podobne do nich 
sposoby reakcji wykluczające pozbawienie wolności, stosowane przez społeczności, w których pozostają sprawca i ofiara, miały zastąpid 
system reakcji prawno-karnej.  Antynaturalizm ( przestęp ->dewiacja -> społeczeostwo)  
Diversion 
„skierowanie na inną drogę”. Celem jest możliwe szerokie unikanie bezwzględnej kary pozbawienia wolności, jak tez odebranie temu 
rodzajowi kary waloru miernika, do którego odnosi się cały wymiar kary w aspekcie „surowy – łagodny”. Próba odchodzenia od kary 
pozbawienia wolnośd po ustaleniu naruszenia normy prawno-karnej i zastąpienia jej nieizolacyjnymi sposobami reakcji na czyn przestępczy. 
 
 

KARA POZBAWIENIA WOLNOŚCI 

Status kary pozbawienia wolności jako głównego środka reakcji prawno karnej. Na etapie wykonawczym ma zdolnośd szerszego 
oddziaływania. 
PROBLEMATYKA – ERWIN GOFFMAN 
W pracy poświęconej instytucjom totalnym ( regulującym i kontrolującym całą aktywnośd co najmniej znacznej części swoich członków), a 
m.in. zakładom karnym, ukazał mechanizm negatywnego ich oddziaływania. Podstawowym rysem struktury instytucji totalnych jest podział 
ich członków na personel, który pełni funkcje regulacyjno – kontrolne, oraz pensjonariuszy podporządkowanych nadzorowi personelu. 
Wszystkie sprawy pensjonariuszy załatwiane są na niewielkiej i ograniczonej przestrzeni; wszystkie czynności podejmują w obecności 
innych pensjonariuszy; rozkład dnia jest ściśle zaplanowany. Władza ma charakter grupowy ( każdy członek personelu może wymierzad 
sankcje każdemu pensjonariuszowi); sankcje negatywne jako narzędzie wykonywania władzy mają powszechne zastosowanie i 
sankcjonowanie ma charakter globalny. 

Koniecznośd podkreślania, ze wszyscy pensjonariusze mają takie same prawa i obowiązki, a wszyscy maja przestrzegad określonego 
porządku prowadzi do uniformizacji pensjonariuszy (czego zewnętrznym przejawem jest obowiązek noszenia jednakowego stroju, zabicie 
indywidualności), a taki stan wywołuje nieuchronnie ich depersonalizację (utratę cech rozstrzygających ich odrębności jednostki ludzkiej).  
Techniki przystosowawcze: wycofanie, zadomowienie, bunt, konwersja, chłodne kalkulowanie 
 
PENSJONARIUSZE: stereotypowe, negatywne wyobrażenie; uniformizacja; mechanizmy obronne własnego ja; ewentualny nacisk własnej 
grupy 
 
Koncepcje stosowania i wykonywania kary pozbawienia wolności 
Zróżnicowane podejście: 

1) 

Całkowite odrzucenie pozbawienia wolności jako reakcji na przestępstwo. Spotkało się to z zarzutem braku realizmu i 
preferowania interesów przestępcy 

2) 

Podbudowanie tendencji do odebrania karze pozbawienia wolności środka reakcji karnej oraz wyzwoliły szereg działao na rzecz 
złagodzenia jej ujemnych następstw. Działania te zmierzały w dwóch kierunkach 



 

Redukcji totalitaryzmu zakładu karnego poprzez wprowadzenia obszarów życia skazanych nie kontrolowanych albo 
słabiej kontrolowanych przez personel 



 

Zastępowanie kary pozbawienia wolności nieizolacyjnymi środkami reakcji karnej 

3) 

Dostarczyły argumentów na rzecz traktowania kary pozbawienia wolności jako środka czysto retrybutywnego, nastawionego 
wyłącznie na izolację osób zagrażających porządkowi społecznemu, bez prób wpływania na zmianę ich społecznego 
funkcjonowania w przyszłości. Podstawowym celem kary jest uniemożliwianie przestępcy popełniania przestępstw, co 
automatycznie podnosi karę pozbawienia wolności do roju jedynie skutecznego środka reakcji na przestępczośd.  

 
SYNDROM „ROZBITYCH OKIEN” 
Nie wolno lekceważyd podłoża, czyli społecznych obaw przed staniem się ofiarą przestępstwa oraz poczucie bezradności i strachu 
związanego z życiem w zdewastowanym środowisku, nacechowanym  przez narzucającą się w oczy działalnośd społecznych dewiantów ( 
narkomani, alkoholicy, drobni złodzieje). Dewastacja środowiska, w którym żyje społecznośd lokalna, jeżeli nie napotka na przeciwdziałanie, 
prowadzi do niszczenia więzi łączących tę społecznośd, czyli do dewastacji środowiska społecznego. Prawo karne działa na zasadzie 
demonstracji – jeżeli nie widad przejawów jego funkcjonowania, to wrażenie jakoby przestało się ono liczyd, jest nieuchronne, chodby 
agendy kontroli wykonywały swoje obowiązki. – NOWY YORK 
Policja nowojorska, która przeciwdziałając syndromowi „rozbitych okien” zajęła się porządkowaniem zdewastowanego środowiska. 
Przyjmuje się, ze tak jak jedna rozbita szyba stanowi sygnał do braku reakcji na zachowanie, co zachęca do rozbijania następnych szyb, tak 
tez natrętne żebractwo, zaczepianie spokojnych przechodniów, o ile pozostaną nie napiętnowane, są wstępem do znacznie poważniejszych 
naruszeo norm. 
Niepokojące w takich działaniach jest podejmowanie ich pod hasłem „zerowej tolerancji”, gdyż zakłada ono działanie z pozycji skrajnego 
rygoryzmu. 
Nie jest obojętne, czy zapobieganie dewastacji środowiska powierza się wyłącznie policji, ustawiając ją w roli jedynej agendy kontroli 
społecznej reagującej na przejawy dewastacji (działalnośd reaktywna), czy też podejmuje się starania o pobudzenie aktywności 
społeczności lokalnych (działalnośd proaktywna).  
 
TECHNICZNE SPOSOBY ZAPOBIEGANIA PRZESTĘPCZOŚCI 
(wąsko) 
Środki, które polegają na zmianie środowiska naturalnego poprzez: 



 

tworzenie zapór fizycznych ( szyby antywłamaniowe, blokady w komputerach) 



 

instalacja systemów alarmowych ( odstraszenie potencjalnego sprawcy), a także urządzeo umożliwiających szybkie 
powiadomienie policji o zaistniałym zdarzeniu 



 

usuniecie warunków sprzyjających przestępnym zachowaniom ( przebudowa niebezpiecznych miejsc w ruchu drogowym, 
właściwe oświetlenie ulic) 

(szeroko) 
Utrudnienia prawne dokonywane w celu: 



 

ograniczenia dostępności przedmiotów służących do popełniania przestępstw 



 

niedopuszczenia do działalności wymagającej określonych cech lub kwalifikacji takich jednostek, które ich nie posiadają 

 
AKTYWIZACJA ZBIOROWOŚCI LOKALNYCH 
W powiązaniu z takim ukształtowaniem środowiska, w którym popełnienie przestępstwa byłoby utrudnione (zapobieganie sytuacyjne), 
dąży się do aktywizacji zbiorowości lokalnych w celu zapobiegania przestępczości.  
Sprawnośd realizacji takiego systemu czujności zależy: 

a. 

od organizacji przestrzennej skłaniającej do nawiązywania kontaktów między jednostki 

b. 

od ukształtowania środowiska, w sposób umożliwiający kontrolę miejsc czy obszarów zagrożonych najbardziej 

c. 

od możliwości postrzegania zdarzeo, które powinny byd odczytywane jako sygnał zagrożenia 

d. 

od gotowości do współpracy ze sformalizowanymi agendami kontroli społecznej 

e. 

od czytelności prawnych reguł współpracy z policją i przekonania do potrzeby stosowania się do nich