plik

Antropologia kultury 1

NTROPOLOGIA KULTUROWA

WYK ADY

Wyk ad 1 Antropologia kulturowa - przedmiot i zakres.

Jest to nauka o cz owieku, filozofia cz owieka.

W Europie dzieli si ona na kilka odr bnych dziedzin (ró nych ga zi nauki):
-

antropologia fizyczna(wchodzi w sk ad biologii)

antropologia filozoficzna (wchodzi w sk ad filozofii)

antropologia spo eczna i kulturowa (wchodzi w sk ad nauk spo ecznych takich jak socjologia
i nauki o kulturze. Antropologia ta pokrywa si cz ciowo z etnologi i etnografi )

Etnografia - zajmuje si opisem (jakiej ) kultury

Etnologia – dokonuje opisu kultury inaczej studia teoretyczno-wyja niaj ce

Antropologia – opisuje kultur , wyja nia i bada zjawiska innych dziedzin nauki (ekonomii,
geografii, polityki, socjologii)

Socjologia kultury – zajmuje si kultur spo ecze stw cywilizowanych, nowoczesnych (czyli
kultur symboliczn )

Zadania antropologii kultury : - analiza podobie stw i ró nic kulturowych, analizowanie
logicznej organizacji kultury.

Geneza antropologii spowodowa a jej rozbicie na antropologi spo eczn i kulturow .

Antropologia spo eczna wywodzi si z tradycji socjologicznych . Bada ona spo eczny wymiar
rzeczywisto ci , zasady budowy struktury spo ecznej i prawa reguluj ce jej funkcje.

Antropologia kultury bada kultur a przede wszystkim warto ci, symbole i postawy.

Wspó cze nie uwa a si , e ten podzia jest nieuzasadniony bo kultura i spo ecze stwo to
ca

, bo bada je nale y ca

ciowo, czyli holistycznie. Taka tendencja istnieje w Europie,

w Ameryce istnieje tylko antropologia kultury.

E. Leach (czyt. Licz) powiedzia tak: „antropologia jest badaniem systemu ró norodno ci
ludzkiej”. Dlaczego mówimy i dzia amy w tak wielu odmiennych j zykach? Konieczne jest
odkrycie ogólnej gramatyki kultury – tzn. dlaczego ludzie s zarazem tak podobni a tak
odmienni.

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 2

Do niedawna antropologia bada a tylko spo eczno ci niewielkie, przedpi mienne,
niecywilizowane. DO XIX wieku zajmowano si tylko badaniem kultury europejskiej i st d
wzi o si zainteresowanie innymi kulturami.

Nowoczesna antropologia zrodzi a si na pocz tku XX w, a jej geneza si ga po owy
XIX w. Dlaczego?
1. Nast pi wtedy rozwój nauk a w szczególno ci nauk przyrodniczych, pojawi a si praca

Darwina „O pochodzeniu gatunku”.

2. Rewolucja techniczna, która poci gn a za sob rozwój techniki, co poci gn o rozwój

geograficzny.

Tak zrodzi a si antropologii i przyj a za

enie, e kultura europejska jest tylko jednym ze

sposobów ycia ludzi, ale s jeszcze inne.

Antropologia orzek a, e nie ma kultur lepszych i gorszych, s kultury ró ne.

Wszyscy wywodzimy si z tych samych róde .

Antropolodzy zarzucali innym naukowcom pochopno w formu owaniu tez opartych tylko na
kulturze europejskiej. Trzeba bra pod uwag inne kultury eby oceni ludzko .

Antropologia interesowa a si  spo ecze stwem pierwotnym, prostym. Dlaczego? Bo to one
dostarczaj  najlepszej wiedzy do poznania zró nicowania kulturowego. A dlaczego s  takie
w tym dobre? Bo s  ma e i odizolowane od kultury europejskiej.

Pocz tkowo antropolodzy byli zdumieni wielo ci kultur i opisywano je w najprostszy sposób
ich ycie.

Potem zacz to interesowa si subiektywnym aspektem zjawisk kulturowych, tzn. interpretacje

asnej kultury przez ich uczestników.

Antropologia zajmuje si nowym przedmiotem bada – akulturacj , czyli przemianami
w spo ecze stwie pierwotnym pod wp ywem zderzenia si z cywilizacj zachodni .

Antropologia w sposób ca

ciowy patrzy na cz owieka i jego kultur . Dlaczego?

1. Bo zajmuje si wszystkimi specyficznymi ludzkimi aspektami ycia cz owieka (aspektami:

spo ecznym, kulturowym, psychologicznym, fizycznym),

2. Bo spo ecze stwa ma e by y na tyle ma e e mo na by o ka dy aspekt cz owieka zbada .

Opisywano techniki produkcji, wytwory materialne, kontrole spo eczne, obrz dowo ,
sztuk , wiedz o przyrodzie, typ fizyczny danej zbiorowo ci, czyli wszystkie te aspekty
którymi .....

Antropologia to ca

ciowo nauka o cz owieku.

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 3

Wyk ad 2. Ca

ciowe ujmowanie cz owieka i kultury

Przedmiotem bada w antropologii kultury jest KULTURA

Wiedza o kulturze nie jest jasna i cis a, dlatego e istnieje wiele definicji kultury uznanych
i u ywanych w wiecie. Ka da dziedzina wiedzy o cz owieku na swój sposób formu uje
(definiuje) poj cie kultury. Nie ma jedno ci co do jednego poj cia kultury.

Termin kultura pojawi si ju w staro ytno ci. Pierwotne znaczenie to „uprawa” czyli
przekszta cenie jakiego naturalnego stanu rzeczy na stan lepszy, udoskonalony, czyli bardziej

yteczny.

Pole o wysokiej kulturze agralnej – dobrze przygotowane pole.

Kultura by a rozumiana jako narz dzie zaspokojenia ludzkich potrzeb.

Cycero u

terminu kultura w sensie metaforycznym i filozofi nazwa „kultur ducha”, czyli

upraw ducha.

Poj cie to w staro ytno ci by o selektywne i warto ciuj ce (kultura obejmowa a tylko korzystne
dla praktyki narz dzia (urz dzenia) i wynalazki – uznane zasady post powania w kr gu
kulturowym – to co pozytywnie oceniano).

Spopularyzowane zosta o na prze omie XVII i XVIII wieku w literaturze niemieckiej. Najpierw
za spraw Samuela Pufendorfa (filozof prawa) – kultura to ogó wynalazków, sztuk, urz dze
wprowadzonych przez cz owieka zw aszcza instytucje polityczne i zasady sprawiedliwo ci,
reguluj ce ludzkie dzia ania w my wskaza rozumu.

Racjonalistyczne pojmowanie kultury (rozum decyduje co nazywamy kultur ), selektywne
i warto ciuj ce (zjawiska pozytywnie oceniane).

Prze om w pojmowaniu kultury pojawi si w pismach Jochana Hawdera – idea: ka dy lud na
ziemi posiada jak kultur , stanowi

ogniwo

cucha obejmuj cego ca y wiat. Nie ma

spo eczno ci bez kultury. Nie ma kultur lepszych i gorszych, s kultury ró ne. Wszystko jest
kultur co cz owiek tworzy. Kultura to sposób przystosowania si cz owieka do warunków bytu
(sposób zaspokajania ludzkich potrzeb).

Kultura rekompensuje fizyczne niedostatki cz owieka w walce o byt. Jako organizm ywy nie
jeste my najsilniejszym organizmem ywym, jako jedyny jest zdolny do wytworzenia kultury.

Jedn z pierwszych naukowych definicji kultury by a definicja stworzona w 1871 r. przez
Edwarda Tylor’a (profesor antropologii) – definicja kultury opisowej – kultura lub cywilizacja
jest to z

ona ca

obejmuj ca wiedz , wierzenia, sztuk , prawo, obyczaje oraz wszystkie

inne zdolno ci i nawyki nabyte przez cz owieka jako cz onka spo ecze stwa (definicja
wyliczaj ca).

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 4

Inny  przyk ad  antropologicznego  ujmowania  kultury  –  Stefan  Czarnowski  (polski  socjolog)  –
kultura  jest  to  zobiektywizowany  dorobek  wspólny  szeregowi  grup  spo eczny  i  dzi ki  swej
obiektywno ci  zdolny  rozszerza   swój  zasi g  w  czasie  i  przestrzeni.  Ta  definicja  mówi
o kategorii zjawisk tworz cych kultur . Kultura jakiego  narodu tworz  wytwory cz owieka
zobiektywizowane, zaakceptowane i uznane przez wi kszo  (nale  do wszystkich). Ka dy
cz owiek ma swoj  osobist  kultur , ale to co zrobi  mie ci si  zawsze w obr bie kultury grupy.

Wspó czesna etnologia i antropologia za wspólny wynik kultury uznaje ludzkie dzia ania
podejmowane bardzo szeroko.

Ralph Linton – definicja kultury – kultura jest konfiguracj wyuczonych zachowa i ich
rezultatów, których elementy s podzielone i przekazywane przez cz onków danego
spo ecze stwa.

W 1952 r. – dwaj ameryka scy antropolodzy, Alfred Kloeber i Klaud Kluckhow spróbowali
podsumowa ró ne definicje kultury znajduj ce si w pi miennictwie naukowym. Doszukali si
150–ciu definicji kultury i spróbowali je uporz dkowa . Kilka kategorii definicji:

definicje genetyczne – wskazuj na ród a kultury, na przeciwie stwo natura-kultura

definicje historyczne – k ad nacisk na rol dziedziczenia tradycji (kultura to zbiorowy
dorobek ró nych grup ludzkich)

definicje psychologiczne – k ad nacisk na psychologiczne podstawy kultury – uczenie
si , na ladownictwo – psychologiczne mechanizmy przyswajania kultury)

definicje dysprubutywne – ujmuj kultur jako odr bne ca

ci, tworz ce systemy, ale

nie zamkni te, ca y czas dokonuje si wymiana, dystrybujca. Mówi si o kulturach a nie o
jednej kulturze.

definicje normatywne – k ad nacisk na modele, wzory, zasady warto ciowania jako
elementy kultury

definicje wyliczaj ce – nigdy nie obejmuj ca

ci kultury ludzkiej.

Antropolodzy i socjolodzy podj li próby uogólnienia ró nych definicji kultury. Antonina

osowska (w Polsce) – socjolog i antropolog – definicja szeroka, antropologiczna, opisowa.

Kultura jest to wzgl dnie zintegrowana ca

obejmuj ca zachowania ludzi, przebiegaj ce wg

wspólnych dla zbiorowo ci spo ecznej wzorów, wykszta conych i przyswajanych w toku
interakcji oraz zawieraj ca wytwory takich zachowa .

Istota kultury.

Kultura jest wyuczona. Musimy nauczy si jej w procesie wychowania i socjalizacji. Nie jest
dana cz owiekowi, nabywamy j w toku ycia.

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 5

Uj cie szerokie (antropologiczne) kultury obejmuje ró norodne zjawiska, przedmioty b

wytworami i obiektami ludzkiej dzia alno ci, same dzia ania, stany psychiczne cz owieka
(postawy, dyspozycje, nawyki).

1. Kultura jest zjawiskiem spo ecznym, czyli nie mo na jej analizowa w oderwaniu od grupy

spo ecznej (spo ecze stwa). Nie istnieje poza grup spo eczn . Kultura ka dego
spo ecze stwa jest mocno zró nicowana – nie ma jednolitego modelu kultury.

2. Kultura jest zjawiskiem symbolicznym, tzn. jest wyuczon dziedzin ludzkiego zachowania,

jest  przekazywana  z  pokolenia  na  pokolenie  drog   tradycji  i  poprzez  ró ne  formy
symboliczne (najwa niejsz  form  symboliczn  jest j zyk). Prawie wszystkie wytwory
ludzkie maj  charakter znakowy – u atwiaj  komunikacj  mi dzy lud mi (wyznaczaj
zasady, normy przyj te w danej grupie spo ecznej)

3. Kultura jest rzeczywisto ci historyczn , tnz. e jest historycznie przekszta caj

rzeczywisto ci spo eczn

4. Kultura ma charakter instrumentalny, czyli jest wtórnym sztucznym rodowiskiem

wytworzonym przez cz owieka w celu zaspokojenia jego potrzeb.

5. Kultura jest powi zan ca

ci (obowi zuj cy kanon) – ka dy element kultury pe ni

okre lon funkcj w jej ca

ci a rozpatrywany w izolacji nie ma znaczenia.

6. Kultura jest zjawiskiem psychologicznym – odniesionym do jednostki, jednostkowym.

Kultura jest faktem zarówno zbiorowym jak i jednostkowym, tzn. e kultura jest bytem
ponad osobowym, ale jej ostatecznym ród em jest jednostka. Ca y ponad jednostkowy byt
oddzia uje na jednostk .

Wyk ad 3,4,5. Pierwsze systemy teoretyczne na gruncie antropologii.

Wspó cze nie antropologia nazywana by a etnologi .

Antropologia jest jedn z najlepiej rozwijaj cych si nauk spo ecznych o biologii cz owieka.

Geneza i rozwój kultury ludzkiej (ludzko ) – sposób ycia ludzi, realizacja wzorów.

Antropologia stawia pytanie o genez i rozwój ludzko ci.

Punkt wyj cia – kultura to swoisty atrybut ludzko ci, tylko ona wyodr bnia gatunek ludzki ze

wiata zewn trznego. Poza tym niczym si nie ró nimy. Cz owiek wytworzy sobie kultur , aby

zapewni sobie odr bno

rodowiska.

Rozwój ludzko ci – rozwój kultury.

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 6

Interesowano si rozwojem ca ej kultury lub dziedzinami, dzia ami (badano religi , magi ,
wiedz , rodzin , kultur materialn , gospodark , sztuk ).

Zadaniem antropologii by a rekonstrukcja rozwoju ludzko ci. Taki obraz antropologii
ukszta towali jej pierwsi twórcy reprezentuj cy EWOLUCJONIZM (I-wszy system teoretyczny
na gruncie antropologii).

EWOLUCJONIZM

Antropologia zrodzi a si na gruncie fascynacji teori ewolucji. Prawa ewolucji odpowiadaj
prawom ewolucji kultury.

Tezy ewolucjonizmu:

- cz owiek wykazuje zawsze te same cechy psychiczne, niezale nie od rasy, epoki historycznej
czy  rodowiska, a do wiadczenie ludzkie post puje tymi samymi drogami. (zasada o jedno ci
rozumu ludzkiego – Adolfa Bastiana). Wszyscy jeste my tacy sami i mamy takie same
mo liwo ci rozwoju, ale na innym etapie historycznych. Kultury rozwijaj  si  tak samo (kultury
pierwotne –  wiadectwo rozwoju kultury europejskiej).

Tezy rozwoju kultury:

kultury rozwijaj si poprzez nast puj ce po sobie stadia takie same dla wszystkich
spo ecze stw. <spo eczno ci pierwotne osi gn w ko cu etap kultur rozwini tych>

ka da kultura istnieje dzi ki swojemu rozwojowi, ka

kultur mo na scharakteryzowa

przez jej rozwój. <je eli chcemy odda istot kultury – wskaza na stadia jej rozwoju>.

Rozwój ka dej z kultur uwarunkowany jest jej stanem wcze niejszym (teza o genetycznych
rozwoju kultury) <kumulatywny charakter rozwoju>.

Teza o progresywnym rozwoju – rozwój o post pach kultur przebiega od form ni szych do
wy szych.

Ka da z kultur rozwija si równolegle do innych, niezale nie od ró nic czasowych.

Podstawowe tezy ewolucjonizmu.

Johann Bachofen (1815-1887), Henry Morgan (1818-1881) – bada w terenie, Adolf Bastian
(1826-1905), James John Frazer (1854-1941), John Lubbock (1834-1913), Edward Taylor
(1832-1917) – I-wszy profesor antropologii, najs ynniejszy ewolucjonista.

Kierunek ten zak ada , e motorem rozwoju ludzko ci jest naturalna wynalazkowo cz owieka
(ró ne grupy ludzkie mog dokona takich samych wynalazków).

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 7

Podstawowe znaczenie przywi zywano do analizy prze ytków kulturalnych – takie elementy
kultury jak praktyki, zwyczaje, wierzenia, które cho w

ciwie dla wcze niejszych etapów

rozwoju przetrwa y w pó niejszych stadiach w formie zmodyfikowanej (relikty).

Etnologia z zakresu kultury materialnej – przyk ady: eliwne poid a dla koni – wykorzystywane
jako kwietnik (odtwarza si dzieje kultury materialnej charakterystycznej dla wcze niejszego
rozwoju).

Bastian – „cz owiek w historii” – teza o jedno ci psychicznej cz owieka – dzi ki tej jedno ci
istniej idee elementarne (wspólne dla wszystkich ludzi) i idee wtórne (ludowe) – odró niaj
kultury. Zró nicowanie kulturowe – zró nicowanie idei ludowych.

Bachofen – „prawo macierzyste” – I-wsze studium rozwoju rodziny i systemu pokrewie stwa
jako systemu spo ecznego (odkry matriarchat – w adza i dziedziczenie w r kach kobiet).
Stadia rozwoju rodziny – (heteryzm – ca a grupa stanowi a jedn wielk rodzin , matriarchat –
pochodzenie i maj tek dziedziczone w r kach kobiet, patriarchat – w adza i dziedziczenie w lini

skiej).

Morgan  –  bada   plemi   irokezów,  „systemy  powinowactwa  i  pokrewie stwa  w  rodzinie
ludzkiej”. Przeprowadzi  badania ankietowe „Spo ecze stwo pierwotne. Schemat rozwoju
rodziny”. Rozwój wg Morgana odbywa si  drog  powolnego gromadzenia do wiadcze .
Dokonuje si  dzi ki odkryciom i wynalazkom, zapewniaj cych zaspokojenie ludzkich potrzeb.

Najwa niejsze s 3 czynniki rozwoju: I – umiej tno mówienia, II – pos ugiwanie si
narz dziami, III – powstanie i rozwój instytucji spo ecznych.

Postulowa ledzenie dwóch linii rozwojowych – wynalazków i instytucji.

Wyró ni 3 stadia rozwoju ludzko ci:

1. dziko
2. barbarzy stwo
3. cywilizacja

Lubbock – „Pocz tki cywilizacji, stan pierwotny cz owieka i obyczaje dzikich wspó czesnych” –
ewolucjonizm ma zawsze charakter progresywny. Istnienie matriarchatu – obali . Stadia
rozwoju religii: ateizm, fetyszyzm, totemizm, szamanizm, antropomorfizm, stadium bez nazwy
– kiedy bóstwo staje si twórc natury, religia staje si moralno ci (religia i moralno ).

Tylor – „Badania nad wczesn  histori  gatunku ludzkiego i rozwój cywilizacji”, „Kultura
pierwotna, badania nad rozwojem mitologii, filozofii, religii, sztuki i zwyczajów (obyczajów)”,
„Cywilizacja pierwotna”. Po wi ci  swoje studia animizmowi. Animizm to wiara w dusz  i duchy.
Nauka o duszach i innych jestestwach nadprzyrodzonych (minimalistyczna definicja religii).
Wyró ni  3 stadia rozwoju religii : animizm, politeizm (wielobóstwo), monoteizm
(jedynobóstwo – judaizm, islam, chrze cijanizm). Stworzy  teori  prze ytku kulturowego.

stopie ni szy, redni i wy szy.

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 8

Frazer – „Z ota ga

– studium magii i religii” – charakterystyka religii pierwotnej. Stadia

rozwoju spo ecznego.

Schemat religii:
1. magia – wiat wodzony jest przez ponadludzkie si y, znane czarownikom
2. religia – wiat kontrolowany jest przez istot nadludzk , do której cz owiek mo e zwraca

si o pomoc

wiatopogl d naukowy – cz owiek zdaje sobie spraw ze swoich mo liwo ci dzi ki metodom

logiczno-naukowym.

Jego tezy ewolucjonizmu okaza y si  przebrzmia e. Korzysta  z materia ów w tpliwej jako ci,
korzysta   z  relacji  innych  osób  (misjonarze,  handlarze,  kupcy).  By   znacz cym  etapem
w rozwoju antropologii. By  to I-wszy system teoretyczny.
Ewolucjonizm to te  koncepcja rozwoju kultury. Pokaza ,  e zjawiska spo eczne mo na
traktowa  tak jak przyrodnicze.
Na gruncie ewolucjonizmu po raz pierwszy pojawi y si  pewne terminy, pol cia (obowi zuj ce
do  dzi ).  Ewolucjonizm  to  pierwsze  opisy  kultur  egzotycznych,  które  pojawi y  si   w  nauce.
Wiele koncepcji ewolucjonizmu wzbudzi o opozycje.

DYFUZJONIZM – opozycja wobec ewolucjonizmu.

To historyczny kierunek w antropologii, cel – pytanie o przesz

i drogi rozwoju kultur

ludzkich, I-wsza faza postewolucjonistyczna. Szko a kulturowo-hostoryczna.

Ferdynand Ratzel, Leo Frobenius, Fritz Graebner, Wilhelm Schmidt, Smith, Perry.

Zanegowali tez , e mechanizmem rozwoju cz owieka jest wynalazkowo . O rozwoju decyduje
DYFUZJA – rozprzestrzenianie si elementów kulturowych, przenikanie elementów z jednej
kultury do drugiej.

Teza Ratzela – podobie stwa mi dzy elementami ró nych kultur musz by wynikiem dawnych
kontaktów i migracji. Mówi a si o rozprzestrzenianiu si elementów kulturowych, nast pcy
ca ych kompleksów kulturowych.

„ Powstanie kultur afryka skich”

Kilka szkó :
-

wczesna szko a historyczna – Graebner, Ankermann

szko a niemiecko-austriacka – Schmidt, Koppers

szko a angielska – Smith i Perry

dyfuzjonizm ameryka ski

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 9

Smith i Perry – „Dzieci s

ca”. Pocz tek – kultura staro ytnego Egiptu. Cz owiek natury

wcze niej zamieszkiwa . Egipcjanie rozprzestrzeniali swoj kultur .

Szko a kulturowo-historyczna – badania historyczne (analizowano zbiory muzealne).

Kultura by a zbiorem elementów badanych z osobna.

Koncepcja kr gów kulturowych (szko a niemiecko-austriacka) –

kr g kulturowy – zespó zjawisk powi zanych funkcjonalnie.

Schmidt – w druj i wywieraj swój wp yw nie tylko poszczególne elementy kulturowe lub
ma e ich grupy lecz takie ca e zamkni te w sobie kompleksy kulturowe. Taki kompleks
obejmuje wszystkie potrzebne kategorie ludzkiej kultury, tzn. ekologi , gospodark ,
spo ecze stwo, obyczaje, religi . Mia y si przenosi w wiecie i by zapo yczane ca e zasoby

ycia.

Zawsze istnia o kilka kultur zasadniczych, które rozprzestrzenia y si w ca ym wiecie.

Dyfuzjonizm – koncepcja m odsza od ewolucjonizmu.

Ralf Linton – rozwój kultury – umiej tno przenoszenia wzorów z innych kultur.

Dyfuzja decyduje o charakterze kultur.

FUNKCJONALIZM (nowoczesna antropologia).

FUNKCJONALIZM – od niego zaczyna si nowoczesna antropologia. Powsta w latach 20-stych
XX wieku. Zrodzi si w Wielkiej Brytanii za spraw B. Malinowskiego i A. Radcliffe-Brown.

Pocz tek funkcjonalizmu wi e si z ksi

Malinowskiego „Argonauci zachodniego Pacyfiku”.

Podstawowe za

enia funkcjonalizmu:

1. sprzeciw wobec propozycji ewolucjonistycznych jako spekulatywnych
2. punktem wyj cia i doj cia ka dego antropologa powinien by teren; podstaw pracy

antropologa powinny by badania empiryczne czyli badania terenowe.

Malinowski zaproponowa monografi jako najw

ciwsz metod dla antropologii (1884-1942).

1922 r. – ksi ka „Argonauci zachodniego Pacyfiku”, 1929 r. – „ ycie seksualne dzikich w pn-
zach Malanezji”, 1935 r. – „Ogrody koralowe i ich magia”, 1944 r. – „Szkice z teorii kultury”
(podsumowanie jego teorii kultury).

A. Radcliffe-Brown (1881 – 1955) – prof. uniwersytetu, prezes królewskiego instytutu
antropologii w Londynie. Prowadzi badania na wyspach Andama skich w pobli u Indii.

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 10

Koncepcje Malinowskiego i Radcliffe-Brown’a ró ni y si ale mo na mówi o wspólnych cechach
tych teorii:

1) za

enie o rozstrzygaj cym znaczeniu bada empirycznych dla teorii antropologicznej.

2) Za

enie o holistycznym charakterze zjawisk spo ecznych i kulturowych.

Kultura i spo ecze stwo stanowi niepodzieln ca

. Ka de zjawisko kulturowe musi by

rozpatrywane w ramach tej ca

ci.

R.-B. twierdzi , e przedmiotem antropologii powinna by struktura spo eczna. Malinowski
– instytucje kulturowe.

3) za

enie o funkcjonalnych charakterze zjawisk spo ecznych i kulturowych.

Wszelkie zjawiska spo eczne i kulturowe spe niaj okre lone funkcje w ramach systemu,
w którym istniej . Ich sens mo na zrozumie poprzez te funkcje.

R.-B. twierdzi , e nie ma istotnych ró nic mi dzy antropologi spo eczn a socjologi .
Antropologia bada struktury pozaeuropejskie, a socjologia europejskie.

Przedmiotem bada antropologii powinien by system spo eczny. Kultura powinna by
traktowana tylko jako charakterystyka tego systemu.

System spo eczny i struktura spo eczna (2 terminy) – uto samia ze sob te terminy.

Jego koncepcj nazwano FUNKCJONALIZMEM STRUKTURALNYM.

Struktura spo eczna

Mo na bada zachowania i produkty zachowa z przesz

ci. Podmioty zachowa wraz ze

stosunkami spo ecznymi mi dzy mini tworz  struktur  spo eczn  (powi zania mi dzy
elementami kultury). Struktur  tworz  interpretacje relacji pomi dzy podmiotami zachowania.
Opis struktury mo liwy jest dzi ki opisowi i analizie zachowa  ludzkich. Je eli dojdziemy do
tego jak zachowuj  si  ludzie – poznamy struktur  spo eczn .

Organizacja spo eczna – zwi zana jest z dynamicznym aspektem systemu spo ecznego, z jego
dzia aniem. Struktura zwi zana jest ze statecznym aspektem, z dynamiczn organizacj .
Organizacja to uporz dkowanie dzia

ze wzgl du na role spo eczne ludzi.

Funkcja to sposób w jaki dzia ania ludzkie przyczyniaj si do utrzymania ci

ci systemu.

Aby system spo eczny funkcjonowa musz zosta spe nione 3 podstawowe warunki [wymogi
funkcjonalne]:

1. Istnienie pewnego stopnia funkcjonalnej zgodno ci, czyli odpowiedniej solidarno ci

pomi dzy cz onkami spo ecze stwa w celu zapewnienia jej ci

ci.

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 11

2. Konstrukcja norm spo ecznych w ten sposób aby nie mog y powsta nierozwi zywalne

konflikty spo eczne.

3. Istnienie dzia

ludzkich, których funkcja polega na utrzymaniu ci

ci systemu

spo ecznego. Te dzia ania to instytucje spo eczne.

Instytucja spo eczna – jest to zestandaryzowany sposób zachowania (uj ty w normy, zasady).

Mówi o trzech rodzajach bada spo ecznych:

1. morfologia spo eczna – badanie budowy systemu spo ecznego, podobie stwa i ró nic

mi dzy systemami, klasyfikacja struktur.

2. fizjologia spo eczna – badania nad dzia aniem systemu spo ecznego (w jakim kierunku) „jak

mo liwe jest istnienie systemu spo ecznego, jak funkcjonuje ten system, jakie mechanizmy
przyczyniaj si do utrzymania tego systemu?

3. badania nad zmian systemu spo ecznego – trzeba uwzgl dni proces zmiany, nic nie stoi

w miejscu. Uwzgl dnienie czynnika czasu. Ka da struktura spo eczna ma swoj
niepowtarzaln histori . Badania synchroniczne i asynchroniczne.

2 typy zmiany spo ecznej:

zmiana w strukturze spo ecznej

zmiana struktury spo ecznej

ad 1) forma strukturalna (zr by, filary systemu) pozostaje niezmieniona, a zmiany oznaczaj
ponown adaptacj , przystosowanie <adaptacja ekologiczna do zmieniaj cego si

rodowiska;

antropologia instytucjonalna do zmieniaj cych si wzorów zachowania; antropologia kulturowa
do zmieniaj cych si norm i warto ci>.

Ad 2) zmiana typu struktury albo wyniku wewn trznego rozwoju albo bod ców z zewn trz.

Zmiana endogenna i egzogenna.

Endogenna – ewolucja spo eczna która prowadzi do restrukturyzacji (wewn trzne przemiany)

Egzogenna - wywo ywanie dzia aniem czynników z zewn trz (na podstawie dyfuzji).

Tak istnieje i trwa system spo eczny wg R.-B.

Teza, e nie maj racji ewolucjoni ci i dyfuzjoni ci – zmiany kultury poprzez wewn trzn
ewolucj i zewn trzn dyfuzj .

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 12

Funkcjonalizm – kultura jako narz dzie zaspokojenia ludzkich potrzeb.

Funkcjonalizm Malinowskiego – rozpocz si od krytyki, polemiki z ewolucjonizmem
i dyfuzjonizmem.

Przyj za

enie, e kultura stanowi niepodzieln ca

. Twierdzi , e kultur nale y bada

empirycznie jako niepodzieln ca

Podstawowym zadaniem antropologii powinno by ukazanie mechanizmów rz dz cych
wspó czesnymi strukturami, a nie rekonstrukcja struktur minionych (spo ecze stwa pierwotne
wspó cze nie istniej ce).

Zarzucano mu ahistoryzm (nie zwraca uwagi na histori ).

Brak rzetelnych materia ów o minionych kulturach.

Kultura – jest integraln ca

ci s

zaspokojeniu ludzkich potrzeb (ca a kultura ma

spe nia okre lone funkcje). Kultura jest systemem rzeczy, dzia

, postaw, w którym ka da

istnieje jako rodek do celu.

Mówi o 2 uwarunkowaniach ycia ludzkiego:

biologiczne

kulturowe

Cz owiek poddany jest determinizmowi biologicznemu i kulturowemu – biologizm.
Zaspokajanie  potrzeb  ludzkich  odbywa  si   zawsze  przy  pomocy  kultury  a  nie  w  sposób
naturalny.
Cz owiek nie  yje tylko chlebem, ale przede wszystkim chlebem.
Najpierw musz  by  zaspokojone podstawowe, biologiczne potrzeby a pó niej potrzeby
wy szego rz du.

3 grupy potrzeb:

potrzeby podstawowe (I-go rz du) – potrzeby biologiczne – te które decyduj
o przetrwaniu organizmu – metabolizm; reakcja kulturowa – zapewnienie organizmowi

rodków do metabolizmu; reprodukcja gatunków; bezpiecze stwo organizmu.

Potrzeby II-go rz du – potrzeby pochodne

Potrzeby III-go rz du – potrzeby integratywne

Ka dej potrzebie odpowieda jaka reakcja kulturowa. Na ka

nasz potrzeb kultura reaguje

w okre lony sposób.

Potrzeby pochodne – spo eczne (funkcjonowanie ludzi w grupie spo ecznej) – produkcja
narz dzi i dóbr konsumpcyjnych, reakcja kulturowa – system gospodarczy; potrzeba

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 13

kodyfikacji i regulacji zachowa , reakcja kultury – system kontroli spo ecznej; transmisja
kultury, reakcja kultury – socjalizacja (kulturowo uwarunkowany sposób wprowadzania
cz owieka w kultur ), organizacja zbiorowego dzia ania, organizacja polityczna danej grupy.

Potrzeby integratywne – potrzeby intelektualne, które realizuj nast puj ce reakcje kulturowe:
wiedza, religia, magia, etyka, moralno i sztuka – kultura symboliczna (ma realizowa nasze
potrzeby).

Te potrzeby s uniwersalne i wszystkie musz by spe nione aby cz owiek poprawnie rozwija
si .

Potrzeba – to system warunków w ludzkim organizmie w uk adzie kulturowym i w relacji ich
obu do naturalnego rodowiska co jest wystarczaj ce i konieczne dla przetrwania grupy i
organizmu.

W organizmie pojawia si okre lony warunek np. g ód, w kulturze musz by narz dzia jego
zaspokojenia, a rodowisko naturalne musi nim umo liwi jej zaspokojenie.

Najmniejsz cz ci systemu kulturowego jest INSTYTUCJA.

Poprzez instytucje zaspokajane s potrzeby ludzkie

2 definicje instytucji:

1. jest to zorganizowany system dzia

ludzkich

2. s to ludzie realizuj cy te dzia ania

Reakcje kulturowe s mo liwe dzi ki instytucjom. Instytucje kulturowe maj charakter
uniwersalny. W ka dym systemie spo ecznym s takie same instytucje, które zaspokajaj
potrzeby.

Instytucje  maj   swoist   –  ka da  sk ada  si   z  6  elementów.  Karta  czyli  zespó   warto ci
umo liwiaj cych zorganizowanie si  ludzi; personel – grupa ludzi wraz z podzia em
obowi zków i autorytetów; normy – wymagane umiej tno ci od tych ludzi, zwyczaje, normy
prawne obowi zuj ce cz onków instytucji; substrat materialny – narz dzia i urz dzenia jakimi
dysponuje grupa ludzi którzy wykonuj  zadania; dzia alno  – konkretne i rzeczywiste objawy
dzia alno ci instytucji; funkcja instytucji – w

ciwy rezultat 0 zorganizowanej dzia alno ci

(ró ny od karty).

Malinowski sam bada  spo eczno ci pierwotne na wyspach Trobrianda. Lata 30-ste badania w
Afryce na podstawie których – nowy schemat bada  – badania nad problematyk  zmiany
kulturowej. Teoria kontaktu kulturowego – przemiany jakie zachodz  w spo ecze stwach
pierwotnych  s   wynikiem  zderzenia  kulturowego  (modernizacja,  westernizacja).  W  wyniku
zderzenia nast puj cych procesów zapo yczenia elementów kulturowych – powsta a nowa
rzeczywisto  kulturowa. Teoria ta mia a t umaczy  przemiany modernizacyjne w krajach
przedindustrialnych.

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 14

W wyniku kontaktu kulturowego tworz si nowe instytucje kulturowe lub modyfikacja
istniej cych lub odrzucenie dawnych instytucji.

Wyró ni sekwencj zmiany wywo anej kontaktem :

1. kultura pierwotna poddana oddzia ywaniu innej kultury
2. kompleks cywilizacji europejskiej, industrialnej
3. proces zmiany

3 aspekty kontaktu kulturowego.

Przedmiotem bada nad kontaktem kulturowym – jest kultura pierwotna i jej stan przed
kontaktem. Kontakt kulturowy polega na wytr ceniu systemu kulturowego ze stanu pierwotnej
równowagi – konsekwencj jest zmiana potrzeb (a to oznacza zmian instytucji).

W jego szkicach z teorii kultury – odpowiada na pytania – czym i z czego sk ada si kultura?

Jeden z jej sk adników to aspekty funkcjonalne (gospodarka, wychowanie, ustrój polityczny,

ad spo eczny, prawo, magia, religia, sztuka, wiedza, rekreacja). S to reakcje kulturowe, które

zaspokajaj  potrzeby. Wszystkie te aspekty s  przenikni te przez podstawowe czynniki kultury
(substrat materialny, organizacja, j zyk). Aspekty i czynniki kultury we wzajemnym
powi zaniu tworz  zr by struktury systemu kulturowego. Struktur  t  mo na pozna  poprzez
scharakteryzowanie jakiej  spo eczno ci pod wzgl dem: przebieg  ycia jednostki,  ycie
zbiorowe  w  skali  plemiennej  ca ej  spo eczno ci,   ycie  grupowe  w  skali  domowej,  lokalnej,
zdj cie demograficzne (mapa demograficzna) oraz analiza zewn trznych czynników, potrzeby
biologiczne cz owieka,  rodowisko, rasa, historia, kontakty kulturowe. – model kultury (ten
schemat) – jago zrealizowanie daje klasyczny, antropologiczny opis jakiej  kultury.

Systemowe i funkcjonalne uj cie kultury – oryginalno Malinowskiego.

Zbudowa koncepcj antropologii funkcjonalnej.

Kultura jest aparatem funkcjonalnym spe niaj cym ludzkie potrzeby.

Wyk ad 6,7. Antropologia ameryka ska.

Nazywana by a antropologi kulturow w przeciwie stwie do europejskiej antropologii
spo ecznej.

Podstawow kategori badawcz sta a si kultura, a przede wszystkim postawy, znaczenia,
warto ci.

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 15

Twórc  nowoczesnej antropologii ameryka skiej jest F. Boas. Zbudowa  antropologi  od
podstaw.  W czy   si   w  polityk ,  walczy   o  autonomi   uniwersytetów,  o  czysto   nauki.
Uniwersytety maj  same ustali  programy badawcze, niezale ne od uk adów politycznych.

Boas pod koniec XIX wieku – badania empiryczne na po udniowym wybrze u USA (Indian).
„Indianie Kwakiukiu”. Bada na Syberii.

Uwa

, e podstaw dla antropologii powinny by badania empiryczne (badania w terenie).

Twierdzi , e kultura powinna by badana w szerszym kontek cie zjawisk przyrodniczych (czyli
geograficznych), ekonomicznych, politycznych.

Wyznaczy 3 kierunki bada :
1. relacja cz owiek – natura
2. cz owiek – cz owiek
3.

wiadomo cz owieka ( wiadomo ciowy psychiczny aspekt kultury – indywidualne reakcje

jednostek na zdarzenia kultury, ich indywidualna interpretacja – prawda psychologiczna –
jak twórcy i uczestnicy kultury s postrzegani.

Ten nurt zaowocowa powstanie nowej szko y na gruncie antropologii – „Kultura i osobowo ”

Boas – twórca zasady relatywizmu kulturowego – ka da z kultur rozwija si na swój w asny
sposób, a nie wg jednolitych praw.

Zaprzeczy tezie ewolucjonistów (wszystkie kultury rozwijaj si w ten sam sposób).

z kultur nale y bada w relacji do niej samej (nie ma kultury stanowi cej wzór

odniesienia).

Badane w USA tzw. ma histori , tzn. histori poszczególnych kultur a nie kultury
ogólnoludzkiej.

Jego uczniowie ten postulat realizowali.

I-szym z najwybitniejszych uczniów Boas’a by Wissler – koncepcja area ów kulturowych. To
area (przestrze ) obejmuje podobne do siebie kultury pod ró nymi wzgl dami. Przestrze
gdzie zachodzi a i zachodzi dyfuzja kulturowa (zapo yczenia elementów kulturowych).

Zaproponowa koncepcj area ów kulturowych w celu unowocze nienia ekspozycji muzealnych.
Stwierdzi , e podstaw powinien by podobny sposób zdobywania po ywienia oraz historyczny
fakt dyfuzji.

Area skupia podobne do, ale wyró nia fakt dyfuzji.

Ka dy area kulturowy posiada swoje centrum, tj. najstarszy punkt tego area u. Tam rodz si
nowe elementy kultury. Z centrum rozprzestrzeniaj si na reszt area u.

Im dalej od centrum tym starsze s te elementy. Z centrum elementy kultury rozprzestrzeniaj
si na reszt area u ( na zasadzie fali rozchodz cych si po wrzuceniu kamienia do wody).

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 16

Najsilniejsze – bli ej centrum, najs absze – najdalej.

Istnia o kilka zasadniczych kultur z których tworzono area y.

Boas  zmar   w  1941  roku.  Nie  stworzy   teorii  antropologicznej.  Jego  stanowisko  by o
ateoretyczne, nie stworzy  teorii antropologii, pisa  monografie – nie chcia  dokonywa
uogólnie . Wyznaczy  drogi rozwoju antropologii ameryka skiej i jej drogi rozwoju.

1-sz z uczennic Boas’a by a R. Benedict.

Boas – relatywizm kulturowy (1858 – 1442)

W latach 40-stych – w Europie antropologia zacz a si zbli

do socjologii (antropologia

spo eczna). USA – antropologia kulturowa – kultura.

Boas – cis

metody – propozycja jak w naukach cis ych.

Stanowisko ateoretyczne. Niezale ne podej cie do materia u. Twórca antropologii
ameryka skiej od pocz tku, od nowa.

Whistler – area y kulturowe. – yj tam podobne do siebie kultury (dyfuzja kulturowa). Area –
centrum (powstaj tam najnowsze elementy kultury).

Koncepcje kultury w antropologii ameryka skiej.

Po Boas’ie uczniowie podj li dalsze badania nad kultur .

Koncepcja Kroeber’a – przej po Boas’ie przewodnictwo w antropologii ameryka skiej.

Zorganizowa jeden z najsilniejszych o rodków antropologicznych.

„Istota kultury” (najwa niejsze dzie o”. Opublikowa 532 prace. (ur. 1876) Uko czy
Uniwersytet Columbia – mgr literatury. Zapisa si na seminarium antropologiczne <relatywizm
kulturowy>.

Antropologia – to pewna postawa my lowa. Twierdzi , e kultury nie musz by traktowane
jako centra rywalizuj cych ze sob lokalnych patriotyzmów, ale mog by badane jako
zjawiska przyrodnicze metodami nauk przyrodniczych. (precyzja w badaniu, obiektywizm,
traktowanie badanej kultury jako faktów w badaniu naukowym).

1901 roku – doktorat.

1911 rok – samodzielny profesor antropologii. Z jego inicjatywy powsta o Ameryka skie
Towarzystwo Antropologiczne (1917 r – I-szy prezes).

1960 rok – zmar w Pary u.

Oddzia ywanie kilku kierunków prac badawczych – jego zainteresowania:

etnologia – prekursor technik bada terenowych (bezpo rednio, cz sto uczestnicz
obserwacj badanych spo eczno ci). Napisa prace „ O podstawowych obszarach

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 17

kulturowych” – by o 6 takich obszarów podstawowych oraz 506 podrz dnych. Rozwin
koncepcj area ów kulturowych. Szuka powi za tych obszarów z naturalnym

rodowiskiem (determinacja dla kultury).

Etnolingwistyka – prekursor metod statystyki leksykograficznej. Opracowa  listy
podstawowych s ów danego j zyk lub dialektu i poddawa  je operacjom statystycznym.
Stworzy  okre lon  szko  w tym zakresie.

Archeologia – chcia zrekonstruowa prehistori Ameryki. Prekursor nowoczesnych technik
wykopaliskowych, które sam zastosowa w Meksyku i Peru.

Mniejsze znaczenie dla niego mia a antropologia fizyczna. Odkrycia teoretyczne –koncepcje
kultury.

Podstawy koncepcji Kroeber’a – pyta o istot kultury (o najogólniejsze cechy kultury jako bytu

ciwego tylko spo eczno ciom ludzkim; pyta o to co ludzi ró ni od wiata przyrody); by o to

pytanie o konkretne sk adniki, zawarto ró nych kultur (co kultury ró ni mi dzy sob ?).

4 podstawowe za

enia koncepcji Kroeber’a:

1) Kultura ma charakter autonomiczny – wiat ma z

on niejednolit budow , dzieli si na

wzgl dnie izolowane klasy zjawisk, którymi rz dz  swoiste prawid owo ci. 1 z takich klas
zjawiskowych  jest  KULTURA.  Kultura  rz dzi  si   swoimi  prawami  –  jest  autonomiczna.  Te
klasy  zjawisk  s   hierarchicznie  uporz dkowane.  S   to  poziomy  na  dole  nieograniczony,
ograniczony (fauna, flora), psychiczny, spo eczno-kulturowy, ponadpsychiczny. Inni
uczniowie  Boas’a  –  kultura  w  oderwaniu  od  psychicznego  poziomu  nie  istnieje  (brak
psychicznych w

ciwo ci).

2) Kultura ma charakter ca

ciowy. Stanowi swoist ca

, z

on z powi zanych

wzajemnie elementów, ale nie jest prost sum swoich elementów (zasada holizmu). Ka dy
element kultury nale y wi c interpretowa w odwo aniu do szerszej struktury ca

ciowej

kultury. Ca

ciowe struktury – typowe dla danej kultury (uj w badaniu) – powtarzaj ce

si zwi zki zdarze i zjawisk. Nie mo na tylko wyliczy elementów sk adaj cych si na
kultur . „Konfiguracja wzrostu kultury” – przedstawi ró ne kultury – prawid owo ci
charakterystyczne dla ka dej kultury.

3) Kultura ma charakter historyczny – wyst puje w okre lonym miejscu i czasie a jej

charakter zale y od zewn trznych czynników ( rodowisko geograficzne, struktura
demograficzna ludno ci, ustrój polityczny i spo eczno-gospodarczy, wydarzenia polityczne
czy elementarne kl ski – czynniki, które decyduj o kulturze. Kroeber – nie chodzi tylko o
oddzia ywanie rodowiska, o kszta cie kultury decyduje te przesz

– trzeba ustali

wszystkie poprzedzaj ce etapy rozwojowe.

4) Zjawiska kulturowe s zró nicowane przestrzennie i czasowo, to oznacza e ka de zjawisko

powinno by rozumiane i oceniane tylko z punktu widzenia kultury do której nale y. adnej

Click here to buy

Click here to buy

Antropologia kultury 18

kultury nie mo na ocenia przy pomocy standardów w

ciwych dla innej kultury. Badaj c

jak kultur trzeba si uwolni od tendencji oceniania zjawisk kultury wg w asnej kultury.
Cz owiek poza kulturowy 0 nie ocenia wg swojej kultury (warto ciowanie).

R. Lowie – badania nad Indianami. Unika teoretyzowania. Omawianie kultur które bada .

Inni ucznioweie Boas’a : Spier, Goldenweiser, Benedict, Sapir i Mead.

Boas zainicjowa nurt – kultura i osobowo .

Przedstawiciel R. Linton (1893-1953) – kontynuator Boas’a ale nie ucze . Prowadzi badania
empiryczne w Polinezji na Markizach, badania na Madagaskarze, w Afryce wschodniej.
Interesuje si psychologi i socjologi .

„Stadium cz owieka” – 1933 r – wydano je – podejmuje problemy nowej orientacji w
antropologii – problem zwi zku kultury i osobowo ci [„The Study of Man”].

Badanie kultury wymaga podej cia antropologa, psychologa i socjologa (intersubiektywne
podej cie do badania). Tak zrodzi  si  nurt kultury i osobowo ci. Lata 30-ste i 40-ste szczytowy
rozwój  tego  kierunku.  Najwa niejsza  jest  relacja  mi dzy  kultur   a  jednostk   ludzk ,  czyli
cz owiekiem jako reprezentantem, uczestnikiem i twórc  kultury.

Kultura realizowana jest w yciu jednostek. Wyja ni kultur to wyja ni jej realizacj w
indywidualnych biografiach uczestników ycia spo ecznego.

Uznanie bada terenowych jako podstawy antropologii.

Pojawiaj si prace Lintona z zakresu kultury i osobowo ci; wspó pracowa z psychoanalitykiem
Kardinerem. Psychoanaliza – du a rola w rozwoju bada nad zwi zkiem kultury i osobowo ci.

1936 – Kardiner organizowa seminarium antropologiczne, gdzie wspó pracowa z Lintonem.
Analizowa tam materia badawczy wykorzystuj c analizy antropologiczne i psychologiczne.

Abraham Kardiner podzieli instytucje na dwie kategorie: na pierwotne i wtórne. Instytucje s
to sposoby ludzkiego post powania, my lenia, wierzenia i odczuwania.

Pierwotne instytucje – s odpowiedzialne za formowanie si postaw osobowo ci ludzkiej.
Dzia aj w okresie niemowl ctwa i wczesnego dzieci stwa. Wi

si z procesem t umienia

pop dów pierwotnych. S to praktyki socjalizacyjne jakie ka da grupa wytworzy a aby
przygotowa ich do ycia w spo ecze stwie i kulturze.

Wtórne instytucje – umo liwiaj przystosowanie jednostki do otoczenia, umo liwiaj
zaspokajanie ludzkich potrzeb (religia, rytua y, folklor, mitologia, systemy tabu – to co pozwala
odnale si nam w grupie.

Instytucje kultury wp ywaj na nasz osobowo .

Click here to buy

Click here to buy