496

ZWIAZKI EMOCJONALNE CZŁOWIEKA

SŁOWO WSTĘPNE

Związki emocjonalne człowieka od lat były przedmiotem zainteresowania psychologów,

starających się uporać z niekończącym podziałem , definicjami , oraz rolą jaką odgrywają one w Ŝyciu
człowieka .
Badania związków emocjonalnych nastręczają znacznie większe trudności metodologiczne niŜ na
przykład badanie zdolności uczenia się. Jedną z głównych tego przyczyn jest to , Ŝe bardzo trudno
poddać je badaniu laboratoryjnemu mającemu we współczesnej psychologii priorytet .
Rola frustracji potrzeb emocjonalnych we wczesnym dzieciństwie moŜe dać odpowiedzi na temat
mechanizmów psychopatologii , chorób psychicznych , zachowania antysocjalnego.
J. Ranschburg opierając się na badaniach innych psychologów przedstawia wiele przykładów na to, jaki
wpływ ma matka na Ŝycie emocjonalne dziecka. Ukazuje wiele symptomów lękowych oraz ich związek
z potrzebami kontaktu z matką .
Problematyka zawarta w  ksiąŜce „LĘK , GNIEW , AGRESJA” jest o wiele szersza niŜ mógłby
wskazywać na to tytuł. Autor opisuje wiele zjawisk rozwojowych , przedstawia cały szereg
mechanizmów tworzenia się emocji u dziecka od jego narodzenia do dojrzewania .
Ukazuje rolę „identyfikacji” w procesie rozwoju i uczenia się  oraz małoznanego dorosłym myślenia
magicznego dziecka , dziecięcego sposobu rozumienia świata. W przystępny sposób tłumaczy
powstawanie pewnych objawów nerwicowych np. nerwicy lękowej czy fobii.
Opisując związek emocjonalny matki z dzieckiem przedstawia bardzo istotną fazę w rozwoju
niemowlęcia tzw. „fazę symbiozy”.
Odpowiada  na nurtujące rodziców pytania : co z ich dzieckiem jest nie tak , czy jest chore , jak mu
pomóc , czemu gwałtownie zaczyna  płakać , dlaczego po zgaszeniu światła nie moŜe zasnąć?

Podstawowymi emocjami dla J. Ranschburga jest lek i agresja , które są niezbędnymi

czynnikami do tworzenia innych związków emocjonalnych, dlatego ksiąŜka podzielona jest na dwa
główne działy: „lęk” oraz „gniew i agresja”. Wprowadzeniem jest natomiast część zatytułowana „O
emocjach ogólnie”, w której autor przedstawia ogólny zarys pojęcia „emocji”.

O EMOCJACH OGÓLNIE.

Pojęcie „emocji” od lat jest przedmiotem zainteresowania , badań i eksperymentów wielu

psychologów , jednak jak dotąd nie udało się ustalić jednoznacznej definicji .
Przyjmijmy zatem , Ŝe słowo „emocje” będzie określało zjawisko psychiczne o którym w danym
momencie będzie mowa . Dla zrozumienia trudności z jaką wiąŜe się precyzyjne zdefiniowanie tego
pojęcia przedstawiam jedną z wielu istniejących .
   Emocje ... to odczuwalna skłonność do czegoś , co jednostka intuicyjnie określa jako dobre
(poŜyteczne) lub złe (szkodliwe).-  def. Arnolda
Definicja ta podkreśla waŜną rolę emocji jako czynnika pobudzającego do działania i motywującego je,
co jest w rzeczywistości jej charakterystyczną cechą  .
Stwierdzenie to nie jest jednak potwierdzone przez współczesne badania biologiczne i psychologiczne.
Według definicji Arnolda moŜna podzielić emocje na pozytywne i negatywne. Emocjami pozytywnymi
będą : radość , przyjaźń i miłość dlatego ,Ŝe są one przyjemne. Przyjemnie jest lubić kogoś, cieszyć się,
czy teŜ obdarzyć kogoś miłością .
Natomiast emocjami negatywnymi będzie lęk i strach. Nieprzyjemnie jest bać się czegoś , czy teŜ
wystraszyć się.
W definicji Arnolda nie mieści się stan emocjonalny nazywany gniewem.
Uczucie gniewu moŜe wydawać się emocją negatywną , czyli powinno wywołać chęć oddalenia się od
przedmiotu wywołującego ten stan emocjonalny, a w rzeczywistości moŜe być odwrotnie. Przykładem
moŜe być sytuacja , gdy w klasie uczeń przyklei koledze kartkę z napisem „jestem głupi”, to pod
wpływem słusznego gniewu w ofierze dowcipu rodzi się chęć zbliŜenia a nie ucieczki, jednak chęć
zbliŜenia wcale nie jest związana z chęcią podziękowania za ten „przyjacielski uczynek”.

Dla lepszego zrozumienia tego stanu emocjonalnego naleŜy wprowadzić pojecie frustracji .

Frustracja – to stan ,który odczuwa jednostka ,gdy wykonywane przez nią w jakimś celu działanie
napotyka przeszkodę . Jest to uczuciowa projekcja poraŜki .
Stopień frustracji jest uzaleŜniony od wielu czynników , np. wielkości przeszkody, chęci osiągnięcia
celu, ale nawet najłagodniejszy stopień jest dla jednostki stanem negatywnym i przynosi szkodę. W
zasadzie frustracja jest podstawą wszystkich emocji negatywnych.

Sfrustrowany gniew jest emocją negatywną i występuje wtedy, gdy jednostka o agresywnej postawie
spowodowanej gniewem napotyka jakąś przeszkodę na drodze do osiągnięcia zamierzonego celu. TakŜe
miłość i przyjaźń mogą być jednymi z bardziej przykrych emocji negatywnych w przypadku kiedy nie są
odwzajemnione.
Czy w takim razie gniew bez frustracji jest taką samą pozytywną emocją jak odwzajemniona miłość?
Zaobserwowano, Ŝe zarówno gniew i strach wywołują działanie w rezultacie którego gniew i strach
znikają. Celem działania organizmu jest uniknięcie niebezpieczeństwa, a nie przezwycięŜenie strachu.
Strach jest zawsze emocją negatywną , dlatego Ŝe zawiera w sobie moŜliwość frustracji. Z jego
charakteru wynika to, Ŝe w mniejszym czy większym stopniu przygotowuje organizm na poraŜkę
działania nim motywowanego. Strach jest niczym innym jak przeŜyciem niebezpieczeństwa .
„Lęk jest subiektywnym odczuciem niebezpieczeństwa , a jego negatywny charakter wypływa z faktu ,
Ŝ

e organizm uprzedza o poraŜce działania spowodowanego samym strachem”. W ten sposób moŜna

stwierdzić dlaczego lęk jest emocją negatywną . Natomiast w przypadku , gdy jeden osobnik oceni
sytuację jako bardzo niebezpieczną a drugi jako mniej groźną , to dla tego drugiego uczucie nie będzie
lękiem ale pozytywnym pobudzeniem , które moŜe wyzwolić tendencję do zbliŜenia się . Osobowość
lękliwa , pełna niepokoju kaŜdą sytuację związaną z jakimś zadaniem odczuwa jako intensywne
niebezpieczeństwo i dlatego jej działanie będzie skierowane na uniknięcie poraŜki a nie na uzyskanie
rezultatów.

W przypadku lęku i gniewu moŜna zauwaŜyć podwójną frustrację . Lęk pojawia się pod

wpływem groŜącej frustracji i skłania do działania, które w przypadku niepowodzenia moŜe prowadzić
takŜe do frustracji.
Gniew, jest natomiast następstwem zaistniałej frustracji, w ten sposób poraŜka bądź powodzenie
działania motywowanego gniewem niczego juŜ nie zmieni w powstałej frustracji. Będzie on emocją
pozytywną , jeŜeli działanie nim pobudzone zakończy się powodzeniem , emocją negatywną zaś w
przypadku poraŜki.
MoŜna powiedzieć , Ŝe emocja oznacza związek społeczny , który w zaleŜności od treści tworzy
szczególne widmo , zawierający równocześnie w róŜnym składzie elementy pozytywne i negatywne.
Emocja nie następuje po ocenie sytuacji , ale jest w niej zawarta a więc pod względem „składu” jest ona
wynikiem wzajemnego wpływu obojętnego podniecenia i mechanicznej asocjacji , jest wynikiem
wzajemnego oddziaływania.
W 1962 r. pod kierownictwem Schachtera , przeprowadzono eksperyment ze wstrzyknięciem
adrenaliny , powodującej silne podniecenie. W wyniku tego eksperymentu zaobserwowano , Ŝe
podniecenie nie pełniło wyłącznej roli w powstawaniu emocji. Wynika z tego fakt , iŜ podniecenie samo
w sobie nie jest emocją , jest ono właściwie obojętne , nie niesie ani ładunku negatywnego , ani
pozytywnego ale jest wspólnym i niezbędnym elementem wszystkich emocji.

Według Watsona człowiek rodzi się z trzema emocjami – lękiem , gniewem i miłością , które u

noworodków ujawniają się jedynie w którejś z sytuacji podstawowych.
Strach w sytuacji niebezpiecznej dla dziecka , gniew w razie przeszkody w ruchu , miłość jest uczuciem
powstającym podczas pieszczot. W miarę rozwoju dziecka , emocje te mogą przenieść się na inne
sytuacje tworząc charakterystyczny dla człowieka bogaty świat uczuć.
Teoria ta została jednak obalona przez grupę badaczy (Scherman-1927), która udowodniła , iŜ
noworodek nie odróŜnia lęku od gniewu. Stwierdzono ,Ŝe moŜna odróŜnić lęk dziecka od gniewu tylko
wówczas , gdy widoczna jest przyczyna zaistniałej emocji. Natomiast , gdy widoczne jest tylko płaczące
dziecko ,wówczas nie moŜna powiedzieć jaki jest jego stan emocjonalny. Dziecko przychodzi na świat z
dwoma typami zachowań , które są przeciwstawne ale mają tylko charakter odruchów i nie kryją się za
nimi Ŝadne emocje. Dziecko reaguje tendencją zbliŜenia się na słabe bodźce a oddalenia się na silne.

W procesie filogenezy emocje pojawiają się

dopiero wtedy , gdy w wyniku coraz bardziej

skomplikowanych prawideł Ŝycia społecznego i postawy człowieka funkcja kory mózgowej i
pozostająca z nią w ścisłym związku intensyfikacja bodźca , nie jest juŜ więcej koniecznym ,
adekwatnym sygnałem stanu organizmu.
Noworodek od chwili narodzin zostaje zasypany bodźcami ze świata zewnętrznego i od tej chwili
wrodzone zachowanie reakcyjne zaczyna działać.
Z czasem rodzą się w nim dwie emocje – przyjemność i przykrość. Są to jeszcze emocje niepewne,
rozmyte i na razie nie bardzo mogą wpływać na zachowanie się niemowlęcia. Kontakt człowieka ze
ś

wiatem zewnętrznym właśnie wtedy przeradza się w związek wewnętrzny i noworodek wkracza na

drogę, przy końcu której jego działanie nie jest automatyczną reakcją na stopień intensywności bodźców,
lecz wynikiem przeŜytych motywacji.

W miarę rozwoju dziecka uczucie przyjemne i przykre nie giną całkowicie. Od czasu do czasu będą one
powracały w formie ogólnego przygnębienia , depresji niepokoju lub nie dającego się niczym wyjaśnić
napływu dobrego humoru czy wesołego nastroju. Oznacza to , Ŝe nowe doświadczenia z coraz większą
dokładnością będą oŜywiały doświadczenia takie same lub podobnego typu. W wyniku tego pobudzenia
nie będzie obejmowało skojarzeń w sporej części kory mózgowej , ale dołączy się do skojarzeń
lokalnych , których rezultatem jest rozwinięcie się lęku , gniewu , miłości , radości , a więc  mówiąc
ogólnie  emocji konkretnych.
Podkreślając , Ŝe emocja jest wynikiem oddziaływania czynników wrodzonych oraz doświadczeń z
praktyki , chcemy tym jednocześnie zwrócić uwagę na fakt , iŜ w powstawaniu emocji bardzo duŜe
znaczenie mają spontaniczne i świadome wpływy otoczenia.

LĘK
Przez długi okres czasu uwaŜano ,Ŝe strach moŜe skłonić człowieka do zachowania poniŜej jego poziomu
rozwoju, czyli Ŝe ma działanie regresywne. Jednak dziś wiadomo jest ,Ŝe stwierdzenie to było błędne.
JeŜeli organizm w odpowiednim czasie przeŜyje zagraŜające niebezpieczeństwo, to wszystkie formy
działania mające na celu uniknięcie niebezpieczeństwa lub jego opóźnienie zostaną pod wpływem
strachu przyswojone o wiele szybciej niŜ normalnie.
Strach jest więc jednym z czynników mobilizujących organizm do działania, ale jednocześnie niekiedy
moŜe prowadzić do dręczącej bezradności.
  Strach właściwy - to podstawowa i najbardziej naturalna forma tego typu emocji, charakteryzująca się
tym, Ŝe jest wywołana przez dający się dokładnie określić obiekt lub wydarzenie z otoczenia dziecka i Ŝe
dziecko rzeczywiście boi się tego obiektu czy wydarzenia, które wywołało na nim to uczucie. Pierwsze
konkretne lęki pojawiają się w wieku sześciu miesięcy, ale do trzeciego roku Ŝycia są to jedynie formy
strachu. Nasilają się z wiekiem i wzrostem inteligencji.

Strach przed bólem- towarzyszy człowiekowi

przez całe Ŝycie.

Nawet przy najlepszej opiece dziecko nie uniknie bólu fizycznego, którego sygnałem jest ten typ strachu.
Dziecko będzie się bało nie tylko przedmiotów wywołujących ból fizyczny ale równieŜ sytuacji, które do
niego doprowadziły. Z wiekiem strach przed bólem  moŜna zredukować do normalnego poziomu, ale jest
to kwestią cierpliwości i zrozumienia. Strach ten jest konieczny w  Ŝyciu człowieka. Dzięki niemu
przeŜywamy niebezpieczeństwo uszkodzenia ciała, a jednocześnie motywuje on działanie, które stwarza
moŜliwość uniknięcia niebezpieczeństwa.
  Strach separacyjny- jest waŜnym motywem z punktu widzenia przyjęcia norm kulturowych.
Noworodek nie potrafi zauwaŜyć róŜnicy między światem zewnętrznym a sobą. Dla noworodka „on” i
„matka” oznaczają to samo. Oznacza to, Ŝe kiedy jakiś bodziec pojawi się w chwili, gdy matka  jest
nieobecna, zasób reakcji moŜe zostać zaktywizowany tylko w niewielkiej części – brakujące elementy
mogą być zrealizowane tylko w obecności matki. Strach rodzi się wtedy, gdy znana, utarta konstelacja
bodźców – wizualnych, akustycznych, dotykowych czy teŜ ich kompleks –występuje w nieoczekiwanej
formie.
Począwszy od szóstego miesiąca, strach przed niezwykłym towarzyszy nam przez całe Ŝycie. Dziecko
zaczyna płakać, kiedy brakuje mu matki, bez której czuje się samotne, bez której cały świat jest
niepewny i pełen nieobliczalnych niebezpieczeństw – motyw przynaleŜności.
Motyw ten nie rodzi się wraz z dzieckiem, lecz wytwarza się dopiero w chwili, kiedy „ja” i „matka” są
juŜ dwiema róŜnymi osobami w obrazie świata dziecka i kiedy dziecko odkryje, iŜ część jego potrzeb
jest związana z działalnością matki.
Pojawienie się motywu przynaleŜności pociąga za sobą ogromne skutki w dalszym rozwoju dziecka.
- Dziecko zaczyna naśladować rodziców, co jest dla niego wtórnym wzmocnieniem, w ten sposób
symbolicznie stara sobie  przybliŜyć matkę gdy jest nieobecna lub gdy zajmuje się czymś innym –
„zjawisko identyfikacji”.
- Poszukuje u rodziców opieki, przejawów sympatii i zainteresowania, w zamian całkowicie poddaje się
panowaniu rodziców.
Składnikiem strachu separacyjnego, jest takŜe poczucie bezradności. Dziecko czuje, Ŝe nie potrafi zrobić
nic aby matka znowu znalazła się w jego pobliŜu.
MoŜna powiedzieć, iŜ strach separacyjny od trzeciego czy czwartego roku Ŝycia staje się zupełnie
naturalną emocją, która jest tym mocniejsza, im częstsza, i emocjonalnie tym pełniejsza, im pełniejsze
jest współŜycie dziecka i rodziców.
  Liczne badania naukowe dowodzą, Ŝe dzieci wychowujące się w domu dziecka są mniej sprawne
umysłowo co związane jest nie tylko z brakiem matki, ale takŜe z mniejszą ilością konkretnych sytuacji
uczenia się oraz monotonią.

Mussen, Conger i Kagan – 1970 ; Bronfenbrenner –1968 stwierdzili, Ŝe brak figury matki niewątpliwie
wpływa negatywnie na rozwój dziecka, a to negatywne działanie moŜna zmniejszyć lub całkowicie
zlikwidować tylko celowym, świadomym, starannym działaniem wychowawczym.

Lęki symboliczne
Dziecko do drugiego roku Ŝycia odbiera świat zewnętrzny wyłącznie za pomocą zmysłów oraz działań.
Dopiero w późniejszym okresie Ŝycia potrafi ono wyobrazić sobie jakiś proces. Cła czynność przebiega
w jego umyśle za pomocą obrazów. Pojawiają się takŜe pierwsze symbole, które są następstwem
pojawienia się obrazu mentalnego – obrazowej reprezentacji świata zewnętrznego.
Proces tworzenia symboli trwa juŜ przez całe Ŝycie.
Lęk przed symbolami występuje dlatego, Ŝe symbol jest naturalnym produktem stosunku dziecka do
ś

wiata zewnętrznego i jego pojmowania. AŜ do czwartego czy piątego roku Ŝycia przepełniony

symbolami subiektywny świat fantazji dziecka nie odróŜnia się dostatecznie od świata realnego.
Przykładem moŜe być lęk wywołany widokiem chmury, której kształty przypominają smoka.
Lęk ten jest naturalnym zjawiskiem, towarzyszy dziecięcemu wyobraŜeniu świata, strach symboliczny
jest natomiast odbiciem prawdziwych problemów, prawdziwych konfliktów, i tylko do pewnej granicy
moŜna go uwaŜać za normalny, potem jest uwaŜany za zjawisko szkodliwe, chorobowe.
  NaleŜy jednak odróŜnić lęk przed symbolami od lęku symbolicznego.
„Właściwy” lęk symboliczny tworzony jest z chwilą kiedy dziecko przenosi swój lęk z konkretnego
obiektu na jakiś symbol wypracowując sobie jednocześnie nowy mechanizm obronny przed lękami
konkretnymi, nazywanymi w psychologii projekcją.
Przykładami takich lęków mogą być:
Strach przed dziwacznymi zwierzętami – pies lub dzikie zwierzęta w zoo (do trzeciego roku Ŝycia) a
takŜe zwierzęta ze świata bajek; strach związany z przykrym wydarzeniem, np. ugryzienie przez psa.
Lęk przed ciemnością- gdyŜ ciemność oznacza separację, zniknięcie samego siebie lub otoczenia, co jest
najstraszniejszą rzeczą. Dziecko w ciemności traci pewność ruchów a takŜe mobilizuje się jego fantazja.
Rodzice czy teŜ wychowawcy w przedszkolu nie powinni zmuszać dziecka do pokonywania tego lęku
siłą, dziecko samo powinno przełamać swój lęk.
Lęk przed śmiercią dla dziecka w wieku siedmiu czy ośmiu lat jest niezrozumiały. Dla nich śmierć osób
bliskich jest tylko daleką podróŜą z której moŜna powrócić, bądź okresem separacji. Dopiero w
późniejszym okresie Ŝycia jest dla dziecka rzeczą zrozumiałą, Ŝe śmierć jest rzeczą nieodwracalną i nie
uniknioną dla wszystkich. Lęk ten zastępuje dawny strach przed ciemnością, z tym, Ŝe dziecko wiąŜe
ś

mierć kojarzy się z całkowitą utratą kontaktu ze światem. Pojawia się zazwyczaj w wieku

młodzieńczym.
NaleŜy pamiętać, Ŝe z lęku przed śmiercią nie da się wyrosnąć.
Podobnie jest z lękiem przed karą, która towarzyszy człowiekowi przez całe Ŝycie.
Dziecko jest posłuszne właśnie dla tego, Ŝe boi się kary za nieposłuszeństwo. Jednak z czasem, gdy
dziecko nauczy się, Ŝe moŜe uniknąć kary posłuszeństwo pozostaje juŜ tylko zaleŜne od jego sumienia.
ZaleŜne jest to od ciepła z jaką wychowywane było i jest dziecko.
Największą karą dla dziecka, które zachowywało się nieposłusznie jest utrata miłości ze strony rodziców.
Dla niektórych głos sumienia jest głosem wychowawcy czy rodziców i gdy dziecko postępuje wbrew
temu głosowi, ma poczucie winy, będące w istocie lękiem separacyjnym.
Według badań Coopersmitha rodzice dzieci wierzących w siebie i mających wysoki stopień wraŜliwości
moralnej stosowali metodę demokratycznego uznawania dziecka oraz otwartego, szczerego i pełnego
miłości postępowania z nimi. Nieposłuszeństwo zaś nie było karane utratą miłości, lecz konkretnymi,
prostymi metodami. NaleŜy pamiętać o tym, Ŝe kara tylko wtedy jest metodą wychowawczą przynoszącą
rezultaty, gdy budzi w dziecku lęk przed utratą miłości, a jednocześnie gdy dziecko wie, Ŝe jest kochane i
nigdy nie utraci tej miłości.
Lęk przed szkołą jest jednym z najczęstszych lęków separacyjnych.
Dziecko po raz pierwszy idąc do szkoły boi się nowego otoczenia, utraty kontaktu z matką, co jest rzeczą
naturalną. JeŜeli jednak nawet po kilku miesiącach lęk ten będzie się utrzymywał, wówczas mamy do
czynienia z fobią szkolną, gdzie niezbędna jest pomoc psychologa.

Z róŜnych przyczyn moŜe się wytworzyć taka osobowość dziecka, w której strach nie będzie

stanem aktualnym, lecz trwałą cechą charakteru. Będzie to charakterystyczne dla dziecka lękliwego.
Według badań za takim stanem psychicznym kryje się niedocenianie własnego „ja”. Dziecko takie często
identyfikuje się z normami rodziców, włącza je do swego systemu wartości, ale nie potrafi im sprostać.

JeŜeli dziecko takie nie zostanie poddane leczeniu, wówczas moŜe to prowadzić nawet do róŜnego
rodzaju chorób na tle nerwowym.

Gniew i agresja.

Agresją nazywamy kaŜde zamierzone działanie – w formie otwartej lub symbolicznej – mające na

celu wyrządzenie komuś lub czemuś szkody, straty lub bólu.
Cecha umyślności nie musi być równoznaczna ze świadomym spowodowaniem szkody, istnieją
przypadki, w których rodzice lub wychowawcy mają prawo podejrzewać agresję nawet wtedy gdy
dziecko powodując szkodę uwaŜa się za niewinne.
Nie naleŜ traktować karania dziecka przez rodziców jako postępowania agresywnego, gdyŜ w swoim
zamierzeniu kieruje się on dobrem dziecka, a nie chęcią wyładowania emocjonalnego.
Postawy agresywne moŜna podzielić według pewnych kryteriów.
Pierwsze to moralna treść zachowania, w której moŜna wyróŜnić agresję społeczną – niszczącą,
występującą przeciw społeczeństwu oraz agresję prospołeczną – słuŜącą interesom jednostki i
społeczeństwa.
Drugim jest rozróŜnianie, czy agresja jest narzędziem, czy celem? Dochodzi do agresji instrumentalnej,
gdy jednostka tylko w ten sposób moŜe osiągnąć swój zamierzony cel. Natomiast z agresją afektywną
mamy do czynienia wtedy, gdy sprawiamy komuś przykrość tylko z wewnętrznych pobudek.
  Postawy agresywne mogą mieć charakter atakujący bądź obronny.
Do agresji atakujących zaliczamy:
-

agresje wewnątrz gatunkowe, występujące najczęściej między osobnikami tej samej płci;

agresje międzygatunkowe, której najczęstszymi pobudkami są chęci posiadania czegoś, co naleŜy do
kogoś innego.

Do agresji obronnej zaliczamy:
-

zachowanie samca w przypadku najazdu przez osobniki obce.

Agresja u człowieka często przejawia się instynktownie. Jednak poglądy na ten temat są róŜne.
Według jednej z teorii, agresja człowieka nie jest instynktowna, lecz jest funkcją odruchów na zespół
bodźców zewnętrznych, w jej powstawaniu szczególnie waŜną rolę spełniają doświadczenia z
przeszłości, doświadczenia społeczne. Natomiast uczucie gniewu nie jest następstwem agresji
frustrującej, lecz bezpośrednią przyczyną zachowania agresywnego.

Z wiekiem nie rozładowany, nie mogący znaleźć ujścia gniew trwa coraz dłuŜej, a bodźce

starające się odwrócić od niego uwagę są coraz mocniejsze, w ten sposób następuje rozwój reakcji
agresywnych.
Dzieci od najmłodszych lat okazują agresję, której większość rodziców nie toleruje, np. nocne moczenie
dziecka w wieku przedszkolnym.
NaleŜy pamiętać, Ŝe nie kaŜda agresja jest negatywna. Zadaniem wychowania nie jest hamowanie
wszelkich przejawów agresji dziecka, lecz skierowanie ich z drogi aspołecznej na drogę prospołeczną, a
w miejscu form prymitywnych, surowych wytworzenie takich form agresji, które są akceptowane przez
społeczeństwo.
  Agresja nagrodzona jest typem agresji dzięki której człowiek wyładowuje negatywne emocje. Chroni to
organizm przed zniszczeniem.
Fakt, Ŝe pod wpływem kary ilość otwartej agresji maleje jest bezsprzeczny, ale jednak narasta ona
wewnątrz osoby karanej i wówczas do gniewu dołancza się takŜe lęk i niepokój.
Dziecko rzadko karane za otwartą agresję z czasem okazują jej coraz mniej. Opanowanie rodziców moŜe
więc być najlepszą metodą wychowania agresywnego dziecka.
Wiadomo, Ŝe dzieci uczą się poprzez naśladownictwo – uczenie się obserwacyjne – przyswaja sobie
zachowanie, modelu, który jest obserwowany. JeŜeli model zachowywał się agresywnie, wówczas
obserwator nieświadomie przyswaja sobie negatywne emocje. Ma jednak moŜliwość powstrzymania się
od zachowania podobnego do modelu.
  Aspołeczna agresja i lękliwość są dwiema stronami tego samego zjawiska.
Zgodnie z propozycją Schaefera postawy wychowawcze moŜna przedstawić w dwóch wymiarach,
fizycznej i duchowej swobody dziecka rozciągającej się między pobłaŜliwością a ograniczeniem, oraz
przedstawiającym emocjonalne zachowania wychowawców.

Ten ostatni wymiar ma dwie postawy, ciepłą i

zimną. Postawa ciepła jest aprobująca i akceptująca

zachowanie dziecka nawet agresywnego.
Z kombinacji tych dwóch wymiarów mamy cztery typy postaw.
Postawa ciepła pobłaŜliwa gdzie dziecko ma do świata nastawienie pozytywne, nie ma wątpliwości, Ŝe
jest kochane. Agresja wówczas występuje bardzo rzadko i jest niegroźna, jest prospołeczna.

Postawa zimna pobłaŜliwa, gdzie dziecko czuje się niekochane odtrącone. Agresja w takim przypadku
jest następstwem konfliktów wewnętrznych i jest aspołeczna.
Postawa ciepła ograniczająca, gdzie miłość rodziców jest zbyt silna i nadopiekuńczość staje się uciąŜliwa
dla dziecka. Agresja przejawiana jest wówczas w stosunku do rówieśników.
Postawa zimna ograniczająca, gdzie dziecko jest niekochane i bardzo surowo karane przez rodziców, a
jednocześnie boi się otwarcie manifestować swoim zachowaniem przeciwko nakazom rodziców.
Dziecko takie zwraca agresję przeciwko samemu sobie.
Pierwsze dwie postawy wychowawcze mogą prowadzić do agresywności, natomiast następne do
lękliwości.

Wychowywanie i kształcenie dzieci jest rzeczą bardzo trudną, dlatego Ŝe nie ma ustalonego,

konkretnego modelu. W kaŜdym człowieku emocje rozwijać się będą inaczej, gdyŜ kaŜdy człowiek jest
jedyną jednostką w swoim rodzaju. MoŜna jedynie spróbować przekazać uczącemu się człowiekowi to,
co wydawać by się mogło najlepsze.