Występowanie i znaczenie 

ochry

 

 

Występowanie

ochry

•

Ochra naturalnie występuje w różnych stanach 

fizycznych.

•

Największą role odgrywają tlenki żelaza, występujące w 

dwóch głównych odmianach:

         - uwodnionej, która w zależności od stopnia uwodnienia 

dzieli się na: limonity i getyty (tworzą one żółtą ochrę 

limonitową)

         - nieuwodnionej: hematyt (podstawowy składnik 

czerwonej ochry)

•

Czerwona ochra zawiera także:

         - substancje neutralne np. substancje ilaste
         - substancje wpływające na jakość koloru np. krzemionkę 

(powoduje ciemniejszą barwę).

                                                    

 

 

Wydobywanie ochry

•

Na obszarze środkowowschodniej Europy (także na ziemiach polskich) 

zdobywanie ochry przez społeczności archaiczne ulegało kilkukierunkowej 

specjalizacji, w zależności jakie sfery geograficzne eksploatowano.

1.

Na Niżu, w krainie wielkich dolin i pojezierzy – związki żelaza uzyskiwano z 

rud darniowych.

      - warunki klimatyczne, szczególnie okresy silnych deszczy sprzyjały tworzeniu 

się rudy błotnej.

      - powodowało to że związki żelaza powstające w ziemi skupiały się w 

niewielkich zbiornikach wody stojącej i w końcu osadzały się w postaci 

małych brył rudy pod torfem.

      - rudy darniowe składały się głównie z limonitu.
      - możliwe było produkowanie czerwonego barwnika metodą kalcynacji 

(usuwanie wody przez prażenie). 

2.

Wyżynne terytoria środkowoeuropejskie – wydobywanie konkrecji 

hematytowych ( skupisk minerałów występujące w skałach osadowych). 

        - miejsca związane z tą metodą pozyskiwania: Góry Świętokrzyskie
3.     Sfery lessowe środkowowschodniej europy:
       - dwie poprzednie metody w niewielkim stopniu.
       - wykorzystywanie roztworu gliny i obróbce jej w ogniu.
       - miejsca związane z tą metodą pozyskiwania: dorzecze Dniepru, Bohu, 

Dniestru

 

 

Wnioski wyciągane na podstawie

 metody zdobywania ochry

1.

Związki żelaza budujące czerwony barwnik należą do 

najpowszechniejszych składników skorupy ziemskiej.

2.

Złoża rud nie są równomiernie rozmieszczone.

3.

Ludność praktycznie każdej strefy geograficznej mogła 

zaopatrzyć się w hematyt  (co najmniej w limonit lub getyt).

4.

Istnieje możliwość przetwarzania i uszlachetniania – kalcynacja.

5.

Proces technologiczny najprawdopodobniej miał charakter 

wyjątkowy z punktu widzenia społecznego i dostępny był wąskiej 

grupie specjalistów  ( obserwacje ludów pierwotnych 

współcześnie żyjących – Australia).

6.

Możliwe że narzędzia związane z przetwórstwem ochry (np. 

żarna, rozcieracze), noszące ślady czerwonego barwnika, 

podlegały także sakralizacji.

7.

Różnorodność technologii przetwarzania związków żelaza 

wskazuje, że celem nie było posiadanie ochry jako minerału, lecz 

możliwość magicznego operowania czerwoną barwą. 

8.

Istnieją także organiczne substancje barwiące zawarte w np. 

larwach czerwca, owocach nawrotu lekarskiego i nawrota 

polnego, lecz jedynie związki żelaza miały, poprzez sposób 

pozyskania i przetwarzania bezpośrednie relacje z symboliką 

ziemi oraz ognia.

 

 

Wykorzystanie ochry w 

paleolicie

• Paleolityczne odkrycia ochry w obrębie siedzib mieszkalnych lub 

grobów są często spotykane. 

• Badacze wiążą z występowaniem barwnika początki zachowań 

religijnych, rozwój abstrakcyjnego myślenia, technik pozyskiwania i 

przetwarzania surowców mineralnych.

• Większość przypadków występowania ochry na stanowiskach 

archeologicznych dotyczy obiektów pochodzących z górnego 

paleolitu , jednak znane są nieliczne środkowopaleolityczne 

znaleziska.

    - problem ich interpretacji : niektórzy uznają je tylko za zalążki magii 

łowieckiej inni są skłonni uznawać intencjonalność tak dawnych 

praktyk grzebalnych.

    - znaleziska ochry ze środkowego paleolitu wskazujące na celową 

działalność ludzką: np. jaskinia La Chapelle-aux-Saints (Francja).

    - w środkowym paleolicie wykorzystywano całe konkrecje żelaziste
    - ochrę znajdowano częściej w obozowiskach.

• Radykalne zwiększenie liczby stanowisk, noszących ślady 

użytkowania ochry łączą się z górnym paleolitem.

     - według badaczy nastąpiła standaryzacja zaopatrywania zmarłych 

w czerwony barwnik mineralny wywołana być może potrzebami 

mimikry łowieckiej a także rozbudową więzi społecznych opartych na 

wspólnocie krwi – ochry.

 

 

Pochówki górno- i 

schyłkowopaleolityczne

• Cechy charakterystyczne:
     - znaleziska grobowe datowane po 40 tysiącach lat p.n.e. wskazują 

na wykorzystywanie ochry w całej Europie.

     - pokrywane były sproszkowaną, roztartą ochrą.
     - wykorzystywana zarówno w pochówkach męskich, kobiecych i 

dziecięcych.

     - niezależnie od ułożenia zwłok w pozycji skurczonej na bok , 

wyprostowanej, lub siedzącej.

     - występowanie ochry na całym szkielecie.
     - wspólna własnością grobów z ochrą jest także podsypywanie 

warstwy barwnika na dno jamy grobowej ( niekiedy jako podsypka 

używany był węgiel drzewny).

      - wykorzystywanie ognia: ślady palenisk na kamiennej pokrywie 

grobowej  oraz pozostałości rozpalenia rytualnych ognisk.

      - obecność muszli wśród wyposażenia zmarłych (interpretowane 

jako pozostałości zaopatrywania zmarłych w pożywienie )

      - towarzyszyły im fragmenty szkieletów mamutów (górny paleolit).
      - po dominacji mamuta wzrasta symboliczna ranga sił odrodzenia 

utożsamiana z jeleniem i reniferem.

 

 

Znaczenie ochry poza obrzędami 

pogrzebowymi

• Malowidła naskalne (materiał służący do malowania).
• Ślady na przedmiotach użytkowych ( prawdopodobnie w 

celu nadania specjalnych właściwości).

• Zdobienie zabytków sztuki mobilnej.
• Barwienie narzędzi łowieckich ( może mieć to związek z 

wyobrażeniami ran uwidacznianych na ciałach zwierząt w 

malowidłach).