Optymizm – pesymizm:

propozycja uporządkowania 

pojęć

Styl życia

kultura

wybór

Andrzej Siciński

 

 

Pogląd  na  świat,  którego  treść  zasadniczą 
stanowi 

dostrzeganie 

przede 

wszystkim 

dodatnich 

stron 

życia, 

przewidywanie 

pomyślnego  biegu  wydarzeń,  spoglądanie  z 
otuchą w przyszłość

Optymizm

Pesymizm

Pogląd  na  świat,  którego  cechuje  brak  wiary  w 
postęp  społeczny,  w  wartości  życia  i  pracy 
ludzkiej,  przekonanie,  że  ludzie  są  źli  z  natury, 
że  świat  jest  urządzony  źle  i  bezcelowo; 
dostrzeganie  przede  wszystkim  ujemnych  stron 
życia

Źródło: Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego

 

 

Termin  ten  jest  starszy  niż  termin  pesymizm. 
Klasyczne  sformułowanie  tego  terminu  jako 
pewnego systemu myślenia przedstawił Leibniz, 
nie  posługując  się  zresztą  jeszcze  samym 
terminem  (dopiero  w  jednym  z  omówień 
poglądów  Leibniza  w  roku  1737  pojawiło  się 
określenie 

„optymizm”). 

Spopularyzowanie 

terminu było natomiast zasługą Woltera, który w 
swej 

powieści  „Kandyd 

czyli 

optymizm” 

polemizował  z  Leibnizowskim  optymizmem  (rok 
publikacji: 1755).

Optymizm

Pesymizm

Termin  „pesymizm”  jest  niemal  o  100  lat 
późniejszy. 

Klasyczny 

system 

pesymizmu 

opracował  Schopenhauer,  który  termin  ten 
zastosował  po  raz  pierwszy  w  roku  1819 
(zapewne niezależnie od Coleridge’a, który użył 
go już w roku 1815).

Rys historyczny

 

 

Najbardziej  istotne  trzy  kryteria  różnicujące  rozumienie 
terminów określających pojęcie optymizmu/pesymizmu: 



 rodzaj pesymizmu czy optymizmu

• Terminy  „optymizm”  („pesymizm”)  oznaczają  bądź  pogląd  na 

„naturę”  świata,  bądź  też  pewne  oceny  określonych  wydarzeń, 
zjawisk,  faktów.  Pierwszy  przypadek  można  by  nazwać 
optymizmem/pesymizmem  „metafizycznym”  („doktrynalnym”), 
drugi natomiast – „konkretnym”



 czasowe „odniesienie” optymizmu i pesymizmu

• Zarówno  oceny  optymistyczne,  jak  i  pesymistyczne  mogą  być 

niezależne  od  czasu  (bez  czasowego  odniesienia),  ale  mogą  też 
wyraźnie  odnosić  się  do  przeszłości,  teraźniejszości  lub  do 
przyszłości



  „przedmiotowy”  (rzeczowy)  lub  „podmiotowy”  punkt 

widzenia

• W  pewnych  przypadkach  interesuje  nas  raczej  treść  samego 

poglądu, treść wypowiedzi, w innych zaś bardziej charakterystyka 
podmiotu  opowiadającego  się  na  rzecz  takiego  poglądu  lub  takiej 
wypowiedzi.  Pierwszy  punkt  widzenia  moglibyśmy  określić  jako 
„przedmiotowy”,  drugi  zaś  –  jako  „podmiotowy”.  Mamy tu po 
prostu 

do 

czynienia 

ze 

zróżnicowaniem 

pomiędzy 

optymizmem 

i 

pesymizmem 

a 

optymistą 

i pesymistą.

 

 

Relatywność  ocen  przy  ustalaniu  co  jest  lub  nie  jest 
„optymistyczne i „pesymistyczne”.
Oceny te zależą od: 



 czyje dobro, czyje interesy ma się na myśli



 jaki system wartości akceptuje się

• Podmiotu  wypowiadającego  pewien  pogląd  czy  jakiegoś 

„sędziego” grupy, społeczeństwa



 kontekstu ocenianej sytuacji 

• Ze względu na sytuacyjne znaczenie określeń „dobry”, „zły”

 

 

Systematyczne  analizy  dotyczące  pojęć  pesymizm  i 
optymizm związane są wyłącznie niemal z:



 przedmiotowym punktem widzenia

a następnie dopiero z



 podmiotowym punktem widzenia

• Charakterystyki ludzi w kategoriach optymizmu/pesymizmu

Problemy badawcze

 

 

Mówiąc 

o 

optymizmie/pesymizmie 

lub 

o 

optymiście/pesymiście możemy mieć na myśli:



 czyjąś opinię

• Opinia  „wewnętrznie”  optymistyczna/pesymistyczna  – 

nazwa umowna



 kryteria wartościowania 

• Opinia „zewnętrznie” optymistyczna/pesymistyczna – nazwa 

umowna

Problemy badawcze

 

 

Z  opiniami  optymistycznymi/pesymistycznymi  miewamy 
do  czynienia,  gdy  dotyczą  one  określonych  dziedzin, 
sytuacji, 

zdarzeń, 

faktów, 

a 

więc 

są 

wyrazem 

optymizmu/pesymizmu „konkretnego”. Wyróżnić tu trzeba 
dwa typy opinii optymizmu/pesymizmu:



 ogólny

•

Uogólnione  opinie  wyrażające  czyjeś  zadowolenie  z 
własnego  obecnego  życia  lub  zadowolenie  z  perspektyw, 
jakie rysują się przed daną jednostką lub analogicznie opinie 
dotyczące 

sytuacji 

i perspektyw rodziny, kraju itd.



 jednostkowy

• Opinie  wyrażające  zadowolenie  lub  niezadowolenie  – 

dotyczące określonych jednostkowych faktów

Problemy badawcze

 

 

Jak ogólniejsze niż pojęcie „opinii” jest pojęcie „postawy”* 
Zadać sobie można następujące pytania:



Czy 

uprawnione 

jest 

mówienie 

o 

optymizmie/pesymizmie 

jako 

o 

pewnej 

„właściwości” danej jednostki?

• Czyli  ogólniejszej  ”postawie”  przejawiającej  się  m.in.  w 

opiniach owej jednostki na temat różnych spraw



Jaki jest zakres takiej postawy?

• Czy  jest  uzasadnione  i  celowe  stosowanie  jednego 

określenia,  które  by  objęło  większość  znaczeń,  czy  też 
potrzebnych jest więcej terminów



W  jaki  sposób  –  za  pomocą  jakiego  typu  pytań 
można by badać postawę optymizmu/pesymizmu?

Problemy badawcze

*Postawą człowieka nazywamy ogół względnie trwałych, emocjonalnie naładowanych 
wyobrażeń o świecie lub specyficznych obiektach (sytuacjach) i ogół wyznaczonych przez tę 
wiedzę i emocje dyspozycji do zachowywania się w określony sposób.

 

 

Kwestią  najważniejszą  chyba  z  punktu  widzenia  badań 

postawy

optymizmu/pesymizmu  i  zarazem  najbardziej  interesującą 

– byłoby

ustalenie 

ewentualnych 

współzależności 

między 

wyróżnionymi

typami „optymizmu” i „pesymizmu”:



między 

określonymi 

w 

rozmaity 

sposób 

optymizmem/ pesymizmem „konkretnym”



między optymizmem/ pesymizmem „konkretnym” 
i „metafizycznym”

Problemy badawcze

 

 

Wykazawszy 

wieloznaczność 

rozumienia 

terminów 

optymizm/  pesymizm  oraz  wskazawszy  na  niektóre  z 

możliwych  podejść  badawczych  mających  na  celu 

empiryczne  stwierdzenie  optymizmu  lub  pesymizmu 

należałoby podjąć kwestię najbardziej istotną: teoretycznej 

przydatności interesujących nas pojęć.

Konkluzja