Geneza języka

Geneza języka

• Zraziwszy się do jałowych spekulacji, 

językoznawstwo naukowe w XIX w. uznało 

problem za niejęzykoznawczy 

• 1866 –„dekret” paryskiego Towarzystwa 

Lingwistycznego o zaprzestaniu prac nad 

pochodzeniem języka, bo „przyciąga 

szaleńców i fantastów”.

• B. Delbrück: „Nie wiemy, czy istniał 

prajęzyk rodzaju ludzkiego; wiemy 

natomiast na pewno, że nie możemy go 

odtworzyć przez porównywanie języków.” 

Geneza języka

Rozwój nauk, m.in. przyrodniczych 

w XX w.

• antropologii, 
• paleogenetyki, 
• neurofizjologii 
• paleontologii
• archeologii
pozwolił stworzyć nowe hipotezy 

POCHODZENIA CZŁOWIEKA - 

HIPOTEZA MONOGENETYCZNA

Badanie DNA ludności całego świata wskazuje na

 jedność gatunku ludzkiego

 

 

POCHODZENIA CZŁOWIEKA - 

HIPOTEZA MONOGENETYCZNA

Część hominidów (małp człekokształtnych), odcięta 

w wąskim pasie wschodniej Afryki, znalazła 
się na ziemi jałowej i bezwodnej, co wymusiło 
zmiany struktury biologicznej

Mutacja (skokowa zmiana), która doprowadziła do 

powstania homo sapiens, dokonała się 
jednostkowo, 
ok. 100 tys. lat temu po stronie wschodniej 
Rowu Afrykańskiego

Mowa nie powstała zatem wcześniej niż 100 tys. lat 

temu

POCHODZENIA CZŁOWIEKA - 

HIPOTEZA MONOGENETYCZNA

Wyjście z Afryki

Warunki neurofizjologiczne 

wytworzenia się mowy

 Wytwarzanie różnorodności dźwięków 

(odróżnianych następnie słuchem)

 

w jamie ustnej stało się możliwe 

wskutek

• obniżenia krtani, co było 

konsekwencją przyjęcia pozycji 

pionowej. 

• rozwoju mięśni języka i 

oddzielenia jamy ustnej od nosowej

Warunki neurofizjologiczne 

wytworzenia się mowy

•  Mózg człowieka mówiącego ma 

rozwinięte części, których nie ma np. 
mózg szympansa. 

•  Ośrodek Broca (czołowy), odpowiedzialny 

za tworzenie wypowiedzi, i ośrodek 
Vernickego (tylny), odpowiedzialny za 
percepcję wypowiedzi 

• Stephen Jay Gould 

– język to efekt uboczny rozwoju 
mózgu; 
wtórne wykorzystanie możliwości mózgu

Hipoteza Jean Aitchison

• Sytuacja komunikacyjna, 

która sprzyjała wytworzeniu się 
mowy: 

• istnienie wspólnoty społecznej 

wymagającej współpracy 
i porozumiewania się na odległość

 

Hipotetyczne mechanizmy 

prowadzące do powstania 

mowy

Czynniki determinujące rozwój mowy 

wg antropologii

•  potrzeba ekspresji uczuć, bardziej rozwiniętą 

u ludzi niż u zwierząt (teoria ach!), 

•  potrzeba nawoływania do współpracy (apele 

podobne do „stękania”, naśladujące 

podejmowanie wspólnego wysiłku, teoria hej ho!), 

•  potrzeby nazewnicze (odsyłania znakiem do 

rzeczywistości)

 

Potrzeby nazewnicze - gdy człowiek zaczął pojęciowo 

różnicować świat i przekazywać 

swą wiedzę innym, zwłaszcza na odległość 

i o zjawiskach nieobecnych i przyszłych. 

↓

1.

 

POWSTAŁ LEKSYKON – DUŻY ZBIÓR ZNAKÓW 

ODSYŁAJĄCYCH DO RZECZYWISTOŚCI

• Łatwo wytłumaczyć powstanie nazw 

dźwiękonaśladowczych, podobnych do desygnatów 

(teorie puk puk i hau hau), 

• ale jak wyjaśnić powstanie nazw niepodobnych do 

nazywanych desygnatów – tego nie wiemy.

 

Nie było możliwości używania tylu 

dźwięków, ile było pojęć

Potrzeby nazewnicze wymusiły 

powstanie nieznaczących 

diakrytów, których kombinacje 

zaczęły tworzyć i rozróżniać znaki.

↓

2. POWSTAŁ NIEWIELKI ZESTAW 

DIAKRYTÓW, CZYLI SYSTEM 

FONOLOGICZNY 

ale jak dokładnie to się stało - tego nie 

wiemy

 

Człowiek nie mógł porozumiewać się 

tylko pojedynczymi nazwami.

Budował z nich konstrukcje 

↓

3. POWSTAŁA GRAMATYKA

zespół reguł składni, dzięki 

którym konstrukcje nie są ciągami 

powtarzanych nazw, ale uzyskują 

nowe znaczenia 

(zdania Pies widzi chłopca i Psa widzi 

chłopiec znaczą co innego).

 

ale jak dokładnie to się stało - tego nie 

wiemy

 

TE TRZY KOMPONENTY SĄ 

WSPÓLNE WSZYSTKIM JĘZYKOM

 

TO HIPOTETYCZNY PUNKT 

WYJŚCIA, MODYFIKOWANY 

POTEM W TOKU ROZWOJU 

POSZCZEGÓLNYCH JĘZYKÓW

 

Różne stanowiska

• NATYWIŚCI: zdolności językowe to 

zestaw pewnych specyficznych 
zdolności kognitywnych zakodowanych 
w naszym genomie (np. N. Chomsky)
Gramatyka uniwersalna jest wspólna 
wszystkim ludziom

• EMPIRYŚCI: do objaśnienia naszych 

zdolności językowych wystarczy 
zastosować ogólne teorie uczenia się

jak dokładnie to się stało - tego nie wiemy

Różne stanowiska

• Stephen J. Gould – język to efekt uboczny 

rozwoju mózgu; jego pojawienie się było 

skokowe – powstał od razu ze słownikiem, 

gramatyką, fonologią

• James M. Baldwin - język rozwijał się stopniowo 

Grupy lepiej się komunikujące miały większe 

szanse na przeżycie 

Przeżywali ci, co mieli większy mózg, 

odpowiednią anatomię 

Geny i język wpływały na siebie nawzajem

Różne stanowiska

• Nick Chater – zmiany wewnątrz języka 

zachodzą szybciej niż zmiany w DNA 

Język nie mógł wpływać na nasz genom
Gdyby język wpływał na nasz genom w 

ciągu ostatnich 100 tys. lat, języki tak by 
się zróżnicowały, że nie bylibyśmy w 
stanie nauczyć się języków obcych

Zatem język to efekt uboczny rozwoju 

mózgu, powstania w nim specyficznych 
zdolności kognitywnych 

Różne stanowiska

• Zenobia Jacobsz – pierwsze społeczności ludzkie 

dysponujące niektórymi składnikami kultury 
rewolucji górnego paleolitu (narzędzia z kości i rogu 
lub wymiana towarów lub ozdabianie ciała lub 
malarstwo)

 (i językiem?)

ok. 72-71, 56-60 tys. lat temu powstawały i ginęły na 

południu Afryki w małych i izolowanych populacjach 

• Może i języki powstawały i ginęły w małych i 

izolowanych populacjach („metoda prób i błędów”)? 

• Może nie ma gramatyki uniwersalnej?