ŚWIAT BAJKI 

CZARODZIEJSKIEJ

2

8

.0

5

.2

1

1

Eliza Małek

Uniwersytet  Łódzki

Eliza Małek

Uniwersytet  Łódzki

MOTTO

Baśnie opowiada się nie po to, by coś 

ukryć,

lecz po to, by wydobyć na jaw, 
powiedzieć z całą mocą,
pełnym głosem, co myśli człowiek.

(Jewgienij Szwarc)

2

8

.0

5

.2

1

2

TEKST FOLKLORYSTYCZNY



Sposób istnienia (przekaz ustny, oralny).



Obieg i sposób percepcji (komunikacja 
face to face).



Stosunek do kodu gatunkowego: 
(przechowywany w tradycji ustnej 
pewnej zbiorowości, aktualizowany w 
konkretnych realizacjach z 
uwzględnieniem  wzorca gatunkowego i 
oczekiwań odbiorców). 



Brak indywidualnego autorstwa.

2

8

.0

5

.2

1

3

DEFINIOWANIE BAJKI NA POZIOMIE 
„RZECZYWISTOŚCI INTENCJONALNEJ” 



„Bajka jest krótkim, fantastycznym 

opowiadaniem, niezależnym od 

rzeczywistości” (L. Rörich)



„Charakterystyczną właściwością bajki 

jest to, że jest ona opowiadana przez 

narratora i percypowana przez słuchaczy 

przede wszystkim jako poetycki wymysł, 

jako gra fantazji; niezależnie od tego, 

czy to jest bajka magiczna czy 

nowelistyczna, unieważnione zostaje 

pytanie o prawdopodobieństwo 

opowiadania” (E. Pomierancewa).

2

8

.0

5

.2

1

4



„Bajka to taki gatunek, w którym nadrzędną 

zasadę semiotycznej organizacji tematu 

stanowi konstruowanie rzeczywistości 

intencjonalnej, gdzie w sposób bezwyjątkowy 

(zasada uproszczonego istnienia) działają 

ściśle określone prawa pozwalające na 

tryumf postaci pozytywnych, a zasłużoną 

karę negatywnych”. (J. Ługowska, Ludowa..., 

s. 19)

2

8

.0

5

.2

1

5

STRUKTURA FABULARNA A 
RÓŻNORODNOŚĆ I JEDNOŚĆ BAJKI 
CZARODZIEJSKIEJ



W. Propp ustalił ponad wszelką 
wątpliwość, że stereotypowemu modelowi 
świata przedstawionego odpowiada w 
tekstach bajkowych odpowiada im tylko 
właściwy sposób ukształtowania fabuły.



Wszystkie bajki czarodziejskie mają 
podobną morfologię (czyli budowę, 
kompozycję). To właśnie ona sprawia, że 
tak łatwo rozpoznać teksty należące do 
tej kategorii. Bez względu na to, w jakim 
języku i przez kogo są opowiadane.

2

8

.0

5

.2

1

6

 FUNKCJE POSTACI  
DZIAŁAJĄCYCH



Stałymi, powtarzającymi się elementami bajkowej fabuły 
są wg Proppa funkcje postaci działających. (1-31) Układ 
owych funkcji tworzy kompozycję bajki.



„Z punktu widzenia morfologii bajką można nazwać 
wszelki rozwój akcji poczynając od szkodzenia lub braku 
poprzez funkcje pośrednie aż do wesela lub innych funkcji 
występujących w charakterze rozwiązania. Bywają nimi 
niekiedy: przekazanie magicznego środka, zdobycie 
czegoś lub w ogóle likwidacja nieszczęścia, ocalenie” 



Tę samą funkcję mogą różne postacie.

2

8

.0

5

.2

1

7

ZAWIĄZANIE – ROZWÓJ AKCJI – 
ROZWIĄZANIE

 



Zawiązanie (statyczne, to jeszcze nie 

fabuła).



Funkcje (1-31). Akcja rozpoczyna się 

zwykle od nieszczęścia lub braku, a 

kończy się powrotem do domu i 

weselem.



Niektóre bajki kończą się spotkaniem z 

donatorem, który jest jednocześnie 

postacią poddającą bohatera próbie 

(ich bohaterami są zwykle dzieci – o 

tym powiemy niżej) i powrotem do 

domu (do punktu statycznego).

2

8

.0

5

.2

1

8

POETYKA, JĘZYK I STYL BAJKI 
(ORNAMENTYKA SŁOWNA)



Konwencjonalny charakter czasu i przestrzeni 

(brak oporu przestrzeni – jakby nie było 

fizycznych przeszkód (pomagają buty 

siedmiomilowe, konie, ptaki).



„Co zostało powiedziane (nazwane), musi być 

zrobione”.



Potrojenia (trzej synowie, trzy córki, powtórzenia 

w narracji o czynnościach bohaterów - trzy 

próby bohatera wg zasady 2+1 );



Formuły inicjalne (Es war einmal...; Once upon a 

time..., В некотором царстве, в некотором 

государстве (за тридевять земель);

2

8

.0

5

.2

1

9

PRISKAZKA (PRZEDBAJCZE)

2

8

.0

5

.2

1

10

В некотором царстве, в 

некотором 

государстве, на море-

окияне, на острове 

Буяне растет дуб 

зеленый, под дубом 

бык печеный, у него в 

боку нож точеный; 

сейчас ножик 

вынимает-ся и сказка 

начинается. А это еще 

не сказка, а только 

присказка.

Daleko, bardzo daleko, 

za siódmą górą, za 

siódmą rzeką jest 

morze, a na morzu 

wyspa, a na wyspie 

dąb zielony, a pod 

dębem wół pieczony, 

w boku wołu nóż 

ostry. Zaraz 

wyjmiemy nóż, bajkę 

zaczniemy tuż-tuż. Bo 

to jeszcze nie bajka, 

tylko wstęp dopiero.

FORMUŁY INICJALNE

2

8

.0

5

.2

1

11

В некотором царстве, в 

некотором государстве 

жил-был царь.

В некотором царстве, в 

некотором государстве 

жил король: у него 

было три сына.

Жил-был старик, у него 

было три сына, 

младшего все 

Иванушкой-дурачком 

звали. 

W pewnym kraju przy 

ruczaju, żył sobie król, a 

miał on trzech synów. 

(Flaszen, 127)

Daleko, daleko stąd, za 

siedmioma górami żył 

sobie car. (Miecugow, 

138)

W pewnym państwie za 

dziesiątą rzeką był sobie 

król.

(Jastrzębiec-Kozłowski, 21)

FORMUŁY INICJALNE I FINALNE 
(RAMKA)

2

8

.0

5

.2

1

12

Жили-были дед да 

баба и были у них 

два сына и одна 

дочь.

(Ненаглядная красота, 

95)

А кто мою сказку 

будет слушать, 

тому соболь и 

куница, прекрасная 

девица, сто рублей 

на свадьбу, 

пятьдесят на пир.

Byli sobie dziad i 

baba, mieli dwóch 

synów i córkę.

(Jastrzębiec-Kozłowski, 

65)

A kto bajki mojej 

słuchał, temu soból i 

sarna, temu piękna 

panna, sto talarów 

na wesele, a 

pięćdziesiąt na ślub.

ZMIANA PUNKTU WIDZENIA

2

8

.0

5

.2

1

13

•

„I ja tam byłem, 
miód i wino piłem, 
po wąsach kapało, 
lecz do ust się nie 
dostało”.

•

(Я там был, мед-
вино пил, по усам 
текло, а в рот не 
попало.)



Przejście od 3-
osobowej narracji do 
narracji 1- osobowej 
pozwala na zmianę 
punktu widzenia z 
wewnętrznego na 
zewnętrzny (ze 
świata bajkowego 
bajarz przenosi nas 
do życia 
codziennego).

FORMUŁY FINALNE



„Żyli szczęśliwie i jeśli nie umarli, to żyją jeszcze dziś. I 

tam wesele sprawili i mnie zaprosili. I potem społem 

żyli aż do śmierci i do dzisiejszego dnia, jeśli żyją, to 

się dobrze mają, a jeśli nie, to już ziemię gryzą. To była 

prawda, ale trochę zardzewiała. I to koniec bajki.”



 "I ja była na tym weselu, bo takie ładne było. 

Sukienkę miała, buty z głomzdy. Jakem tańcowała, 

obleka się podarła, buty, jakem skokła, to się rozlecieli. 

Dwa durki w nosie i skończyło się." 



I ja na tem weselu byłam, piwo piłam, po brodzie 

mi leciało, w gębie nie postało. Jak me w armate nabili, 

to jaz do Chojnowa wystrzelili me i tera o tem 

wszytkiem wum rozpowiedziałam.” 

2

8

.0

5

.2

1

14

KONIEC (ZATRZYMANIE) 
BAŚNIOWEGO CZASU



Bajka „kończy się brakiem dalszych 
wydarzeń: poza dobrobytem, śmiercią, 
weselem, ucztą. […] Finałowy dobrobyt to 
koniec baśniowego czasu”. (D. Lichaczow, 
Poetyka literatury staroruskiej, Warszawa 
1981, s. 218)

2

8

.0

5

.2

1

15

 FORMUŁY MEDIALNE

 

FORMUŁY MEDIALNE 

(CHARAKTERYZUJĄCE, 
PRZYZYWAJĄCE 

)



Żabusia-kwakusia. Helena Nadobna. 

Najcudniejsza Piękność. 



Baba-Jaga, która ludzi zjada.



- Fu, fu! Człowieka tu czuję! Zaraz go 

upiekę w piecu, schrupię, a kosteczki 

psom na pożarcie rzucę!



Chatko, chatko! Stań do lasu tyłem, a 

do mnie przodem. 



Hej, ty, siwku pstry, od podkówek skry. 

Ty przede mną stań, bom ci ja twój 

pan.

2

8

.0

5

.2

1

16

FORMUŁY CZASOWE



Wiadomo, że baśń się szybko baje, lecz 

rzecz się szybko nie staje. Szybko baśń 

się opowiada, lecz nie szybko rzecz się 

składa.



Długo szedł czy krótko, któż zgadnie; 

przybył do krainy Kościeja 

Nieśmiertelnego.



Szedł on nie za długo, nie za krótko, nie 

za blisko, nie za daleko, aż wreszcie 

dotarł do ciemnego lasu.



Minęło trochę czasu, a Iwan udał się do 

cara i rzekł: [...].



Ranek od wieczora zmyślniejszy. 

2

8

.0

5

.2

1

17

BAJKOWA PRZESTRZEŃ
A) ŚWIAT SWÓJ (MAŁY)

Świat mały - to najbliższe otoczenie 

człowieka, to świat “oswojony”. Akcja bajki 

zaczyna się w momencie, kiedy w małym 

świecie (domu rodzinnym) coś się stało, stało 

się coś, co złamało istniejący porządek (np. 

ojciec zachorował na oczy i trzeba wyruszyć 

na poszukiwanie żywej i martwej wody; do 

ogrodu, w którym rosła jabłoń rodząca złote 

jabłka, wkradł się złodziej; umarła matka 

bohatera itd.). Żeby przywrócić poprzednią 

równowagę, bohater bajki powinien wyruszyć 

w drogę, powinien opuścić dom rodzinny i 

wyjść poza jego granice, aby znaleźć 

potrzebny lek (żywą wodę), przedmiot czy 

osobę.

2

8

.0

5

.2

1

18

BAŚNIOWE KRÓLESTWO = 
DOM (SWÓJ DOM)



Król (царь, King) – to przede wszystkim 

głowa rodziny. On troszczy się nie o sprawy 

wagi państwowej, lecz głównie o sprawy 

rodzinne: chory wysyła synów na 

poszukiwanie leku, dba o zapewnienie 

ciągłości rodu – żeni synów, wydaje za mąż 

córkę (córki), lub (bezżenny) sam poślubia 

księżniczkę (lub – co gorsza – po śmierci żony 

próbuje posiąść własną córkę).

2

8

.0

5

.2

1

19

2

8

.0

5

.2

1

20



„W jakimś królestwie, w jakimś państwie 

żył sobie król, a miał on trzech synów. Raz 

dzieci powiadają doń: „Miłościwy panie, 

ojczulku! Pobłogosław nas, pojedziemy na 

polowanie!” Ojciec pobłogosławił ich i 

pojechali każdy w swoją stronę”. 

(Kryształowa kula, RBL, s. 165)



 „Pewien car i carowa mieli dwoje dzieci: 

córkę Alonuszkę i synka Iwanuszkę. Gdy 

rodzice pomarli, osierocone dzieci opusciły 

pałac i wywędrowały w szeroki świat”. 

(Siostrzyczka Alonuszka i braciszek 

Iwanuszka, RBL, s. 248)

2

8

.0

5

.2

1

21



„Wielki książę miał niezwykle urodziwą żonę: piękność 
nad pięknościami, toteż kochał ją ponad wszystko na 
świecie. Księżna jednak umarła i książę pozostał sam z 
córką, która podobna była do matki kubek w kubek. 

   Pewnego razu książę oświadczył córce:
     - Ukochana córko! Ożenię się z tobą. (Świńska skóra, 

RBL, s. 273)



„W pewnym państwie, w pewnym kraju żył car. Znudziło 
mu się samotne życie i umyślił się żenić”. (Córka 
pastucha, RBL, s. 329)



„Żył sobie car, miał on jednego syna. Kiedy 
carewicz był mały, to mamki i niańki mu nuciły: „Baju, 
baj, Iwanie-carewiczu! Wyrośniesz duży, znajdziesz 
sobie narzeczoną [...]. Stuknęło carewiczowi piętnaście 
lat, zaczął on ojca prosić, by mógł jechać i narzeczonej 
swej szukać”. (Kościej Nieśmiertelny, RBL, s. 153)



2

8

.0

5

.2

1

22

 

B) ŚWIAT OBCY – „INNE 

KRÓLESTWO”

„Inne królestwo” znajduje się daleko, daleko...  i może być zlokalizowane 

pod ziemią, pod wodą, w górach, na zamorskiej wyspie itp. 

„Upłynęło chwil niedużo-niemało, aż trafił Iwan na podziemną ścieżynkę. 

Zszedł nią do głębokiej przepaści i dostał się do królestwa, w którym 
rządził sześciogłowy smok”. (Propp, Nie tylko.., s. 139)

„Wsiedli i król-niedźwiedź zaniósł ich do podnóża gór tak stromych i 

wysokich, że wierzchołkami sięgały samego nieba. Było pusto, nikt tu 
nie mieszkał”. (Propp, Nie tylko.., s. 139)

Bohater przedostaje się tam w cudowny sposób (leci na orle, 

płynie na wielorybie, może przyjąć postać ptaka, szybko 
biegającego zwierzęcia, rzadziej używa latającego dywanu).

2

8

.0

5

.2

1

23



„Inne królestwo” jest 

oddzielone od „małego świata” 

ciemnym lasem, rzeką (wodą) 

itp. przeszkodami 

„naturalnymi”.



Przedstawiciele „innego 

królestwa” mogą wtargnąć to 

naszego świata i coś zabrać 

(Żar-Ptak kradnie jabłka, Sokół, 

Orzeł, Kruk – biorą siostry 

carewicza Iwana za żony). 

 DOMINACJA AKCJI (DZIANIA SIĘ) 
BRAK OPISÓW BOHATERÓW I MIEJSCA AKCJI



Prezentacja bohatera wyłącznie poprzez działania.



Bajka nie opisuje wyglądu bohaterów (sygnalizuje, 

że są piękni lub szpetni, czasem typ urody czy 

wygląd  sygnalizuje poprzez imię – Helena Urodziwa, 

Bezręka, Jednooczka, Wyrwidąb, Waligóra, Suczyc), 

imię również może wskazywać na mądrość bohatera 

lub jej brak (Iwan-Głupek, Wasylisa Mądra); Por. też 

Smok, Morozko, Kościej Nieśmiertelny.



Wymienia obiekty w przestrzeni: dom bohatera 

(chata, pałac), las, chatkę Baby Jagi, pałac królewski, 

sad, w którym spacerują królewny, ale nie opisuje 

ich wyglądu.

2

8

.0

5

.2

1

24

CHARAKTERYSTYKI POSTACI



Ze względu na:



płeć,



wiek,



sytuację rodzinną,



pozycję społeczną,



przynależność do świata ludzi / istot 
nadprzyrodzonych.

2

8

.0

5

.2

1

25

POSTACIE

 

KOBIECE



Żona, narzeczona, wdowa



Matka, macocha, teściowa



Córka, pasierbica



Siostra (rodzona, przyrodnia)



Żona brata



Niańki-mamki



Służąca

2

8

.0

5

.2

1

26

POSTACIE MĘSKIE



Mąż, wdowiec.



Ojciec, ojczym.



Synowie (w różnym wieku)



Bracia rodzeni i przyrodni



Służący 



Opozycja żeński / męski dotyczy również 

postaci antropomorficznych (por. Baba Jaga 

vs Smok), które także mogą mieć rodziny.

2

8

.0

5

.2

1

27

BAJKA NICZEGO NIE UKRYWA 
BAJKI OSTRZEGAWCZE



Czerwony  Kapturek  jest  klasycznym 

przykład  baśni  ostrzegawczej,  której 

zadaniem  było  ostrzeganie  dzieci  przed 

popełnianiem 

czynów, 

grożących 

niebezpieczeństwem:  przed  chodzeniem 

do lasu czy nad rzekę, późnym powrotem 

do 

domu, 

otwieraniem 

drzwi 

nieznajomym. 



Tragiczny  finał  w  bajkach  tego  typu, 

śmierć  bohatera  był  niezbędny,  aby 

ostrzeżenie było jak najbardziej wyraziste, 

rzeczywiście odstraszające. (Nb. w Polsce 

znana tylko na Kaszubach).

.

2

8

.0

5

.2

1

28

2

8

.0

5

.2

1

29

 POKONANIE STRACHU PRZED 
NIEZNANYM



Bajki typu Czarownica i dzieci (Jaś i Małgosia) – 

biedak zostawia dzieci w lesie, 2 razy wracają do 

domu, za trzecim się gubią i w domku piernikowym 

znajdują czarownicę (Babę Jagę)    - ocalenie.

(Bajki dziecięce kończą się szczęśliwym powrotem do 

domu).

AT 480 Macocha i pasierbica (wypędzenie pasierbicy 

do lasu) Las – Baba Jaga – Morozko – 12 Miesięcy

AT 405. Królewna-ptak (Dzieci zabłąkane w lesie, 

czarownica zamienia dziewczynkę w ptaka, brat 

przywraca jej postać ludzką). – braterska miłość, 

spryt, dobro.

OSWAJANIE ZE ŚMIERCIĄ I 
CHOROBĄ



Wiele bajek zaczyna się od informacji o 

śmierci któregoś z rodziców lub nawet ich 

obojga.



„Byli jedne państwo; mieli tylko jedne córke 

jednościo. Ta pani okropnie chorowała i 

miała umierać. Więc nakazała mężowi, żeby sie 

z żadno inno nie żynił, tylko jaz sobie znajdzie 

takum jak córka.” (O mysim kożuszku)  



“Był raz jeden chłop, umarła mu żona, więc 

sobie wziął drugą; a miał dwoje dzieci, 

dziewczynkę i chłopczyka. Tak ta macocha 

tych dzieci ścierpieć nie mogła i cięgiem 

namawiała męża, żeby z nimi co zrobił, ale on nie 

wiedział co. (Bajka o baranku.)  

2

8

.0

5

.2

1

30

KARA I NAGRODA



Kara dla złych (okrutna). Bajka nie wylewa 
łez z powodu uśmiercenia, rozszarpania na 
kawałki złego czarownika, ale nawet brata, 
siostry, macochy...



Wybory są jednoznaczne i czytelne. Zwycięża 
dobro.

2

8

.0

5

.2

1

31

INICJACJA SEKSUALNA 
(PIĘKNA I BESTIA / KRÓLEWNA-
ŻABA



W jednej z polskich wersji bajki z wątkiem 
Królewna-żaba (Kolberg, PBL, s. 129) bohater 
spędza noc w łóżku oddzielony od żaby kłodą 
drzewa.



Zgłębienie tajemnicy płci, oswojenie z 
seksualnością, pokonanie strachu i niechęci 
wobec partnera.

2

8

.0

5

.2

1

32

WARTOŚCI NAJWAŻNIEJSZE



Rodzina, posiadanie dzieci, wydanie ich za 

mąż (ożenienie) – nawet Baba Jaga ma dzieci,  

Kościej Nieśmiertelny ma dzieci lub chce 

zdobyć żonę (założyć rodzinę). 



Dobre stosunki w rodzinie.



Pochwała zachowań zgodnych z normami 

etycznymi (dobroci, uczynności, pracowitości, 

przezorności, wierności słowu).



Właściwy stosunek do świata przyrody (nie 

niszczyć, nie deptać żywych stworzeń, 

odpowiedzieć na prośby rybki, ptaka, wilka, 

drzewa).

2

8

.0

5

.2

1

33

PODSUMOWANIE: 



Bajka magiczna była (i nadal jest) jedną z form 

działalności modelującej człowieka, podsuwa ona 

słuchaczom (a dzisiaj również czytelnikom) społecznie 

sprawdzone wzorce (scenariusze) postępowania: 



uczy go przeżywania elementarnych sytuacji 

egzystencjalnych, 



antycypuje konflikty, jakie dziecko może spotkać w 

życiu dorosłym (zagubienie, inicjacja seksualna, 

spotkanie ze śmiercią, przemocą, sieroctwem, 

kalectwem itp.), 



ale też daje nadzieję na ich przezwyciężenie, 

oswojenie. 



I dlatego jest nie tylko cudowna, ale i pożyteczna.

2

8

.0

5

.2

1

34

W KAŻDEJ BAJCE JEST UŁAMEK 
PRAWDY...



[...] bajka należy do porządku mitycznego 
kultury, jest fragmentem szerszego 
ludowego światopoglądu i tylko w takim 
kontekście jest zrozumiała. [...] Ta prawda 
bajki wynika z notorycznie strukturalnego 
sposobu ludzkiego myślenia, w którym 
akt rozpoznawania sytuacji i rzeczy jest 
jednoczesny z myślą o tym, czym 
sytuacja lub rzecz rozpoznawana nie jest. 



(Cz. Robotycki, W. Szpilka, W każdej bajce jest 
ułamek prawdy) 

2

8

.0

5

.2

1

35

LITERATURA ZALECANA



W. Propp, Nie tylko bajka. Wybór i 

tłumaczenie D. Ulicka, Warszawa 2000.



B. Bettelheim, Cudowne i pożyteczne. 

O znaczeniach i wartościach baśni. 

Przełożyła i przedmową opatrzyła D. 

Danek, t. 1, Warszawa 1985.



I. Rzepnikowska, Specyfika 

tłumaczenia tekstów folklorystycznych 

(na materiale polskich przekładów 

rosyjskiej bajki magicznej), Toruń 1997 

(s. 141-155 Indeks wyrażeń 

terminologicznych bajki ludowej i ich 

polskich przekładów).

2

8

.0

5

.2

1

36

WYDANIA BAJEK LUDOWYCH



I. Karnauchowa, Najcudniejsza 

Piękność, tłum. Cz. Jastrzębiec-

Kozłowski, Warszawa 1952. 



Bajki rosyjskie, tłum. L. Flaszen, 

Kraków 1962.



Czarodziejskie baśnie: rosyjskie 

baśnie ludowe, tłum. J. Miecugow, 

Warszawa-Moskwa 1990.



Rosyjskie bajki ludowe ze zbioru 

Aleksandra Afanasjewa, opr. R. 

Łużny, wybór i przygot. do druku H. 

Kowalska, Kraków 2001.

2

8

.0

5

.2

1

37

SYSTEMATYKA BAJEK



Thompson S., Motif-Index of Folk-Literature: a 

classification of narrative elements in folktales, 

ballads, myths, fables, mediaeval romances, exempla, 

fabliaux, jest-books, and local legends. Revised and 

enlarged. Edition, 6 vols., Copenhagen; Bloomington: 

Indiana University Press, 1955-1958 

http://www.ruthenia.ru/folklore/thompson/index.htm.



J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie 

systematycznym, wyd. 2 rozszerzone, t. 1–2, Wrocław 

1962–1963.



Сравнительный указатель сюжетов: 

Восточнославянская сказка, сост. Л. Г. Бараг, И. П. 

Березовский, К. П. Кабашников, Н. В. Новиков, 

Ленинград 1979. 

http://ruthenia.ru/folklore/sus/index.htm



Е.С. Новик, Система персонажей русской 

волшебной сказки // 

http://www.ruthenia.ru/folklore

.

2

8

.0

5

.2

1

38

2

8

.0

5

.2

1

39

   A              B C

•

 

•

świat swój (mały)     strefa graniczna    

 

świat obcy – 

„inne 

królestwo”