Ośrodek Wczesnej Interwencji – 25 lat historii Zofia Pakuła

Perspektywa historyczna oraz

podstawy neurobiologiczne



Jean Ayres (1920-1988) - twórczyni teorii



krótka definicja:

,, sensoryczna integracja to proces

rozpoznawania, segregowania, interpretowania i scalania wrażeń

zmysłowych aby mogły być użyte w celowym działaniu’’



podstawowe założenia teorii SI ( Ayres 1972):



trudności w przetwarzaniu i integracji informacji sensorycznej

wpływają na zachowanie i uczenie się dzieci



przebieg rozwoju zmysłowo-ruchowego jest istotnym elementem

w procesach rozwoju wyższych czynności nerwowych (mowa czynna

i rozumienie, pamięć, uwaga, percepcja wzrokowa, słuchowa,

lateralizacja, zdolność do czytania, liczenia, kontrola emocji i

zachowania)



interakcja dziecka ze środowiskiem kształtuje rozwój mózgu



układ nerwowy posiada plastyczność



aktywność sensoryczno- motoryczna jest silnym mediatorem

plastyczności

(współczesne badania potwierdzają możliwość strukturalnych,

molekularnych i komórkowych zmian w funkcjach nerwowych pod

wpływem znaczących oddziaływań terapeutycznych – McKenzie i

wsp. 2003 )

Koncepcja sekwencyjności

rozwoju



Hipotetyczny model przebiegu procesów

integracji zmysłowej – 4 stadia (Ayres 1972,

1974, 1991)



funkcjonowanie najwcześniej dojrzewających

układy zmysłów:

proprioceptywnego

przedsionkowego

dotykowego

stanowi podstawę dla rozwoju integracji zmysłowej

Lokalizacja narządów przedsionkowych w

uchu środkowym: łagiewka i woreczek,

kanały półkoliste

UKŁAD PRZEDSIONKOWY

(integracja wrażeń związanych

z odczuwaniem

i wykonywaniem ruchów)

ODBIERANIE BODŹCÓW
ZWIĄZANYCH Z:

• RUCHEM LINIOWYM,

• SIŁĄ GRAWITACJI,

•REAGOWANIEM NA WIBRACJE

ODBIERANIE BODŹCÓW ZWIĄZANYCH Z

RUCHEM OBROTWYM

Układ przedsionkowy

Podstawowe funkcje:



Kontrolowanie ruchów związanych z przyspieszeniami liniowymi i

kątowymi działającymi na organizm człowieka



Odbieranie informacji związanych z działaniem siły grawitacji i

poczuciem bezpieczeństwa grawitacyjnego



Orientacja w położeniu ciała w stosunku do powierzchni ziemi.

Informowanie OUN o położeniu głowy w relacji do szyi i reszty ciała

oraz otaczającej przestrzeni



Podtrzymywanie prawidłowego napięcia mięśniowego



Wyzwalanie odruchów niezbędnych do utrzymania pozycji ciała w

spoczynku



Wpływ na odruch błędnikowo – oczny, koordynację pracy obu oczu,

płynne ruchy gałek ocznych



Zabezpieczanie prawidłowej organizacji wokół środkowej linii ciała

(rozwój koordynacji obustronnej)



Wpływ na przetwarzanie słuchowo – językowe (bliskie powiązania

anatomiczne z układem słuchowym)



Wpływa na autonomiczny układ nerwowy

UKŁAD PRZEDSIONKOWY C.D.



Funkcjonowanie systemu

przedsionkowego ma więc wpływ na

utrzymywanie równowagi, koordynacji

oraz płynności ruchów ciała i gałek

ocznych. Ma to swoje odzwierciedlenie

w możliwościach ruchowych dziecka ( w

zakresie dużej i małej motoryki ),

zachowaniu prawidłowej postawy

podczas ruchu ale i zabaw przy stole,

także w lepszej koncentracji i mniejszej

męczliwości.

UKŁAD PRZEDSIONKOWY C.D.



Automatyczne skoordynowane ruchy są możliwe tylko wtedy

gdy ośrodkowy układ nerwowy koordynuje wrażenia

przedsionkowe z innymi doznaniami sensorycznymi.

ANATOMICZNE I FUNKCJONALNE POWIĄZANIA UKŁADU

PRZEDSIONKOWEGO Z INNYMI UKŁADAMI ZMYSŁOWYMI I

STRUKTURAMI OUN:



Układ proprioceptywny



Móżdżek



Mięśnie regulujące ruchy gałek ocznych



Mięśnie regulujące napięcie mięśni szyi



Układ słuchowy

UKŁAD PRORPIOCEPTYWNY

(czucie własnego ciała w pozycjach statycznych i w

ruchu bez udziału wzroku)

LOKALIZACJA RECEPTORÓW ( zakończenia nerwów)



W ścięgnach, mięśniach i okolicach stawów

( torebki stawowe, więzadła)



W okostnej



W narządach wewnętrznych



W uchu środkowym (ścisłe powiązanie układu

proprioceptywnego z przedsionkowym)



Część receptorów ma połączenia z oczami

(ułatwiają poruszanie się i przyjmowanie pozycji

w przestrzeni)

czucie



Pod względem budowy i czynności czucie

powierzchowne i proprioceptywne nie

dają się ostro odgraniczyć



Narządy czucia głębokiego przewodzą

ucisk, ból, ruch, czucie zmiany ułożenia,

skurcze mięśni i inne.



Pełne ,, normalne ‘’ czucie powstaje przy

współdziałaniu czucia skórnego i

głębokiego.

UKŁAD PROPRIOCEPTYWNY

Podstawowe funkcje:



Poczucie cielesnej obecności ciała, odczuwanie ciężaru

ciała i poszczególnych jego części w przestrzeni.



Wytwarzanie odruchów prostowania i równowagi, które

służą prawidłowej motoryce i przyczyniają się do

przeciwdziałania sile grawitacji.



Poruszenie poszczególnymi częściami ciała bez kontroli

wzroku



Swobodne wykonywanie ruchów precyzyjnych.



Percepcję kształtów drobnych przedmiotów.



Percepcję położenia narządów jamy ustnej podczas

mówienia.



Tworzenie somatognozji.



Tworzenie lateralizacji.

UKŁAD PROPRIOCEPTYWY C.D.

Aktywność ruchowa dziecka z

zaburzeniami propriocepcji

staje się chaotyczna gdy

dziecko nie może kontrolować

wzrokiem, ruchów swojego

ciała.

UKŁAD DOTYKOWY

DWA RODZAJE

DOZNAŃ CZUCIOWYCH

DOTYK PROTOPATYCZNY

(pierwotny)

OBRONNOŚĆ DOTYKOWA

Daje świadomość bycia dotykanym

bez informacji jaki to rodzaj dotyku

DOTYK EPIKRYTYCZNY

(różnicujący)

ROZPOZNAWANIE WŁAŚCIWOŚCI

PRZEDMIOTÓW BEZ UDZIAŁU WZROKU

(waga, faktura, kształt)

RODZAJE RECEPTRÓW DOTYKOWYCH



Ciałka Paciniego, Golgiego -Pazzonniego

(zlokalizowane

w mięśniach, stawach, ścięgnach, narządach wewnętrznych)

– ucisk, czucie głębokie



Ciałka Meissnera, łąkotki dotykowe Merkela

(zlokalizowane pomiędzy skórą właściwą a naskórkiem) –

odpowiadają za czucie precyzyjne



Narządy Ruffiniego

– receptory ciepła



Kolbki Krausego

- receptory zimna



Wolne zakończenia nerwowe oplatające pochewki

włosa

– zlokalizowane na całym ciele, zwłaszcza na

obszarach owłosionych, stąd duża wrażliwość dotykowa tych

obszarów

Wszystkie wymienione wyżej receptory

są wrażliwe na ból

UKŁAD DOTYKOWY

Zmysł dotyku ma wpływ na:



rozwój percepcji schematu ciała



wczesne poznawanie przedmiotów



rozpoznawanie przedmiotów bez

pomocy wzroku



różnicowanie bodźców dotykowych



rozwój emocjonalny

Układ dotykowy cd.

Stopień integracji wrażeń

dotykowych jest dobrym

wskaźnikiem integracji

sensorycznej całego ciała, bo

dotyk rozwija się z tego

samego listka zarodkowego co

ośrodkowy układ nerwowy

Rozwój integracji czynności zmysłowo –

ruchowych od urodzenia(poziom I) do 6 – 7

roku życia (poziom IV)

Poziom

Ewolucja czynności odruchowych (odruchy postawy,
prostowania i równowagi).
Dalszy rozwój (doskonalenie się) narządów zmysłów (dotyku,
czucia głębokiego, równowagi i innych)

Poziom

Rozwój schematu ciała
(wyobrażenia i
świadomości posiadania
ciała.

Rozwój dużej
motoryki i
planowania
czynności
ruchowych.

Integracja ruchów obu stron
ciała (obustronność)

Poziom

III

Rozwój zdolności do wykonywania
bardziej złożonych i skomplikowanych
ruchów (koordynacja „dotykowo –
wzrokowo – kinestetyczna”), zwiększona
celowość czynności.

Rozwój „małej motoryki”,
planowanie czynności
ruchowych i dominacji storn

Poziom

Zdolność do:
-Koncentracji uwagi, organizacji i porządkowania wrażeń oraz
odpowiedniego reagowania na nie.
-Nauki (czytanie, pisanie, liczenie).
-Wykonywania skomplikowanych czynności ruchowych.
-Samokontroli, szacunku do samego siebie, myślenia abstrakcyjnego i
rozumowania.
-Ustalenie dominacji półkul mózgowych i stron ciała.

Rezultat prawidłowej integracji wrażeń

zmysłowych:



orientacja w schemacie ciała



koordynacja obu stron ciała



właściwe planowanie motoryczne ( praksja)



odpowiedni poziom aktywności



prawidłowa koordynacja wzrokowo – ruchowa



prawidłowe wzorce ruchowe



prawidłowy rozwój orientacji wzrokowo – przestrzennej



rozwój mowy



prawidłowe skupienie uwagi



stabilność emocjonalna

Zaburzenia SI

problemy zauważane przez

rodziców lub nauczycieli:

•

hiperaktywność

•

hipoaktywność

•

problemy z koncentrację uwagi

•

nadpobudliwość emocjonalna

•

obniżony poziom koordynacji ruchowej ( niezdarność ruchowa)

lub

wzrokowo – ruchowej

•

zaburzenia mowy

•

słaba organizacja zachowania

•

problemy z funkcjonowaniem

w grupie

•

problemy z nauką rysowania, czytania i pisania

•

problemy z rozwojem samodzielności w zakresie samoobsługi

•

niska samoocena

Zaburzenia SI –

objawy widoczne w

badaniu klinicznym

Narzędzia badawcze:

•

Kwestionariusz rozwoju sensomotorycznego

•

Obserwacja kliniczna funkcji neurofizjologicznych

•

Bateria Południowokalifornijskich

Testów Sensorycznej Integracji

Objawy:



Obniżone napięcie mięśni



Obecność tonicznych odruchów we wzorcach postawy



Brak poczucia środkowej linii ciała i trudności z jej

przekraczaniem



Trudności w utrzymaniu równowagi



Zaburzenia koordynacji ruchowej i wzrokowo - ruchowej



Zaburzenia praksji



Zaburzenia somatognozji



Zaburzenia lateralizacji



Zaburzenia percepcji dotykowej



Zaburzenia percepcji bodźców przedsionkowych i

propriceptywnych

CEL terapii SI



Cel terapii – poprawienie jakości przesyłania i organizacji

informacji sensorycznej. Następnie wytworzenie odpowiedniej

reakcji adaptacyjnej



Terapia może obejmować: rozwijanie podstawowych reakcji

posturalnych, integracji obu stron ciała; stymuluje rozwój

reakcji równoważnych, praksji, orientacji wzrokowo-

przestrzennej, somatognozji, lateralizacji, czucia głębokiego i

powierzchownego ( w zależności od potrzeb dziecka)



W konsekwencji wpływa na sprawność w zakresie dużej i małej

motoryki, percepcję wzrokowo – przestrzenną, koncentrację

uwagi i samoocenę – co z kolei pozwala dziecku na

zdobywanie nowych umiejętności w zakresie samoobsługi, w

zabawie, w uczeniu się

Dziękuję za uwagę

Ośrodek Wczesnej Interwencji

ul. Pilicka 21, 02-613 Warszawa

tel. 844-06-37, 844-44-2

fax 646-22-54

e-mail owi@itp.net.pl

OWI 2008

Document Outline