DEFICYT BUDŻETOWY i
DŁUG PUBLICZNY
DEFICYT BUDŻETOWY i
DŁUG PUBLICZNY
Równowaga budżetowa
• Przez równowagę budżetową
rozumiemy taki stan budżetu, w
którym wydatki znajdują pokrycie
w dochodach. Innymi słowy
wydatki równają się dochodom.
Nierównowaga budżetowa
• Równowaga
budżetowa
rozumiana
dosłownie nie występuje nigdy. Najczęściej
mamy do czynienia z odchyleniami od
stanu
równowagi.
(Budżet
państwa
wykazuje jakieś saldo, czyli nadwyżkę lub
deficyt).
• Przyjmuje się jednakże, że nierównowaga
budżetu (lub budżet niezrównoważony)
występuje tylko wówczas, gdy w budżecie
pojawia się deficyt.
Deficyt budżetowy
• Deficyt budżetowy - różnica między
strumieniami wydatków a dochodami;
dotyczy
jednego
roku
fiskalnego
(kalendarzowego);
na
koniec
roku
deficyt budżetowy powiększa dług
publiczny. Deficyt budżetowy może
powstawać z konieczności obsługi długu
publicznego.
2 DEFINICJE DEFICYTU
(kryterium metoda liczenia)
1. ujemna różnica między dochodami a
wydatkami budżetowymi, czyli część
wydatków nie znajdujących pokrycia w
dochodach
(definicja MFW, ujęcie kasowe,
deficyt konwencjonalny, metoda GFS
)
D
k
= (D
b
+ D
o
) – (W
b
+P
netto
)
gdzie: D
k
– deficyt kasowy, D
b-
dochody budżetowe,
D
o
- dotacje
otrzymane, W
b-
wydatki budżetowe, P
netto
- pożyczki netto
POŻYCZKI NETTO wg metody MFW
• pożyczki netto
to pożyczki pomniejszone
o wielkość spłat, stanowiące kwoty
wydatkowane przez rząd, które nie
stanowią instrumentu zarządzania
płynnością, lecz są instrumentem
realizacji polityki państwowej
+ transakcje związane z nabywaniem
lub sprzedażą akcji i udziałów
kapitałowych
+ dotacje inwestycje dla firm.
Różnica w liczeniu deficytu
wg MFW i ustawodawstwa
polskiego
metoda MFW metoda krajowa
wpływy z prywatyzacji wpływy z
prywatyzacji
to dochód budżetowy to źródło
finansowania
deficytu (od 1998
roku)
Definicja deficytu
2. deficyt to przyrost zadłużenia netto
(deficyt majątkowo-kredytowy, definicja
Unii
Europejskiej, metoda brukselska)
D
m
= (ΔZ
b
– ΔN
b
– ΔŚ
b
)
gdzie:
D
m
- deficyt majątkowy, ΔZ
b
- przyrost zadłużenia
brutto, ΔN
b
- przyrost należności sektora
budżetowego,
ΔŚ
b
- przyrost stanu środków na
rachunkach bankowych sektora budżetowego
NETTO wg metody
brukselskiej
• NETTO oznacza, ze przyrost zadłużenia jest
pomniejszony o przyrost należności,
aktywów finansowych
• NETTO oznacza różnicę między zmianami
w pasywach jednostek sektora publicznego
(papiery wyemitowane, pożyczki
otrzymane, pozostałe pasywa) a ich
aktywami ( gotówka i depozyty, posiadane
papiery wartościowe, pożyczki udzielone,
akcje i udziały, pozostałe aktywa)
Słabość metody
brukselskiej
• to raczej konwencja niż metoda
• deficyt może powstać nie ma
skutek operacji budżetowych (np.
państwo przejmuje zadłużenie
podmiotów sektora budżetowego)
• można manipulować (zmniejszać
deficyt) np. udzielając pożyczek
(wzrost należności) niż dotacji
RODZAJE DEFICYTÓW
• DEFICYT RZECZYWISTY
faktyczna różnica pomiędzy wydatkami a
dochodami budżetowymi
• DEFICYT CYKLICZNY
różnica między wydatkami i dochodami państwa,
realizowanymi w warunkach, gdy gospodarka nie
funkcjonuje przy pełnym wykorzystaniu mocy
produkcyjnych (okres recesji lub ożywienia)
• DEFICYT STRUKTURALNY
symulowane, hipotetyczne różnice między
wydatkami a dochodami, realizowanymi w
warunkach pełnego zatrudnienia i naturalnej
stopy bezrobocia
SKUTKI EKONOMICZNE
DEFICYTU
• deficyt a inflacja
+ (premia inflacyjna)
wpływy podatkowe rosną szybciej niż
dochody, co zmniejsza deficyt budżetowy
- udział zadłużenia netto sektora
budżetowego w sektorze bankowym,
może wpływać na wzrost podaży
pieniądza i wzrostu inflacji.
SKUTKI EKONOMICZNE DEFICYTU
• deficyt a stopy procentowe
- wzrost popytu rządu na kapitały pieniężne powoduje
wzrost stopy procentowej (krzywa popytu na pieniądz
przesunie się w prawo, w górę).
Skutkiem tego:
- wysoka stopa % spowoduje zmniejszenie odstępności
kapitałów pieniężnych na inwestycje prywatne
(efekt
wypychania, ang. crowding out effect)
- wysoka stopa % umocni kurs waluty krajowej, co
zahamuje eksport, pobudzi import, powodując deficyt
handlowy
(efekt bliźniaczy, ang. twin deficit efffect)
Argumenty przeciw – hipoteza neutralności długu
publicznego =
rikardiański teoremat
ekwiwalencji
Wpływ deficytu na
gospodarkę (synteza)
Wzrost deficytu budżetowego
Wzrost podaży
państwowych papierów
wartościowych
Wzrost stopy
procentowej
Napływ kapitału
spekulacyjnego
Aprecjacja
złotego
Pogorszenie konkurencyjności
polskich przedsiębiorstw,
podrożenie eksportu, obniżenie
kosztów importu
Deficyt bilansu
handlowego
DEFICYT JAKO
INSTRUMENT OCENY
POLITYKI FISKALNEJ
Do oceny prowadzonej przez rząd
polityki fiskalnej wykorzystuje się:
• wielkość deficytu w wielkościach
absolutnych (rzadko)
• relacja deficytu do PKB (często)
Deficyt budżetowy w mln
zł
Relacja deficytu budżetowego do
PKB w poszczególnych
krajach w 2004r. (w %)
Deficyt budżetowy Polski
(w % PKB)
Rok
wg norm UE
wg norm
Ministerstwa
Finansów
2005
4,7%
2,5%
2006
*
4,6%
2,6%
2007
*
4,1%
2,2%
2008
*
3,7%
1,9%
źródło: Rzeczpospolita, 2.03.2006
Prognozy deficytu
budżetowego Grupy
Wyszehradzkiej
2006
2007
2008
Polska
4,6%
4,1%
3,7%
Słowacja
4,2%
3,0%
2,7%
Węgry
6,1%
4,7%
3,4%
Czechy
3,8%
3,3%
2,7%
Uwaga: obliczone wg norm unijnych.
Źródło: Rzeczpospolita 2.03.2006
Sposoby finansowania
deficytu
• Obniżenie wydatków państwa,
• Podwyższenie podatków,
• Zaciągnięcie kredytu bankowego,
• Zaciągnięcie długu publicznego.
Dług publiczny
Dług publiczny – uregulowania
prawne w Polsce
• definicja długu publicznego zawarta jest w
ustawie o finansach publicznych
to nominalne zadłużenie podmiotów
sektora finansów publicznych, ustalone po
wyeliminowaniu przepływów finansowych
między podmiotami należącymi do tego
sektora
Dług publiczny – uregulowania
prawne w Polsce
• w konstytucji RP znalazł się zapis
dotyczący limitu długu publicznego
(ewenement na skalę światową)
niedopuszczalne jest zaciąganie
pożyczek lub udzielanie gwarancji w
następstwie których, dług publiczny
przekroczy
3
/
5
wartości rocznego PKB
Różnica w definiowaniu długu
publicznego
wg ustawodawstwa unijnego i
polskiego
Dług publiczny
wg norm
UE
wg
prawodawstwa
polskiego
przewidywane wypłaty z
poręczeń i gwarancji
nie
wliczane
wliczane
zobowiązania
wymagalne
nie
wliczane
(wliczane
do deficytu)
wliczane
Otwarte fundusze
emerytalne –jako
jednostka sektora
publicznego
jest
jednostką
sektora
publicznego
nie jest
jednostką
sektora
publicznego
Pamiętaj
dług publiczny to nie to samo co zadłużenie Skarbu Państwa
- dług publiczny to dług jednostek sektora publicznego (rządu i
samorządu terytorialnego)
- dług Skarbu Państwa to dług sektora rządowego (budżetowego)
Przyczyny powstawania
długu publicznego
• Uporczywie utrzymujący się deficyt budżetowy, który
przekształca się w dług publiczny.
• Okres wzmożonych wydatków publicznych, zwłaszcza
okresy wojen i głębokich kryzysów gospodarczych.
• Realizowana doktryna ekonomiczna, która zakłada
świadome utrzymanie deficytu budżetowego i długu
publicznego
jako
narzędzi
interwencjonizmu
państwowego.
• Osiąganie celów politycznych rządzącej elity, która nie
decyduje się na podnoszenie podatków, ale nie dokonuje
również cięć w wydatkach publicznych;
• Wpadnięcie władz publicznych w pułapkę zadłużenia.
Rodzaje długu
• kryterium inflacji
- dług nominalny (wartość bieżących zobowiązań sektora
bieżącego)
- dług realny (wartość długu z uwzględnieniem inflacji)
• kryterium przyczyny
- własny (rezultat polityki pożyczkowej)
- gwarantowany (rezultat udzielania gwarancji)
• kryterium zapadalności
- krótkoterminowy (zaciągany w roku budżetowym w celu
zarządzania
płynnością budżetu)
- długoterminowy (wykorzystywany w polityce zarządzania z
zadłużeniem wieloletnim)
• kryterium miejsca zaciągania
- dług krajowy (skierowany na rynek wewnętrzny państwa)
- dług zagraniczny ( zaciągany poza krajem w walucie obcej)
Dług publiczny-
ograniczenia jego wielkości
• zadłużenie sektora publicznego nie może przekroczyć
60 % PKB
(kryterium konwergencji)
• procedury ostrożnościowe w ustawie o finansach publicznych
(
kryterium dług/ PKB w %)
50-55%
55,01- 60%
powyżej 60%
•Rada Ministrów
uchwala projekt
budżetu, w którym
stosunek deficytu do
dochodów nie może
wyższy niz w roku
bieżącym
•obniżany jest deficyt
budżetowy
•RM przedstawia
sejmowi program
sanacyjny
•podmioty sektora
finansów publicznych
nie mogą udzielać
nowych poręczeń czy
gwarancji (w danym
roku i w następnym)
•RM przedstawia
sejmowi program
sanacyjny (w ciągu
miesiąca)
•w projekcie ustawy
budżetowej na kolejny
rok nie można
przewidywać deficytu
budżetowego
Dług sektora finansów
publicznych w Polsce w latach
1990-2004 (w % PKB)
Historia długu publicznego w
Polsce
1/3
• Polska odziedziczyła po okresie gospodarki
centralnie planowanej dług publicznych
przekraczający 80% PKB.
• Był to głównie dług zagraniczny, najpierw
zaciągnięty w zachodnich bankach w
czasach Gierka, potem wzrastający w latach
80’ z powodu niespłacanych odsetek.
• Krajowy dług publiczny był za to niewielki
– był to w zasadzie dług wobec NBP z tytułu
kredytów na sfinansowanie deficytu
budżetowego.
Historia długu publicznego w
Polsce
2/3
• W latach 1990-2000 nastąpił silny
spadek relacji długu do PKB, możliwy
dzięki czterem zjawiskom:
– Ograniczeniu skali deficytów budżetowych
do ok. 3% PKB,
– Szybkiemu wzrostowi gospodarczemu,
– Silnemu wzmocnieniu się złotego, przez co
obniżeniu uległa relacja długu
zagranicznego do PKB,
– Redukcji zadłużenia zagranicznego Polski.
Historia długu publicznego w
Polsce
3/3
• W końcu lat 90’ relacja długu do PKB
spadła poniżej 40%.
• Zwiększenie się tej relacji już prawie do
50% spowodował gwałtowny wzrost
deficytów budżetowych po roku 2000,
w połączeniu z powolnym wzrostem
PKB.
• Około 70% tej kwoty stanowi publiczny
dług krajowy, a 30% dług zagraniczny.
Dług publiczny – problem
przyszłości
• zaciąganie coraz większych
zobowiązań przez jednostki
samorządu terytorialnego
• kurczenie się przychodów z
prywatyzacji
• rosnące obciążenie z tytułu spłaty
nieumorzonego zadłużenia
zagranicznego (rat) z lat 70.
Relacja długu publicznego do
PKB w
poszczególnych krajach na
koniec 2004r.
Dług publiczny na
świecie
1/2
• Europejskim rekordzistą jest od lat
Belgia, w której relacja długu
publicznego do PKB wynosi obecnie
108%. W roku 1995 relacja ta
wynosiła 140%!
• Najzdrowszym pod tym względem
krajem w „starej Unii” jest Irlandia, w
której relacja wynosi tylko 34% (ale 10
lat temu było to jeszcze ponad 100%)
Dług publiczny na
świecie
2/2
• Najgorsze zmiany wskaźnika długu
publicznego do PKB odnotowała w ostatnim
dziesięcioleciu Japonia. Skutkiem słabego
wzrostu gospodarczego i kolosalnych
deficytów budżetowych, dług publiczny wzrósł
taM z 60% w 1993r. do 133% PKB obecnie,
• Sytuacja USA jest nadal lepsza od Europy.
Relacja długu publicznego do PKB wynosi tam
poniżej 60% i do ubiegłego roku stale spadała.
Nie ma jednak raczej wątpliwości, że obecnie
relacja ta wzrośnie, m.in. skutkiem kosztów
wojny w Iraku.
Poziom długu polskich finansów
publicznych
Formy finansowania długu
(art 64 ust.2 ustawy o finansach
publicznych)
• sprzedaż SPW
(skarbowych papierów
wartościowych)
• kredyt bankowy
• pożyczki
• prywatyzacja majątku Skarbu Państwa
• nadwyżka z poprzednich lat
Tendencje zmian w
strukturze długu
• wzrost udziału długu krajowego w długu
ogółem
• spadek udziału zagranicznego w całości
długu publicznego (skutek konwersji)
• koncentracja długu w rękach krajowego
sektora pozabankowego i inwestorów
zagranicznych
• spadek udziału sektora bankowego w
finansowaniu długu
Strategia zarządzania długiem
publicznym
(cele długoterminowe na lata
2000-2010)
• ograniczenie udziału długu
zagranicznego
• wydłużenie duration
• wygładzanie rozkładu spłat
zobowiązań i kosztów obsługi w czasie
• wzrost udziału instrumentów
stałoprocentowych
• uelastycznienie struktury długu
zagranicznego
Struktura rodzajowa długu
krajowego
(VII 2005)
Koszty obsługi długu w mld zł
Wpływy z tytułu długu publicznego
wywołują koszty, które muszą być pokryte
w przyszłości
.
1996 1997
199
8
199
9
200
0
200
1
200
2
200
3
200
4
14,4
16,3 17,9 18,8 18,1 20,9 24,1
24,1
5 22,7
Zródło: Raporty roczne Ministerstwa Finansów
Koszty obsługi długu (jako %
wydatków budżetowych i
PKB)