24. Elementy 

kompozycji 

urbanistycznej

Pojęcie „ kompozycja”

KOMPOZYCJA 

Jest 

zespołem 

właściwie 

dobranych 

i 

celowo 

uporządkowanych 

elementów. 
Jest wiele sposobów uzyskiwania przejrzystości 
układu  kompozycji,  ale  prawie  wszystkie 
opierają  się  na  podstawowych  i  powszechnie 
stosowanych  czynnikach kompozycji,  jakimi  są: 
proporcja, 

rytm, 

punkt, 

dominanta 

i 

koncentracja  oraz  elementami  kompozycji, 
jakimi są: linia, płaszczyzna, bryła.

 CZYNNIKI KOMPOZYCJI

PROPORCJA – przez proporcję rozumiemy 

stosunek elementów kompozycji, które tworzą 
dany układ. Stosunek ten oznacza również 
współzależność między elementami a całością 
kompozycji.

SYMETRIA -  to układ elementów 

rozmieszczonych w jednakowej odległości od 
osi. Elementy usytuowane po jednej stronie osi 
powtarzają się jak lustrzane odbicie po drugiej 
stronie. Symetria wyraża skończoność, 
statyczność, spokój, monumentalność.

RYTM – nazywamy powtórzenie w 

równych odstępach czasu lub 
przestrzeni jakiegoś zjawiska. 
Regularność układu rytmicznego 
polega na równomiernym podziale 
odcinków linii, części powierzchni lub 
przestrzeni za pomocą określonego, 
powtarzającego się elementu. Rytm 
możemy uzyskać przez różne 
elementy budowlane: ogrodzenie, 
schody, murki, ławki, rzeźby itp.

PUNKT -  w kompozycji to wyznaczenie 

jakiegoś elementu, wokół którego 
będą komponowane elementy. Tak 
rozumiany punkt stanowić będzie 
punkt główny układu 
kompozycyjnego odnoszącego się 
zarówno do płaszczyzny jak i 
przestrzeni. ( budynek, bryła pałacu, 
miejsca o wybitnych walorach 
krajobrazowych, miejsca przecięcia 
się osi kompozycyjnych, ciągów 
komunikacyjnych, rzeźby, fontanny)

 DOMINANTA -  często wyznaczony punkt 

główny stanowi dominantę kompozycji – 

taki układ, w którym jedną jego partię 

wyróżniono szczególnie mocno, 

akcentując to za pomocą roślinności lub 

innych elementów. Kompozycja z 

dominantą kładzie nacisk na określony 

motyw np. architektoniczny, bryły, 

pokroju, barwy, linii. Dominantę należy 

stosować pamiętając o skali i 

charakterze danej kompozycji. Element 

dominujący różni się zawsze pewną 

wyraźną cechą od otoczenia. Przyciąga 

wzrok, który mimo woli musi  się na nim 

oprzeć.

ELEMENTY KOMPOZYCJI

LINIA– porządkuje kształty otoczenia, stwarza 

wrażenie przestrzeni, to nie tylko kreski a profile, 

krawędzie kształtu, granice. Linie w zestawieniach 

roślinnych zdają się poruszać, falować, drgać i 

kurczyć się. Linie wyobrażalne to linie osi 

widokowych, zbieżności perspektywicznej, 

horyzontu.

Układy poziome (horyzontalne) – krawędzie 

schodów, linie dróg, uskoki terenowe, krawędzie 

basenów, zbiorników wodnych ich przewaga daje 

wrażenie zwiększenia przestrzeni, uspokojenia 

kompozycji.

Układy pionowe (wertykalne) – krawędzie budynków, 

obeliski, pergole, trejaże, słupki, ogrodzenia, ich 

przewaga daje wrażenie zmniejszenia przestrzeni.

PŁASZCZYZNA – podstawa 

rozmieszczenia wszystkich elementów, 
wolna przestrzeń  ograniczona liniami 
lub ujęta w ramy zieleni. Kompozycja 
płaszczyzny polega na proporcjonalnym 
podziale jej powierzchni za pomocą 
elementów liniowych i bryłowych i 
dobraniu walorów kolorystycznych. 

Płaszczyzna pozioma – trawnik, tafla 

wody

Płaszczyzna pionowa – ściany budynków, 

murków oporowych, ściany szpalerów i 
żywopłotów.

BRYŁA – element trójwymiarowy, 

podstawa kompozycji przestrzennej, 
którą możemy zmniejszyć lub 
zwiększyć przez odpowiednie 
rozmieszczenie brył. Duża bryła jest 
przeważnie motywem dominującym, 
wymaga odpowiedniej przestrzeni i 
odległości do oglądania, nie powinna 
być stosowana na małych 
założeniach.

KONTRAST – zestawienie dwóch lub 

więcej elementów o cechach 
przeciwstawnych sobie, np. wielkością, 
barwą. Cechy zestawianych elementów 
potęgują się. Najlepiej kontrastują ze 
sobą przedmioty między, którymi 
zachodzi wyważona proporcja. 
Warunkiem kontrastu jest nie tylko 
wyrażana różnica ale wyraźny związek. 
Kontrast dotyczy również  przestrzeni: 
wolne (otwarte), zorganizowane 
(zabudowane)

CIĄGI I POWTÓRZENIA brył – jest to 

powtórzony w pewnych odstępach 
określony motyw kompozycyjny. Gdy 
odległości między pojedynczymi 
motywami są małe to otrzymujemy 
ciąg danych motywów, jednoczące 
przestrzeń, wytwarzające wnętrza i 
wprowadzające ład i harmonię do 
kompozycji zieleni. Powtórzenia są 
bardzo istotne pozwalają na ocenę 
odległości.

 DZIĘKUJĘ 