Osobowość w świetle 

teorii uczenia się

Magdalena Błażek



Krytyka kategorii: "osobowość" ,"cecha", 

"obraz samego siebie", "samoświadomość", 

"ja podmiotowe", "ego", "nieświadoma 

motywacja" itp.), gdyż:



odnoszą się do bytów nie podlegających 

obserwacji (bądź trudnych do 

operacjonalizacji) 



zakładają istnienie znacznej stabilności i

   międzysytuacyjnej spójności zachowania.

GŁÓWNE ZAŁOŻENIA TEORII 

UCZENIA SIĘ

 



Znaczenie uczenia się: (wszelkie 
bardziej złożone formy zachowania 
człowieka są produktem uczenia się). 



Znaczenie uwarunkowań 
środowiskowych (zachowanie 
znajduje się pod kontrolą konfiguracji 
bodźców środowiskowych i 
antycypowanych wzmocnień). 

IMPLIKACJE DLA PSYCHOLOGII 

OSOBOWOŚCI



geneza względnie stałych tendencji w 

zachowaniu (np. nawyków) - tkwi w 

doświadczeniu człowieka, a nie w genach;



sytuacjonizm a personalizm - zdecydowane 

podkreślanie roli sytuacji jako determinanty 

zachowania;   



każde zachowanie podlega modyfikacji 

poprzez (umiejętną) zmianę w środowisku; 



wyjaśnianie stałości zachowania - wynika ze 

stałości środowiska oraz nabywania nawyków 

(poprzez uczenie się), a nie z istnienia 

ogólnych, wewnętrznych dyspozycji;



zaburzenia psychiczne - rezultat uczenia się 

zachowań dezadaptacyjnych bądź deficytu 

uczenia się zachowań adaptacyjnych;



terapia opiera się na zastosowaniu do zmiany 

zachowania reguł teorii uczenia się (a nie na 

próbach reorganizacji osobowości);

Socjalizacja człowieka: 



rola emocjonalnych odruchów warunkowych w 

uczeniu się norm   społecznych; 



znaczenie wzmocnień wtórnych dla rozwoju 

systemów motywacyjnych (np.: w jaki sposób 

nabywa wartości pieniądz, wysoka pozycja 

społeczna, osiągnięcia na polu intelektualnym?)

 Wyjściowe koncepcje 

teoretyczne 



WARUNKOWANIE KLASYCZNE. (Pojęcia: bodziec 

bezwarunkowy; bodziec warunkowy; generalizacja 

bodźca; generalizacja reakcji; generalizacja 

semantyczna; różnicowanie; wygaszanie).

Implikacje dla psychologii osobowości: 



nerwica jako następstwo niemożności różnicowania; 



warunkowanie i generalizacja lęku jako proces 

prowadzący do fobii i innych zaburzeń neurotycznych; 



systematyczne odwrażliwianie (J. Wolpe) - Etapy: (a) 

uczenie sztuki relaksu, (b) rekonstrukcja hierarchii 

bodźców lękotwórczych; (c) trening odwrażliwiający 

(Jego istota - wygaszanie reakcji lęku z równoczesnym 

nabywaniem reakcji relaksu na bodźce lękotwórcze). 



WARUNKOWANIE SPRAWCZE 
(Skinner). 



Zachowania reaktywne (respondent 
behavior) i zachowania sprawcze 
(operant behavior). 



Pojęcie wzmocnienia - pozytywnego i 
negatywnego. 



Pojęcie nagrody i kary. 

Implikacje dla psychologii 

osobowości 



Rozwój.  Znaczenie schematów wzmocnienia w 

nabywaniu elementarnych umiejętności oraz 

złożonych kompetencji społecznych i osobistych



Psychopatologia. "Symptomy" są równoznaczne z 

"chorobą". Usunięcie "symptomów" jest 

równoznaczne z wyleczeniem. 



Istota zaburzeń: ludzie nie "produkują" reakcji 

pożądanej (deficyt behavioralny), bądź nabyli, 

drogą uczenia się, reakcje niepożądane. 



Deficyt wzmocnień (obiektywny i subiektywny) a 

symptomy depresji. 



Leczenie - wymaga oceny zachowania 



Przykład: modyfikacja napadów złości u 
dziecka (temper tantrum) wymaga: 



dokładnego opisu tego zachowania, 



rozpoznania specyficznych bodźców 
środowiskowych  które wywołują, 
ukierunkowują, lub wzmacniają to 
zachowanie



rozpoznania czynników środowiskowych 
(okoliczności, 

wzmocnień), dzięki 

którym możliwe byłoby modyfikowanie 
tego zachowania. 

Współczesne ujęcia – w kierunku 

społeczno-poznawczej teorii 

osobowości



TEORIA WYUCZONEJ BEZRADNOŚCI jako model depresji – 

     (M. Seligman). 



Postulat nowego rodzaju uczenia się (uczenie się braku 

kontroli)



PRZYCZYNA: utrata kontroli nad biegiem zdarzeń – 

sytuacja treningu bezradności. 



PROCES POŚREDNICZĄCY:  uczenie się, że nie ma związku 

między działaniem a jego następstwami + formowanie 

zgeneralizowanego oczekiwania braku kontroli w 

przyszłości. 



NASTĘPSTWA:  syndrom wyuczonej bezradności. deficyty: 



poznawczy (asocjacyjny)



motywacyjny (aktywności)



emocjonalny (pogorszenie nastroju)

Model przeformułowany wyuczonej bezradności i 

depresji (L. Abramson, M. Seligman, i J. Teasdale, 

1979)



Rola ATRYBUCJI PRZYCZYNOWYCH w 

wyznaczaniu charakteru, trwałości, i 

zakresu deficytów „bezradnościowych” i 

podatności na depresję.   



atrybucje do czynników 



wewnętrznych – zewnętrznych 



stałych – zmiennych



globalnych – specyficznych. 



Pesymistyczny vs. optymistyczny styl 

atrybucyjny (eksplanacyjny) jako czynnik 

ryzyka w depresji reaktywnej. 

TEORIA SPOŁECZNEGO UCZENIA SIĘ 

(W. Mischel, A. Bandura)



Rola procesów modelowania społecznego i wzmocnień 

społecznych w nabywaniu i kontroli nowych zachowań. 



Rola pośrednika poznawczego - przekonań o własnej 

skuteczności (self-efficacy) w podejmowaniu działania. 



Znaczenie specyfiki sytuacji i specyfiki przekonania o 

skuteczności w kontroli działania.



Bardziej ogólnie: Interakcyjny model uwarunkowania 

zachowania: Osobowość X Kontekst (społeczny, 

zadaniowy) zachowania. 



Integracja z modelem poznawczo-społecznym W. 

Mischel & Y. Shoda, 1995: A Cognitive-Affective 

System Theory of Personality

Poglądy C. Hulla



główne 

znaczenie 

systematycznych 

badań 

eksperymentalnych,  roli  nawyków  kształtujących 
się  poprzez  wzmacnianie,  S-R,  kluczowa  jest 
powiązanie  bodźca  i  reakcji  (nawyk),  na 
strukturę  osobowości  składają  się  nawyki. 
Popęd- 

silny 

bodziec 

zdolny 

aktywizować 

zachowanie. 

Popędy 

pierwotne- 

wrodzone, 

popędy  wtórne-  wyuczone.  Ważnym  popędem 
nabytym  jest  lęk.  Proces  uczenia  się  zachodzi, 
gdy 

reakcje 

są 

nagradzane 

redukcją 

sił 

popędowych. 

Uczenie 

instrumentalne- 

wykorzystanie 

wyuczonych 

reakcji 

do 

zredukowania bodźców popędowych. 

Poglądy Dollarda i Millera



główny nacisk na proces uczenia się i rozwój 
osobowości. Nawyki jako wyuczone skojarzenia 
mogą kształtować się także między wewnętrznymi 
bodźcami i reakcjami. 



Osobowość składa się z nawyków, które dla 
każdej jednostki są indywidualne, wynikają z 
doświadczenia. Wpływ popędów jest bardzo 
złożony z uwagi na ogromną liczbę popędów 
wtórnych, takich jak: lęk, wstyd, pragnienie 
akceptacji, podnoszenia samooceny. Większość 
wzmocnień w życiu człowieka to nagrody wtórne 
(uśmiech, aprobata itp.).

Główne założenia



połączenie poglądów Freuda z rygorami 

metodologii naukowej opartej na teorii 

uczenia się



zrozumienie zachowania musi 

obejmować psychologiczne prawa 

związane z uczeniem się i warunkami 

społecznymi, w których ono zachodzi



psychologia opisuje prawa uczenia się 

podczas gdy inne nauki społeczne 

opisują warunki zewnętrzne

Rozwój osobowości



wyposażenie  wrodzone 

(odruchy,  wrodzona 

hierarchia  reakcji,  popędy  pierwotne).  Rozwój 

dokonuje się poprzez: przeniesienie aktualnych R 

na 

nowe 

S, 

ukształtowanie 

nowych 

R, 

wytworzenie  nowych  motywów,  wygaszanie 

istniejących  skojarzeń.  Cały  ten  proces  odbywa 

się zgodnie z prawami uczenia się.



Proces uczenia się: popęd, sygnał, reakcja i 

wzmocnienie:  sygnał  jest  bodźcem,  który 

ukierunkowuje R, zanim dana R może związać się 

z  określonym  sygnałem  musi  wystąpić.  Pewne  R 

mają  większe  szanse  pojawienia  się  (wrodzona 

hierarchia  R).  Gdy  uczenie  wywarło  wpływ: 

hierarchia wynikowa. 

Główne kategorie opisu 

zachowania



Popęd- każdy silny bodziec zmuszający organizm do 

podjęcia działania, którego likwidacja jest wzmocnieniem



popęd może być wewnętrznym (głód, ból, seks) lub 

zewnętrznym (hałas, zimno, ciepło) bodźcem



popędy mogą być pierwotne (związane z przetrwaniem 

organizmu) lub wtórne, wyuczone (strach, lęk, potrzeba 

bycia osobą atrakcyjna, poziom aspiracji)



popędy pierwotne są wrodzone (stanowią podstawę 

kształtowania się osobowości a wszystkie wyuczone 

kształtują się w oparciu o nie- podobnie u Freuda)



Sygnał- bodziec, który wyznacza właściwy 

kierunek zachowania w sytuacji wzbudzenia siły 

popędowej



sygnał determinuje, kiedy, gdzie i w jaki sposób 

zareagować



Reakcja- zachowanie ukierunkowane na redukcję 

popędu



reakcja może być jawna lub ukryta (myślenie, 

planowanie, wyciąganie wniosków)



reakcje wewnętrzne produkują sygnały



reakcje różnią się stopniem redukcji sił 

popędowych



reakcje tworzą hierarchię

Wrodzona hierarchia 

nawyków



każdy sygnał uruchamia pewną ilość reakcji w 
tym samym czasie



reakcja, która jest najsilniejsza- dominująca to 
ta, której zastosowanie przynosiło w 
największym stopniu sukcesy w redukcji popędu



uczenie stale zmienia hierarchię



gdyby reakcja dominująca zawsze redukowała 
popęd nie zachodziłoby uczenie się- uczenie się 
zatem zależy od porażek



Hierarchia  R  jest  ściśle  związana  z  językiem  (określenie 

sytuacji  jako  zabawnej  czy  groźnej  wywołuje  inną 

hierarchię R). 



Wyższe  procesy  psychiczne:  dzięki  językowi  człowiek 

może  dokonać  istotnej  generalizacji,  czyli  dokonać 

transferu  między  wieloma  sytuacjami  sygnałowymi  lub 

używając języka dokonać ostrego rozróżnienia. 



Każda 

kultura 

wytwarza 

istotne 

generalizacje 

i 

rozróżnienia, które odzwierciedla język. 



Słowa  mogą  także  wzbudzać  popędy  lub  służyć  do 

nagradzania  i  karania.  Proces  planowania  jest  możliwy 

dzięki zdolności człowieka do zahamowania bezpośredniej 

R  instrumentalnej.  Zachowanie  człowieka  możemy 

zrozumieć , gdy uwzględnimy kontekst kulturowy. 



Krytyczne 

stadia 

rozwoju: 

wyuczony, 

nieświadomy  konflikt  z  okresu  dzieciństwa  stanowi 

podstawę 

problemów 

emocjonalnych 

w 

późniejszym 

życiu. 

Najbardziej 

istotnym 

doświadczeniem  jest  skraja  bezradność  dziecka: 

normalnie  dziecko  wytwarza  mechanizmy  służące 

obronie przed frustracją.



Kardynalne 

sytuacje 

rozwojowe: 

karmienie, 

trening czystości, wczesny trening seksualny, 

opanowanie gniewu i agresji. W tych sytuacjach 

dziecko  uczy  się  aktywnej  i  biernej  regulacji 

popędowej,  która  ma  swoje  konsekwencje  dla 

przejawianej siły R w sytuacji wzbudzenia popędu. 



Procesy nieświadome: nieświadome 

determinanty zachowania można podzielić na te, 

które nigdy nie były świadome (wyuczone przed 

pojawieniem się mowy), wyparte. Wyparcie 

polega na unikaniu pewnych myśli, które jest 

wyuczone jak każda inna reakcja. 



Konflikty: tendencja do zbliżania się do celu 

staje się silniejsza im bliżej celu jest jednostka 

(gradient dążenie), tendencja do unikania bodźca 

negatywnego staje się silniejsza w miarę zbliżania 

się (gradient unikania). Gradient unikania jest 

bardziej stromy niż dążenia. Konflikt dążenie-

unikanie, unikanie-unikanie, dążenie-dążenie (nie 

uważają tej sytuacji za rzeczywisty konflikt). 

Konflikty



dążenie- dążenie- dwie jednakowo atrakcyjne opcje 

(ten typ konfliktu jest łatwo rozwiązywany poprzez 

osiągnięcie najpierw jednej a potem drugiej)



unikanie- unikanie- wybór między negatywnymi 

sytuacjami, pojawia się wahanie, brak decyzji i 

wycofanie- ucieczka od sytuacji, również mentalna 

(marzenia, zajęcie się innymi myślami)



dążenie- unikanie- ten sam cel ma wartość 

pozytywną i negatywną- tendencja do unikania działa 

silniej (gradient unikania jest bardziej stromy), może 

pojawić się wahanie i niemożność podjęcia decyzji



Uczenie 

się 

nerwicy: 

podłożem 

nerwicy  jest  silny  konflikt,  którego 
źródła  tkwią  najczęściej  w  dzieciństwie. 
Dopóki konflikty pozostają nieświadome 
dopóty  trwają  i  produkują  symptomy, 
które umożliwiają chwilową ucieczkę od 
leków 

i 

obaw. 

Symptomy 

psychosomatyczne mogą być wyuczone 
jak inne symptomy

Lęk jako popęd wtórny



ponieważ lęk staje się popędem może być 

redukowany



jest odporny na wygaszanie



dopóki lek jest obecny jego redukcja jest 

wzmacniająca



jednostka nie zwleka z reakcją redukującą 

(symptom) wystarczająco długo, aby przekonać 

się, że nie zwiększy się jej cierpienie



lęk wywołuje reakcje emocjonalne



lęku można się pozbyć poprzez powtórzenie 

bez wzmocnienia sytuacji, która go wywołała

Zachowania neurotyczne



jeśli osoba neurotyczna zaangażuje się w 
działanie, które związane jest z 
zaspokajaniem silnego popędu (seks) 
pojawia się lęk



im bliżej zaspokojenia potrzeb seksualnych 
tym silniejszy lęk- wycofanie



ponieważ popęd nie został zaspokojony 
aktywizuje się znowu uruchamiając 
działanie, aby znów się z niego wycofać pod 
wpływem silnego lęku

Funkcje psychoterapii



stworzenie sytuacji, w której klient jest 

zachęcany do doświadczania zagrażających 

myśli 



werbalne oddziaływanie to ekspresja lęku 

w obecności terapeuty, który pomaga 

wygaszać reakcję



wzmocnieniem często jest krytycyzm ze 

strony rodziny i przyjaciół pacjenta- 

wzmacnia lęk



podobnie pracował Freud metodą wolnych 

skojarzeń i analizy marzeń sennych, aby 

odkryć wyparte myśli



Poglądy  E.  Guthriego:  uczenie  się 
polega  na  wytwarzaniu  skojarzeń, 
konieczne 

jest 

współwystępowanie 

elementów, 

niekonieczne 

jest 

wzmocnienie.  Postępowanie  człowieka 
wyznaczają  nawyki  nabyte  w  procesie 
przystosowywania  się  do  otoczenia. 
Organizacja 

nawyków 

zależy 

od 

pełnionych ról społecznych. 



Uczenie 

się 

skojarzeniowe: 

podstawą 

aktywności  jest  ruch,  którego  konsekwencja  jest 
akt.  Uczenie  się  i  nawyk  są  pierwotnie  funkcjami 
narządów  zmysłowych,  systemu  nerwowego  i 
mięśni.  Akty  i  cechy  osobowości  definiuje  się  w 
terminach  efektów  końcowych.  Styl  wykonania 
sterowany jest przez głębokie dyspozycje osobiste. 
Życie  składa  się  z  ciągu  przystosowań.  Człowiek 
reaguje  na  zmiany  w  otoczeniu.  Gdy  jego  reakcja 
jest  adekwatna  utrwala  się.  Jednostka  reaguje  na 
sytuacje  zagrożenia  tak  długo,  jak  długo  sytuacja 
trwa albo dopóki nie wyczerpią się jej możliwości.



Zmienność  odpowiedzi:  mówimy  o 
tendencjach do reagowania, nie istnieją 
identyczne 

sytuacje 

bodźcowe. 

Zachowanie  wzbudza  się  przez  sygnał 
początkowy, 

impuls 

i 

przebiega 

względnie niezależnie od sytuacji. 



Systemy nawyków: kształtują się wokół określonych 
ról społecznych. Charakterystyczne wzory R mogą się 
zmieniać pod wpływem zmian otoczenia społecznego. 
Osobowość-  trwałe  i  odporne  na  zmiany  nawyki  i 
systemy  nawyków  o  istotnym  znaczeniu  społecznym. 
Składa 

się 

ona 

głównie 

z 

zespołu 

zmian 

przystosowawczych.  Zdolność  opisywania  ludzi  jest 
pochodną zdolności do opisywania sytuacji, do których 
musieli  się  przystosowywać.  Cechy  osobowości 
występują jako rezultat stykania się z powtarzającymi 
się ogólnymi rysami sytuacji. 



Krytyczna  analiza  teorii  uczenia  się: 
systematyczne badania, podkreślanie roli 
czynników  sytuacyjnych,  ukształtowanie 
nowego  nurtu  terapeutycznego,  zbyt 
uproszczone 

ujmowanie 

osobowości, 

niedocenianie  roli  własnej  aktywności, 
ograniczanie  roli  procesów  świadomych, 
odwoływanie  się  do  jednego  poziomu 
osobowości.