ANALIZA MOCZU

•

Rutynowe badanie moczu tzw.

„badanie

ogólne”

należy

„badanie

ogólne”

należy

najstarszych, klasycznych badań

laboratoryjnych.

laboratoryjnych.
•

Wykonywane rutynowo spełnia

nie

tylko

kryteria

badań

nie

tylko

kryteria

badań

przesiewowych,

lecz

także

przesiewowych,

lecz

także

umożliwia

śledzenie

dynamiki

umożliwia

śledzenie

dynamiki

zmian chorobowych w układzie

moczowym.

moczowym.
•

Należy pamiętać, że brak

uchwytnych

zmian

badaniu

uchwytnych

zmian

badaniu

ogólnym całkowicie nie wyklucza

chorób

układu

moczowego,

chorób

układu

moczowego,

jednocześnie

wyniki

dodatnie

jednocześnie

wyniki

dodatnie

oznaczanych

parametrów

nie

oznaczanych

parametrów

nie

zawsze świadczą o chorobach tego

układu.

Aby wynik badania moczu był

diagnostycznie wiarygodny musi być

pozbawiony:

pozbawiony:
•

błędu przedlaboratoryjnego,

•

błędu laboratoryjnego

i powinien

być

być
•

właściwie

zinterpretowany.

celu

uniknięcia

błędu

celu

uniknięcia

błędu

przedlaboratoryjnego należy pacjenta

poinformować o prawidłowym pobraniu i

dostarczeniu moczu do badań.

Jak należy prawidłowo pobierać

mocz do analizy ogólnej?

Do analizy ogólnej mocz należy

pobrać:

pobrać:
•

po nocy (poranny),

•

po porannej toalecie zewnętrznych

narządów

moczopłciowych,

moczopłciowych,
•

ze środkowego strumienia,

•

do czystego (jednorazowego)

pojemnika,

pojemnika,
•

dostarczyć jak najszybciej do

Laboratorium

Analiza

moczu

powinna

być

Analiza

moczu

powinna

być

wykonana

w ciągu 2 godzin od pobrania (zgodnie z

zaleceniami ECLM nawet w ciągu 30

minut).

Jeżeli z jakichkolwiek względów

analiza nie może być wykonana

natychmiast po pobraniu mocz należy

przechowywać w temp. 4°C najwyżej 4

godziny.

Europejska Konfederacja medycyny

Laboratoryjnej

(ECLM)

opracowała

Laboratoryjnej

(ECLM)

opracowała

standardy postępowania z próbką

moczu do analizy laboratoryjnej.

Badanie

moczu

należy

Badanie

moczu

należy

podstawowych badań laboratoryjnych w

rozpoznawaniu:

rozpoznawaniu:
•

chorób nerek,

•

chorób układu moczowego,

•

chorób innych narządów, dających

zmiany

w składzie moczu.

Do badania moczu stosuje się

testy

paskowe

. Stanowią one metodę z

wyboru w profilaktycznych badaniach

przesiewowych. Jednakże przy ocenie

niektórych parametrów, np. białkomoczu

czy

różnicowaniu

zakażeń

układu

czy

różnicowaniu

zakażeń

układu

moczowego, ich wartość diagnostyczna

nie jest wystarczająca (mała swoistość).

Wynik

dodatni

każdego

testu

Wynik

dodatni

każdego

testu

paskowego

wymaga

potwierdzenia

paskowego

wymaga

potwierdzenia

metodą referencyjną!!!

Testy

paskowe

Testy

paskowe

są

badaniami

są

badaniami

półilościowymi

jakościowymi.

Oznacza

to,

że

jakościowymi.

Oznacza

to,

że

określonej barwie pola reakcyjnego

odpowiada przybliżone stężenie danej

substancji. Ocena stężenia wymaga więc

metod ilościowych.

Na badanie ogólne moczu składają się

oznaczenia:

1. Właściwości fizycznych

•

barwa,

•

przejrzystość,

•

pH,

•

gęstość względna = ciężar właściwy,

2. Właściwości chemicznych

•

białko,

•

cukier,

•

ciała ketonowe,

•

barwniki żółciowe, oraz

3. Mikroskopowe badanie osadu moczu

•

erytrocyty,

•

leukocyty,

•

komórki nabłonkowe,

•

wałeczki,

•

kryształy,

•

bakterie,

•

inne.

Diureza

Ilość moczu wydalanego w ciągu

doby przez zdrowego człowieka wynosi

600

2000

600

2000

i zależy od:

i zależy od:
• ilości przyjmowanych płynów,
• diety,
• temperatury otoczenia,
• stanu fizycznego danej osoby.

1. Właściwości fizyczne moczu

Barwa

Mocz prawidłowy ma barwę od

jasnożółtej do ciemnożółtej, często

określaną jako słomkowa.

Zabarwienie moczu jest wypadkową

zagęszczenia,

obecności

barwników

zagęszczenia,

obecności

barwników

endogennych: urochromu, urobiliny i

urobilinogenu,

także

produktów

urobilinogenu,

także

produktów

przemian

metabolicznych,

przemian

metabolicznych,

przyjmowanych

leków

innych

przyjmowanych

leków

innych

związków pochodzenia egzogennego.

Przejrzystość

Świeżo pobrany mocz zdrowego

człowieka jest przejrzysty. Zmętnienie

moczu może być spowodowane:

moczu może być spowodowane:
•

wysokim stężeniem białka,

•

zwiększoną ilością elementów

komórkowych

(erytrocytów, leukocytów, nabłonków),

(erytrocytów, leukocytów, nabłonków),
•

obecnością bakterii,

•

obecnością śluzu,

•

obecnością związków mineralnych

(kryształów)

szczególnie moczanów lub

fosforanów,

Odczyn (pH)

Odczyn moczu waha się w szerokich

granicach pH od 4,6 do 8,0. Prawidłowy

mocz ma odczyn lekko kwaśny (pH ok.

6,5).

Wartość diagnostyczna - odczyn

moczu

jest

odzwierciedleniem

moczu

jest

odzwierciedleniem

stosowanej

diety

oraz

procesów

stosowanej

diety

oraz

procesów

zachodzących w nerkach, wątrobie i

płucach.

Amoniogeneza jest

najskuteczniejszym

mechanizmem

najskuteczniejszym

mechanizmem

wydalania z ustroju jonów H

. Ściśle

wiąże

się

regeneracją

zasad

wiąże

się

regeneracją

zasad

zużywanych w procesie buforowania

kwasów.

Ulega

ona

znacznemu

kwasów.

Ulega

ona

znacznemu

upośledzeniu u osób ze zmniejszoną

masą czynnego miąższu nerek.

moczu

zmniejsza

się

moczu

zmniejsza

się

odwodnieniach, stanach gorączkowych

oraz po spożyciu wit. C.

Mocz

zasadowy

budzi

Mocz

zasadowy

budzi

podejrzenie, że nerki nie mogą w

dostatecznym stopniu regulować

równowagi

kwasowo

równowagi

kwasowo

zasadowej!!!

Odczyn silnie kwaśny

(pH<5,5)

Odczyn zasadowy (pH >7,5)

dieta wysokobiałkowa

głodzenie

kwasica metaboliczna

leki zakwaszające

biegunki

skaza moczanowa

gruźlica nerek

dieta jarska

kwasica kanalikowa (HCO

)

inhibitory anhydrazy węgl.

bakterie ureazododatnie

(rozkład mocznika do

amoniaku)

Gęśtość względna = ciężar właściwy

Ciężar właściwy moczu może wahać

się w szerokich granicach 1,003 do

1,035 kg/L. Prawidłowy mocz ma ciężar

w granicach 1,016 do 1,025 kg/L i jest

odwrotnie proporcjonalny do podaży

płynów.

Obniżenie ciężaru poniżej 1,009 -

hipostenuria

, natomiast utrzymanie się

w stałych granicach 1,009 do 1,012 kg/L

nosi nazwę

izostenurii

i świadczy o

niezdolności nerek do zagęszczania

moczu.

Dalsza

diagnostyka

–

test

Dalsza

diagnostyka

–

test

zagęszczania moczu!!!

Ciężar właściwy należy określić w

próbce moczu po co najmniej 8

godzinnej

przerwie

godzinnej

przerwie

w przyjmowaniu płynów (po nocy).

W warunkach fizjologicznych ciężar

moczu zależy głównie od stężenia NaCl i

mocznika,

w mniejszym stopniu od zawartości

pozostałych elektrolitów, kreatyniny i

kwasu

moczowego.

kwasu

moczowego.

Na ciężar właściwy wpływa obecność

związków

wielkocząsteczkowych

związków

wielkocząsteczkowych

moczu (glukozy i białka).

Lepszym sposobem oceny zdolności

nerek do zagęszczania moczu jest

pomiar osmolalności, na którą związki

wielkocząsteczkowe nie mają wpływu.

Wzrost ciężaru właściwego

Spadek ciężaru właściwego

Odwodnienie

Białkomocz

Glikozuria

Po środkach kontrastowych

Po związkach

wysokocząsteczkowych

(dekstran, mannitol)

Choroby nerek (p.n.n.,

odmiedniczkowe zapalenie

nerek)

Polekowe uszkodzenie nerek

Hiperkalcemia

Moczówka prosta

(podwzgórze)

Leki moczopędne

Nadmierna podaż płynów

2. Właściwości chemiczne moczu

Białko

W warunkach fizjologicznych nerki

wydalają niewielkie ilości białka - do 150

mg/24h i są to ilości nieoznaczalne

rutynowymi metodami.

Podwyższona ilość białka w moczu

pojawia się najczęściej:

pojawia się najczęściej:
•

w chorobach nerek przy zwiększonej

przepuszczalności

błony

filtracyjnej

przepuszczalności

błony

filtracyjnej

kłębuszków nerkowych,

•

w wyniku zwiększenia stężenia w

surowicy

białek

prawidłowych

lub

surowicy

białek

prawidłowych

lub

patologicznych

(białkomocz

patologicznych

(białkomocz

przeładowania),

przeładowania),
•

w wyniku utraty zdolności cewek do

resorpcji zwrotnej,

resorpcji zwrotnej,
•

w zaburzeniach hemodynamiki nerek.

Wybiórczy

wzrost

wydalania

Wybiórczy

wzrost

wydalania

albumin (mikroalbuminuria - powyżej 30

mg/24h) jest markerem zaczynającej się

nefropatii cukrzycowej lub nefropatii w

przebiegu nadciśnienia tętniczego.

Dodatnie białko w pojedynczej

porcji

moczu

nie

znaczenia

porcji

moczu

nie

znaczenia

diagnostycznego!!!

Ocenia się wydalanie ilościowe w

dobowej zbiórce moczu. Białkomocz jest

najważniejszym laboratoryjnym objawem

chorób nerek.

Białkomocz łagodny - zwiększone

wydalanie

białka

bez

istotnego

wydalanie

białka

bez

istotnego

znaczenia chorobowego:

znaczenia chorobowego:
• wysiłek fizyczny,
• gorączka,
• białkomocz ortostatyczny,
• zmiana temperatury (sauna),

W/w sytuacje należy różnicować z

białkomoczem patologicznym. W tym

celu ponownie wykonać badanie o ile to

możliwe

wykluczeniem

przypuszczalnej

wykluczeniem

przypuszczalnej

przyczyny.

Glukoza

Małe ilości glukozy są normalnie

wydalane przez nerki. Prawidłowa

zawartość

glukozy

moczu

nie

zawartość

glukozy

moczu

nie

przekracza

300 mg/24h (do 15 mg%).

tej wartości mówimy o negatywnym

wyniku testu paskowego.

Wydalanie glukozy z moczem jest

zwiększone wówczas, gdy stężenie

glukozy

surowicy

przekroczy

wydolność

surowicy

przekroczy

wydolność

cewkowej resorpcji zwrotnej (próg

nerkowy 160 - 180 mg%) lub gdy u

podłoża zaburzeń leży defekt cewek

nerkowych (cukromocz kanalikowy lub

cewkowy).

Ciała ketonowe

U osób zdrowych ciała ketonowe

(aceton, kwas acetooctowy i kwas



hydroksymasłowy) występują w moczu w

niewielkich

stężeniach

niewielkich

stężeniach

(<100mg/24h) i są niewykrywalne przy

użyciu testów paskowych. Podobnie jak

glukoza, ciała ketonowe wydalają się

mechanizmem progowym.

Pojawiają się w moczu w:

•

gorączce,

•

zatruciach,

•

wymiotach,

•

biegunkach,

•

wysiłku fizycznym,

•

głodzeniu,

•

wyniszczeniu

chorobach

wyniszczeniu

chorobach

nowotworowych,

nowotworowych,
•

odchudzaniu,

•

cukrzycy niewyrównanej (ketonowej),

•

mocznicy,

•

diecie ubogowęglowodanowej,

•

diecie bogatotłuszczowej.

Barwniki żółciowe

barwników

żółciowych

barwników

żółciowych

zaliczamy bilirubinę i urobilinogen.

Bilirubina

jest

metabolitem

jest

metabolitem

metaloporfiryn

(szczególnie

metaloporfiryn

(szczególnie

hemoglobiny)

powstającym

hemoglobiny)

powstającym

w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym.

Do moczu przedostaje się jedynie

bilirubina estryfikowana (związana z

kwasem glukuronowym lub siarkowym).

Bilirubina nieestryfikowana (wolna) jest

związana z białkami krwi (głównie

albuminą) i nie ulega przesączaniu

przez

błonę

filtracyjną

kłębuszka

przez

błonę

filtracyjną

kłębuszka

nerkowego.

Czułość testów paskowych jest tak

dobrana aby wynik testu na obecność

bilirubiny u osób zdrowych był zawsze

ujemny.

Wartość diagnostyczna:



uszkodzenie hepatocytów (wirusowe),



marskość wątroby,



zespół Dubina-Johnsona lub Rotora,



cholestaza wewnątrzwątrobowa,



polekowe uszkodzenie wątroby,



uszkodzenie toksynami bakteryjnymi,



toksyczne uszkodzenie wątroby,



obturacja zewnątrzwątrobowa dróg

żółciowych

(kamica żółciowa, nowotwory)

Urobilinogen

powstaje w świetle

przewodu pokarmowego z bilirubiny

pod wpływem flory bakteryjnej.W jelicie

grubym ulega częściowej resorbcji do

krwi. Obecny we krwi urobilinogen jest

wychwytywany

przez

wątrobę

wychwytywany

przez

wątrobę

ponownie wydalany do żółci (krążenie

jelitowo-wątrobowe).

Jest

stałym

Jest

stałym

składnikiem moczu wydalanym do 4

mg/24h (2-10 IU). Test wykrywa

urobilinogen w stężeniu prawidłowym i

podwyższonym. Nie ma możliwości

wykrycia

całkowitego

braku

wykrycia

całkowitego

braku

urobilinogenu w moczu ostatecznym

(żółtaczka mechaniczna).

Wzmożone wydalanie urobilinogenu:



upośledzenie czynności wątroby (WZW,

zapalenie,

marskość),

marskość),


nowotwory i torbiele wątroby,



wzmożony rozpad krwinek czerwonych

(niedokrwistość hemolityczna, hemoliza

wewnątrznaczyniowa),

wewnątrznaczyniowa),


nadprodukcja urobilinogenu (zaparcia,

niedrożność lub zapalenie jelit).

Całkowity brak urobilinogenu:



żółtaczka mechaniczna (zablokowany

odpływ

żółci),

żółci),


toksyczne

uszkodzenie

wątroby

toksyczne

uszkodzenie

wątroby

(zahamowane

wytwarzanie żółci),

wytwarzanie żółci),


po intensywnej antybiotykoterapii (brak

flory

bakteryjnej).

Erytrocyty

Czułość testu jest określana na 5-10

krwinek czerwonych w 1



l moczu, co w

badaniu mikroskopowym odpowiada 0-5

erytrocytów

w polu widzenia.

Wartość diagnostyczna:



kamica nerkowa (podczas napadu kolki

nerkowej

– krwiomocz),

– krwiomocz),


nowotwory nerek i dróg moczowych,



kłębuszkowe zapalenie nerek (ok. 90%

przypadków),



odmiedniczkowe zapalenie nerek (1/3

przyp.),

przyp.),


skazy

krwotoczne

(hemofilia,

skazy

krwotoczne

(hemofilia,

koagulopatia,

trombopatia),

trombopatia),


leczenie

środkami

leczenie

środkami

przeciwzakrzepowymi,

przeciwzakrzepowymi,


dna moczanowa,



cukrzyca,



liszaj rumieniowaty,



zawał nerki,



nadciśnienie tętnicze pochodzenia

nerkowego,

nerkowego,


toksyczne uszkodzenie nerek.

Każdy

wynik

dodatni

testu

Każdy

wynik

dodatni

testu

paskowego

wymaga

weryfikacji

paskowego

wymaga

weryfikacji

osadu moczu metodą mikroskopową

oraz potwierdzenia lub wykluczenia

hemoglobinurii i mioglobinurii!!!

Leukocyty

do moczu dostają się

drogą diapedezy i stanowią stały

składnik jego osadu.

moczu

osób

zdrowych

moczu

osób

zdrowych

niezależnie

płci

niezależnie

płci

i wieku wynik testu na obecność

leukocytów jest ujemny. Oznacza to, że

liczba leukocytów w 1



l moczu nie

przekracza 10 komórek lub w badaniu

mikroskopowym 0-5 w polu widzenia.

Leukocyturia

–

Leukocyturia

–

podwyższona liczba leukocytów w

moczu występuje w chorobach układu

moczowego

niektórych

stanach

moczowego

niektórych

stanach

klinicznych.

Wartość diagnostyczna:



ostre i przewlekłe zakażenie układu

moczowego,

moczowego,


śródmiąższowe zapalenie nerek,



zespół nerczycowy,



zapalenie przydatków,



zapalenie wyrostka robaczkowego,



niewydolność krążenia (dość często).

Każdy

wynik

dodatni

testu

Każdy

wynik

dodatni

testu

paskowego

wymaga

potwierdzenia

paskowego

wymaga

potwierdzenia

leukocyturii badaniem mikroskopowym.

Azotyny

Dodatni test na azotyny wykrywa

bakterie

uropatogenne.

bakterie

uropatogenne.

Azotyny są szczególnie istotnym

parametrem w diagnostyce różnicowej

odmiedniczkowego zapalenia nerek. W

moczu ludzi zdrowych azotyny nie są

wykrywalne. Jednak wynik ujemny nie

wyklucza infekcji bakteryjnej w drogach

moczowych.

Leczenie

antybiotykami

oraz

Leczenie

antybiotykami

oraz

witaminą

hamuje

enzymatyczną

witaminą

hamuje

enzymatyczną

przemianę

materii

przemianę

materii

i namnażanie bakterii. Tym samym

zmniejsza się wytwarzanie azotynów

vivo

. Wskazane jest powtórzenie badania

po upływie 2-3 dni od odstawienia leków.

Wartość diagnostyczna:



infekcja bakteryjna dróg moczowych.

Źródłem

błędu

jest

długie

Źródłem

błędu

jest

długie

przetrzymywanie moczu

in vitro

–

namnażanie bakterii i redukcja azotanów

do azotynów (fałszywie dodatnie) lub

redukcja azotynów do wolnego azotu

(fałszywie ujemne).

Document Outline