ĆWICZENIE 3

Definicja



Badania doświadczalne polegają na

wywołaniu jakiegoś zjawiska

przyrodniczego w ściśle określonych

warunkach pozwalających

prześledzić dokładnie przebieg tego

zjawiska, przy czym interesujący

badacza proces jest kierowany przez

niego świadomie.

Charakterystyka ogólna



Czynnik obserwacji zastępuje się

czynnikiem eksperymentalnym



Grupę badaną poddaje się celowo i

świadomie czynnikowi

eksperymentalnemu



Grupa kontrolna pozostaje bez

wpływu czynnika eksperymentalnego



Zastosowanie: kosmetyki, leki

Badanie kliniczne



Badania kliniczne to badania

skuteczności

i bezpieczeństwa nowego leku lub

technologii medycznej. Grupę badanych

osób dzieli się na dwie podgrupy: 1)

eksperymentalną, w której pacjenci

otrzymują nowy lek i 2) kontrolną,

w której dostają placebo, czyli

nieaktywną leczniczo substancję.

Grupa zabiegowa i grupa

kontrolna

Z powodu dużej zmienności osobniczej

reakcji prawie

we wszystkich eksperymentach medycznych

musi być wprowadzona grupa kontrolna.

Bardzo rzadko zmienność zjawisk jest tak

mała, aby możliwe było zastosowanie tzw.

historycznych grup kontrolnych

(tzn.

porównanie nowych rezultatów badań

danymi uzyskanymi w przeszłości).

W badaniach eksperymentalnych grupę osób,

wobec której podejmuje się określone

postępowanie, nazywamy

grupą zabiegową

a jednostki nie objęte tym postępowaniem-

grupą kontrolną

Formułowanie celu badania

eksperymentalnego



Pierwszym zadaniem jest

sformułowanie celu

i założeń, czyli hipotez badawczych.

Dobra hipoteza badawcza powinna być

nie tylko merytorycznie wartościowa,

ale także powinna określać dokładnie

poziom początkowy

i końcowy eksperymentu.

Kilka przykładów niewłaściwego

zdefiniowania poziomu wyjściowego i

końcowego doświadczenia

Czy aminofilina jest szkodliwa dla zdrowia ?

(o jaką szkodliwość, czyli skutki chodzi ?)

Jaka jest optymalna dawka aminofiliny ?

(

optymalna dla jakiego celu ?)

Czy aminofilina jest dobrym lekiem

przeciwbólowym ?

(dla jakiego rodzaju

bólu ?)

Czy aminofilina jest skutecznym lekiem w

angina pectoris ?

(w leczeniu czy

zapobieganiu ?)

Czynnik doświadczalny

Przez „czynnik” w doświadczeniu

rozumiemy bodziec zastosowany w celu

określenia jego wpływu na sytuację

eksperymentalną

lub dla porównania jego wpływu z efektami

innych zabiegów.

W praktyce więc czynnik ten może oznaczać

substancje chemiczne, fizyczne, sposób

postępowania lub coś, co podlega kontroli

zgodnie z wymogami eksperymentu.

Czynnik doświadczalny c.d.

W badaniach eksperymentalnych zwykle istnieje

potrzeba porównania wyników w grupie

zabiegowej

z grupą kontrolną. Dlatego też czynnik

doświadczalny musi występować w różnym

natężeniu (w różnych dawkach), czyli musi mieć

rożne poziomy. Każdy zaś poziom czynnika

nazywamy zabiegiem.

Jeśli chodzi o badanie skuteczności leku to

porównywalna procedura powinna obejmować

wybrany świadomie inny zabieg referencyjny

(czyli porównanie z działaniem innego leku).

Przykład doświadczenia

klinicznego MRC, 1948

107 PACENTÓW

Z ROZPOZNANĄ

GRUŹLICĄ

52 PACJENTÓW (GRUPA

KONTROLNA)

ZGONY POGORSZENIE

POPRAWA

55 PACJENTÓW LECZONYCH
STREPTOMYCYNĄ

ZGONY

POGORSZENIE

POPRAWA
4

Model doświadczenia w

układzie naprzemiennym

Zabiegi „naprzemienne” (cross-over-trials),

polegaja na tym, że tej samej grupie badanych

podaje się różne zabiegi w pewnej kolejności, ale

ocenę skuteczności tych zabiegów wykonuje się

oczywiście oddzielnie.

POMIAR

STANU

ZDROWI
A

POMIAR
STANU
ZDROWIA

ZABIEG 1(LEK)

ZABIEG
1(LEK)

Populacja eksperymentalna

Przy wyborze populacji eksperymentalnej powinno się

rozważyć następujące pytania :



Czy istnieje podobieństwo cech demograficznych grupy

eksperymentalnej (badanych) do cech populacji

docelowej?



Czy populacja jest dostępna do badań? Chodzi tu nie tylko

o dostępność w sensie geograficznym. Jeśli na przykład

populację podstawową stanowią dzieci, to na ogół łatwiej

jest zbadać dzieci szkolne niż dzieci młodsze, które do

szkoły

nie uczęszczają



Czy jest dostatecznie wysoka zapadalność na chorobę

poddaną interwencji zapobiegawczej? Im wyższa jest

bowiem zachorowalność, tym mniejszą liczebnie grupę

wystarczy zbadać, aby zademonstrować korzyści

wynikające z danej interwencji

Populacja eksperymentalna

c.d.



Jaka powinna być niezbędna liczebność populacji

eksperymentalnej? Oczekiwana liczba nowych

przypadków choroby lub remisji, które mogą się

pojawić

w porównywanych grupach jest podstawą decyzji

na temat niezbędnej liczebności populacji. Ze

względu na to, że przewidywaną zapadalność i

oczekiwaną różnicę pomiędzy grupami z natury

rzeczy można oszacować tylko z pewnym

przybliżeniem, badaniem obejmuje się znacznie

więcej osób niż wynosi wymagane minimum

statystyczne dla uzyskania istotności

przewidywanych różnic.

Przyczyny eliminacji

jednostek

z badania:



duże ryzyko objawów ubocznych



zastosowanie placebo byłoby nieetyczne



niskie prawdopodobieństwo skuteczności

zabiegu



chory pozostaje w leczeniu nie dającym się

pogodzić
z zabiegiem



brak dyscypliny



brak czasu



niechęć i inne praktyczne przeszkody

Możliwości zwiększenia

współpracy



prawidłowy dobór uczestników



okres wstępny badania



częsty kontakt uczestników i

prowadzących badanie



dozowniki leków



monitoring medycz

Randomizacja



W metodologii badań klinicznych wykorzystuje się

różne sposoby przydzielania chorym określonego

rodzaju leczenia, lub inaczej, przypisywania chorych

do jednej z porównywanych w badaniu grup.

Wśród stosowanych metod przeważają techniki

oparte na doborze losowym, które w terminologii

badań klinicznych noszą ogólną nazwę randomizacji

(ang.

randomisation, od random — losowy,

przypadkowy).



Losowy rozdział badanych osób do grup

porównawczych stosuje się w celu zniwelowania

wpływu niekontrolowanych zmiennych na wyniki

eksperymentu.

Przydział zabiegów w

układach naprzemiennych



Układ kwadratu łacińskiego

Jest to uporządkowanie w kwadracie zbioru liter łacińskich (A,B…) w taki

sposób , że żadna litera nie występuje więcej niż raz w tym samym

wierszu

i kolumnie.

■

Kwadrat grecko-łaciński

Zawiera „n” liter łacińskich i „n” liter greckich rozlosowanych w ten

sposób,

że każda litera łacińska i każda litera grecka pojawiła się tylko 1 raz w

danej kolumnie i każda z kombinacji liter grecko – łacińskich występuje

też tylko 1 raz.

D δ B β A α C γ

A B C
D

B C D
A

C D A
B

D A B
C

(A,B,C….) – są to zabiegi

(alfa, beta,…) – np. pory
dnia

A, B, C, D to
zabiegi



Analiza czynnikowa

stosujemy ją, kiedy badamy wpływ kilku

zabiegów łącznie na stan zdrowia pacjentów.

Występują tu różne kombinacje czynników, a my

badamy ich sumaryczny efekt.

Przydział zabiegów w

układach

naprzemiennych c.d.

Liczebność jednostek

doświadczalnych



Liczebność jednostek doświadczalnych może być

z góry ustalona w zależności od czysto

statystycznych wymagań.

Pożądaną liczebność próby szacujemy na podstawie

wzorów i tabel.

Niektóre układy doświadczalne nie zakładają jednak

z góry pożądanej liczebności próby. Doświadczenie

trwa do chwili uzyskania przekonujących dowodów

dla weryfikacji hipotezy badawczej.

Przykładem tego rodzaju planu doświadczalnego jest

tzw. badanie (analiza) sekwencyjne.

Badanie sekwencyjne



Analiza sekwencyjna może być stosowana

wtedy, gdy organizator badania chce podkreślić,

który

z testowanych zabiegów jest lepszy, natomiast

nie interesuje go, w jakim stopniu jeden jest

lepszy od drugiego.

Metoda taka pozwala na uzyskanie

miarodajnych wyników, nawet w odniesieniu do

niewielkiej liczby obiektów.

Technika jest bardzo prosta i oszczędza sporo

czasu

i kosztów.

Pewnym ograniczeniem tej metody jest

trudność znalezienia dwóch jednakowych

obiektów (chorych) w tym samym czasie.

Próba ślepa



Utrzymanie w czasie eksperymentu

wszystkich warunków na ustalonym poziomie

często sprawia dużo kłopotów w badaniach

na ludziach, ponieważ czynniki natury

psychologicznej od strony badanych, jak

i obserwatorów mogą być szczególnie trudne

do skontrolowania.

Na przykład osoby biorące udział

w eksperymencie, jeśli wiedzą, który z leków

otrzymują, mogą tendencyjnie oceniać stan

zdrowia lub samopoczucie. Dlatego często

zachodzi potrzeba podawania grupie

kontrolnej placebo.

Placebo



Placebo

(łac.

będę się podobał

) - substancja lub

działanie obojętne, nie mające wpływu na stan

zdrowia pacjenta, podawane choremu jako

terapia. Chory nie wie, że to, co zastosowano

nie jest prawdziwym leczeniem, zaś wszystko

(dla leku głównie: wygląd, zapach, smak,

konsystencja), oprócz leczniczych właściwości

placebo jest takie samo, jak rzeczywistej terapii.



Efekt placebo występuje wtedy, gdy sam akt

poddania się leczeniu a nie substancja czynna

leku wpływa pozytywnie na organizm pacjenta.

Próba ślepa



W badaniach klinicznych, mających ocenić

skuteczność i bezpieczeństwo stosowania

nowych leków, istotne jest uniknięcie tzw.

„efektu placebo”.



Sposoby zaślepienia badania i różne metody

doboru grup pacjentów mają na celu

zminimalizowanie efektu placebo i uzyskanie

zobiektywizowanych danych o leku właściwym.



Ślepa próba polega na utrzymaniu osób

przyjmujących lek w nieświadomości co do

tego czy przyjmują lek, czy też substancję

obojętną (placebo).

Próba ślepa



Zaślepienie badania polega na

ukryciu „przydzielonego” leczenia

przed:



pacjentem – pojedynczo ślepa próba,



pacjentem oraz lekarzem prowadzącym

badanie – podwójnie ślepa próba,



pacjentem, lekarzem prowadzącym

badanie oraz osobą zbierającą wyniki

badań – potrójnie ślepa próba.

Próba podwójnie ślepa



Polega ona na tym, że nikt z osób biorących

bezpośrednio udział w eksperymencie i mających

kontakt z osobami badanymi, nie wie, który środek

jest naprawdę lekiem, a który w rzeczywistości jest

substancją obojętną.



Losowo wybiera się grupę pacjentów, którym

podaje się testowany lek, a połowie placebo.



Poszczególni pacjenci nie są informowani, do której

z grup należą i nie wie tego również personel

medyczny bezpośrednio zajmujący się pacjentami

(pielęgniarki podające lek, lekarz analizujący stan

zdrowia pacjentów).

Próba podwójnie

pozorowana/maskowana



Jest szczególną „odmianą” próby podwójnie

ślepej i ma miejsce wówczas, gdy podawane

leki badane występują w dwóch różnych

postaciach, np. jeden lek w formie tabletek a

drugi w postaci zastrzyku. Dla zapewnienia

zaślepienia terapii każdy pacjent otrzymuje

obie postaci leku, nie wiedząc, który lek i w

jakiej postaci jest leczeniem aktywnym. W

takim modelu badania zawsze jeden z leków

jest substancją aktywną.

Próba otwarta



Próba otwarta to metoda badawcza, w której

zarówno badający jak i badani znają

przynależność do grupy badanej czy

kontrolnej. Innymi słowy, zarówno pacjent,

jak i lekarz znają dokładnie szczegóły

leczenia. Próba otwarta występuje często

jako kolejny etap badania klinicznego, gdy

po zakończonym etapie próby zaślepionej

pacjenci, spełniający określone kryteria, np.

dobrze reagujący na leczenie danym

preparatem, mogą kontynuować leczenie

w sposób otwarty.

Pozytywny aspekt badania

klinicznego



Uczestnictwo w badaniach

klinicznych staje się dla coraz

większej liczby pacjentów szansą na

skorzystanie z najnowszych rozwiązań

terapeutycznych oraz pozwala na

obniżenie kosztów własnych leczenia,

nawet, jeśli dotyczy to tylko okresu

uczestnictwa w badaniu.

Zalety klinicznych badań

kontrolnych



Randomiz

acja

–

porównywalny

rozkład czynników zakłócających



Jednolity sposób zbierania

informacji



Opracowany protokół interwencji



Ślepa próba (pojedyncza,

podwójna, potrójna)

Wady klinicznych badań

kontrolnych



Niekiedy ograniczenia w przenoszeniu

wyników na praktykę lekarską



Długi okres czasu do uzyskania wniosków



Duże zbiorowości badanych



Istotny (niekiedy bardzo duży) koszt



Problemy etyczne



Badani mogą nie współpracować

Document Outline