Anna Zalewska – PRI – W4
II. Przegląd wybranych
koncepcji temperamentu – 4.
A-B
4. Teorie i badania temperamentu w Polsce
A) RTT – wersja klasyczna
B) Modyfikacja RTT Strelaua i Zawadzkiego (RTT-
M)
Następny wykład
C) Transakcyjny Model Temperamentu (TMT)
Eliasza
D)
Porównanie TMT z RTT - różnice i wspólne
elementy
4. Teorie i badania
temperamentu w Polsce
A) Regulacyjna Teoria Temperamentu
(RTT) Strelaua i współpracowników
– wersja klasyczna
Źródła
Definicja
CCZ – charakterystyka czasowa zachowania
PEZ – Poziom energetyczny zachowania
Mechanizmy fizjologiczne reaktywności
Aktywność i jej porównanie z reaktywnością
Reaktywność a funkcjonowanie w różnych
sytuacjach
RTT Strelaua i
współpracowników – wersja
klasyczna
• Badania nad temperamentem w Polsce od
ok. 50 lat
- Strelau: 1958 – 1. artykuł; 1964 –
monografia;
- cechy i typy UN; cechy i typy
temperamentu
• „Szkoła warszawska” – Jan Strelau i jego
uczniowie: A. Eliasz, T. Klonowicz, Jan
Matysiak
• „Owoc”: Regulacyjna teoria
temperamentu (RTT) - wersja klasyczna
(wspólne korzenie)
• Dwie modyfikacje:
- Strelau i Zawadzki: RTT zmodyfikowana
(tutaj:„RTT-M”)
- Eliasz – Transakcyjny Model
Temperamentu (TMT)
- Różnice i podobieństwa
4. A) RTT - wersja klasyczna.
Źródła RTT
1. TEORIA PAWŁOWA
• biologiczne uwarunkowanie - u ludzi i
zwierząt
• cechy formalne
• podział na cechy czasowe (RPN) i
energetyczne (SPP)
• bardzo ważna SPP
• Badania Tiepłowa i Niebylicyna, Mierlina
2. TEORIE AKTYWACJI (Hebb, Gray, Duffy)
3. TEORIA CZYNNOŚCI Tomaszewskiego
• Człowiek element szerszego systemu
• reguluje swoje relacje ze światem poprzez
czynności
• regulacja stymulacji – aspekt regulacji
„osoba – środowisko”
4. BADANIA: laboratoryjne, w war.
naturalnych
4. A) RTT - wersja klasyczna.
Definicja temperamentu
Podstawowe, względnie stałe cechy
ORGANIZMU (po 1995 –
OSOBOWOŚCI
),
które manifestują się w FORMALNEJ
charakterystyce zachowania (cechach
ENERGETYCZNYCH I CZASOWYCH)
Pierwotnie zdeterminowane przez wrodzone
mechanizmy fizjologiczne
• WYSTĘPUJĄ WE WCZESNYM
DZIECIŃSTWIE
• WYSTĘPUJĄ U LUDZI I ZWIERZĄT
• PODLEGAJĄ ZMIANOM pod wpływem
dojrzewania oraz czynników
środowiskowych.
WZGLĘDNIE STAŁE CECHY
• Najbardziej stałe, mało podatne na
zmiany (powolne)
• Podobna pozycja na tle grupy (w czasie)
4. A) RTT - wersja klasyczna.
Definicja
CECHY FORMALNE –każde zachowanie ma
treść i formę
• T ujawnia się WE WSZYSTKICH
ZACHOWANIACH,
Emocjonalnych,
Motorycznych, Poznawczych
(nie trzeba szukać specjalnych zachowań,
aby badać T)
• Wiąże się z pytaniem: JAK, W JAKI
SPOSÓB?
(mówienie, muzyka, „lubię
góry” - spacer, wspinaczka)
• T jest wzgl. NIEZALEŻNY od TREŚCI
(CHARAKTERU, wąsko rozumianej O –
DLACZEGO i CO robi?) np. taternik –
ratownik GOPR (cele różne)
Podobnie – Pawłow oraz Thomas i Ches
4. A) RTT - wersja klasyczna.
CCZ -Charakterystyka czasowa
zachowania
ŻYWOŚĆ (labilność pobudzenia):
• SZYBKOŚĆ
– czas powstawania reakcji
(czas latencji)
• TEMPO
– częstość, liczba reakcji w
jednostce czasu
PERSEWERATYWNOŚĆ
(labilność
hamowania):
UTRZYMYWANIE I
POWTARZANIE REAKCJI
– jak długo trwa,
ile razy występuje po zaprzestaniu B
RYTMICZNOŚĆ (regularność)–
Stałość
odstępów
między reakcjami tego samego
typu (nie wiąże się z labilnością, a słabo z
ruchliwością)
RUCHLIWOŚĆ
-
zdolność do szybkiego i
adekwatnego reagowania na zmiany w
środowisku; łatwość zmiany zachowania w
odpowiedzi na zmiany Ś;
cecha wtórna –
najogólniej opisuje przebieg zachowania
w czasie
4. A) RTT - wersja klasyczna.
PEZ – Poziom energetyczny
zachowania
Cechy odpowiedzialne za gromadzenie i
rozładowywanie energii:
reaktywność i
aktywność
REAKTYWNOŚĆ -
wyznacza
wielkość
pobudzenia pod wpływem stymulacji,
względnie stałą i charakterystyczną dla
jednostki:
• INTENSYWNOŚĆ REAKCJI
• WRAŻLIWOŚĆ i WYDOLNOŚĆ – progi (WR<NR)
• POTRZEBĘ STYMULACJI (OPS) – WR<NR
Potrzeba stymulacji (PS) = optymalny
poziom stymulacji (OPS) - zakres
stymulacji, któremu odpowiada OPA
OPA - Optymalny poziom aktywacji = środkowe
pasmo kontinuum aktywacji (dobre samopoczucie,
maksymalne efekty, reagowanie zgodne ze
znaczeniem bodźca - Hebb 1955; Eliasz 1981)
Potrzeba stymulacji – standard, cel regulacji
4. A) RTT - wersja klasyczna.
Mechanizmy fizjologiczne
reaktywności
INDYWIDUALNOŚĆ NEUROHORMONALNA:
układ Endokrynny, AUN, OUN, CUN –
kora, struktury podkorowe ARAS, pień
mózgu
Funkcja – energetyczne przetwarzanie
bodźców
WZMACNIANIE STYMULACJI (u WR) lub
TŁUMIENIE STYMULACJI (u NR)
2 metafory:
- Współczynnik energetycznego
przetwarzania bodźców –
WEPB (PA/S x V)
– różnice zależne od siły S (bodźca)
- aktywowalność Graya
(PA/S + x) – stałe
różnice w poziomie aktywacji w
odpowiedzi na każdy S,
wynika-jące z
niespecyficznego bombardowania kory przez
ARAS
4. A) RTT - wersja klasyczna.
Aktywność
Cecha, która determinuje ilość i zakres
działań (zachowań celowych) o określonej
wartości stymulacyjnej
POŚREDNIA
– podejmowanie działań,
których celem jest dostarczenie lub
unikanie stymulacji z zewnątrz,
poszukiwanie określonych sytuacji (np.
dyskoteka)
BEZPOŚREDNIA
- podejmowanie działań,
które same w sobie są źródłem stymulacji.
3 mechanizmy:
• AFERENTACJA ZWROTNA
(akt.
motoryczna)
• ZABARWIENIE EMOCJONALNE
(ważność,
ryzyko, zagrożenie)
• ZŁOŻONOŚĆ
,
TRUDNOŚĆ CZYNNOŚCI
(aktywność poznawcza)
4. A) RTT - wersja klasyczna.
Cechy PEZ - porównanie
REAKTYWNOŚĆ
• bezpośrednio zależy od mech.
Fizjologicznych
• odnosi się do reakcji (zachowań
reaktywnych)
• wyznacza potrzebę stymulacji - cel
regulacji
AKTYWNOŚĆ
• Wymaga uczenia się
• Odnosi się do czynności (zachowań
celowych)
• Jest regulatorem dopływu stymulacji –
decyduje o tym, ile stymulacji dopływa
Regulacja nie jest automatyczna (wymaga
uczenia się!):
Jeśli osobnik nauczy się prawidłowej
regulacji - ujemny związek R i A (im
wyższa R, tym mniejsza A: R = 1/A)
PS – zależy od szerszego układu mech.
fizjologicznych
4. A) RTT - wersja klasyczna.
Reaktywność a funkcjonowanie
w różnych sytuacjach
Styl działania – typowy sposób wykonywania
czynności
-
WR - styl wspomagający (CzPomocnicze >
CzZasadnicze)
- NR – styl prostolinijny (CzPomocnicze < lub =
CzZasadnicze
)
CzP –zmniejszają wartość stymulacyjną (upraszczają
CzZ, Ps i Pp )
Jeśli styl zgodny z PS – brak różnic w efektach WR i
NR
Efekty i koszty
towarzyszące lub następcze
Wysoka stymulacja (WS)
– rywalizacja, presja,
nowość
- WR gorsze efekty lub wyższe koszty niż NR i niż w
NS.
Niska stymulacja (NS)
– monotonia, czujność, rutyna
- NR gorsze efekty lub wyższe koszty niż WR i niż w
WS.
Jeśli silna motywacja – efekty utrzymane, ale wzrost
kosztów
Spadek efektów i wzrost kosztów: WR>NR (TCR:
WSiWR, NSiNR?)
4. B) Modyfikacja RTT Strelaua i
Zawadzkiego (RTT-M). Przyczyny
Cel:
LEPSZE PRZEWIDYWANIE ZACHOWAŃ -
konstrukcja narzędzia do pomiaru cech RTT
Przyczyny modyfikacji:
1. Brak narzędzia do pomiaru cech RTT –
wykorzystywany Kwestionariusz Temperamentu
PTS
a) Cechy energetyczne – słabo zoperacjonalizowane
Reaktywność: SPP-
wydolność, brak info o wrażliwości
Aktywność: brak
skali, pośrednio - style, dobór czynności lub
sytuacji, eksperymentalnie
b) Cechy czasowe – tylko Ruchliwość: RPN
2. Brak wyodrębnienia zachowań emocjonalnych
4. B) Modyfikacja RTT Strelaua i
Zawadzkiego (RTT-M). Zmiany
(od 1996)
1. Definicja: podstawowe cechy
osobowości,
pierwotnie zdeterminowane przez wrodzone
mechanizmy fizjologiczne, względnie stałe - stała
pozycja na tle grupy w czasie i
w różnych
sytuacjach
Temperament (T) – element osobowości (O)
- jest najogólniejszą charakterystyką O
- na podstawie cech T kształtuje się O (treść – charakter)
2. Cechy PEZ i CCZ –
bardziej szczegółowe tendencje
3. Mechanizmy fizjologiczne (MF) -
próby
specyfikacji
4. Powiązania między cechami –
analiza układów
cech (4 typy), ich znaczenie funkcjonalne
4. B) RTT- M. Cechy szczegółowe
PEZ
REAKTYWNOŚĆ-
Wrażliwość
i
wydolność
, 5 cech:
• Wrażliwość sensoryczna (WS)
zdolność detekcji i reagowania na bodźce o minimalnej
wartości
• Wrażliwość emocjonalna (WE)
wielkość bodźca, wywołującego stan emocjonalny
• Odporność emocjonalna (OE)
–
zdolność do sprawnego
działania mimo silnego pobudzenia emocjonalnego
• Odporność na zmęczenie (OZ)
–
zdolność do
długotrwałego (intensywnego) działania bez lub mimo
zmęczenia
• Odporność na dystraktory (OD)
–
zdolność do
działania pomimo silnej stymulacji wewn.(ból) lub zewn.
(hałas)
AKTYWNOŚĆ
(2 cechy):
• Pośrednia
:
poszukiwanie sytuacji o różnej sile stymulacji
• Bezpośrednia
:
wykonywanie czynności o różnej stymulacji
4.
B) RTT- M. Modyfikacja cech
PEZ
RTT
RTT-M
WRAŻLIWOŚĆ WS
WS
WRAŻLIWOŚĆ WE+
RE
REA
OE-
SPP WYDOLNOŚĆ OZ
WT
OD
AB
AKT
AKTYWNOŚĆ=AK
AP
RE i WT – możliwości (PS); AK – główny
regulator
4. B) RTT- M. Cechy PEZ po
modyfikacji
WS - WRAŻLIWOŚĆ SENSORYCZNA
zdolność detekcji i reagowania na bodźce zmysłowe o małej
wartości stymulacyjnej
RE – REAKTYWNOŚĆ EMOCJONALNA
tendencja do intensywnego reagowania na bodźce
emotogenne, duża wrażliwość i mała odporność emocjonalna
WT – WYTRZYMAŁOŚĆ
zdolność do adekwatnego reagowania mimo długotrwałej /
intensywnej aktywności i w warunkach silnej stymulacji
(zewn. lub wewn.)
AK – AKTYWNOŚĆ
tendencja do podejmowania zachowań o dużej wartości
stymulacyjnej lub zachowań dostarczających stymulacji
zewnętrznej (z otoczenia)
4.
B) RTT- M. Modyfikacja cech
CCZ
RTT
RTT-M
RUCHLIWOŚĆ ZMIANY
+
SZYBKOŚĆ
ŻWAWOŚĆ
ŻYWOŚĆ
ŻW
-
TEMPO
UTRZYMYWANIE
PERSEWERATYWNOŚĆ
PE
POWTARZANIE
RYTMICZNOŚĆ
xxxx
Regulacja czasowa oraz wpływ na PS i
dopływ stymulacji
4. B) RTT- M. Cechy CCZ po
modyfikacji. Mechanizmy
fizjologiczne
ŻW = ŻWAWOŚĆ (szybkość, tempo i RUCHLIWOŚĆ)
tendencja do szybkiego reagowania, utrzymywania wysokiego
tempa reakcji i łatwej zmiany reakcji odpowiednio do zmian
otoczenia
Ruchliwość – cecha nadrzędna w RTT, składnik ŻW w RTT-M
PE = PERSEWERATYWNOŚĆ
tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowań po
zaprzestaniu działania B (sytuacji), który te zachowania
wywołał
MECHANIZMY FIZJOLOGICZNE:
• RE
- wrażliwość układu Limbicznego i AUN (N)
• WS
,
WT
,
AK
– fizjologia i biochemia struktur
korowo-siatkowatych (KORA-ARAS) (E-I?)
ŻW
i
PE
– odpowiedzialne za szybkość powstawania,
czas trwania, przebieg procesów nerwowych i ich
interakcje
4. B) RTT-M. Związki między
cechami
WS
ŻW PE
RE
WT AK
ŻW ,23 ---
PE
,12 -,26 ---
RE
-,03
-,45 ,60
---
WT ,03
,50
-,43 -,63
---
AK
,08 ,29
-,06 -,32 ,20
SPP
,02
,50
-,41 -,63 ,62
,41
WS – brak związku z WT i AK (te same MF)
RE – silny związek z WT (różne MF)
PE i ŻW – silniej związane z RE i WT niż ze sobą
słabe związki AK z RE i WT (mało precyzyjna
regulacja?)
SPP – odzwierciedla ogólną PS, możliwości
przetwarzania S
4. B) RTT-M. Znaczenie
funkcjonalne cech
Cechy - dyspozycje: stres ekstremalny, pourazowy- PTSD
RE (3) – zwiększa prawdopodobieństwo PTSD, ale nie pozwala
przewidywać formy i czasu trwania
Formy
ostra, opóźniona, chroniczna
zależą też od (1) dramatyzmu
zdarzenia i (2) następstw materialnych
(Zawadzki, 2006)
4. B) RTT-M. Znaczenie
funkcjonalne cech
Funkcje cech w regulacji stymulacji:
RE i WT – wyznaczają POTRZEBĘ STYMULACJI,
MOŻLIWOŚCI PRZETWARZANIA STYMULACJI
AK – główny REGULATOR DOPŁYWU STYMULACJI
ŻW i PE – regulacja czasowa
(plastyczność
szybkość)
i udział w
REGULACJI ENERGETYCZNEJ:
- Współwyznaczają możliwości
(wysoka ŻW i mała PE)
- Wspomagają regulację
(ŻW- zwiększa dopływ, PE –
tendencja do rozładowywania)
WS, ŻW i PE – wskaźniki skuteczności regulacji
Cechy czasowe – szczególny aspekt PEZ???
4. B) RTT-M. 4 TYPY struktury
temperamentu, ich znaczenie
funkcjonalne
To struktura cech temperamentu wyznacza
• Preferencje
zawodowe, sport, style działania
(WR
-wspomagający; NR - prostolinijny) WR-REwt; NR-reWT
• sprawność działań i koszty w różnych sytuacjach
– Silna stymulacja: WR gorsze efekty i większe koszty niż NR
– Słaba stymulacja: NR gorsze efekty i większe koszty niż WR
• może stanowić TCR –temperamentalny czynnik ryzyka
4 typy struktury temperamentu i ich odniesienie do H-G
:
Zharmonizowana o dużych możliwościach –
Sangwinik
Zharmonizowana o małych możliwościach - Melancholik
Niezharmonizowana o małych możliwościach –
Choleryk
Niezharmonizowana o dużych możliwościach -
Flegmatyk
4.
B) RTT-M. Typy
zharmonizowane
S - Sangwinik: duże możliwości, wysoka AK (
OPA ), duże zdolności przystosowawcze
(WS i WT; ŻW i PE)
M - Melancholik: małe możliwości (wysoka
RE i niska WT), niska AK ( OPA), małe
zdolności przystosowawcze
4. B) RTT-M. Typy
niezharmonizowane
Ch – Choleryk: małe możliwości ale wysoka aktywność
(za wysoki PA), wysoka WS ale mała WT, wysokie ŻW
i PE
F – Flegmatyk: duże możliwości ale mała aktywność (za
niski PA), mała WS ale wysoka WT, niskie ŻW i PE
4.
B) RTT-M. 4 typy struktury T a
TCR
TYP może stanowić TCR (nerwice, somatyka,
socjopatia)
WR
RE PE
ZHARMONIZOWANA
NIEZHARMONIZ.
MAŁA ADAPTACJA
TYP A
DEPRESJA, TYP C
M
CH
AK
ŻW
WS
F
S
TYP C/socjopatia
TYP
ZDROWY
NIEZHARMONIZ.
ZHARMONIZOWANA
WT
NR
Przykładowe pytania – W4
Osoby niskoreaktywne są narażone na stres, obniżone efekty
działania, wysokie koszty psychofizyczne, a nawet zmiany
temperamentu, jeśli funkcjonują w sytuacjach
a) Monotonnych
b) zagrożenia fizycznego
c) rywalizacji
d) zagrożenia społecznego
Zgodnie ze zmodyfikowaną wersją RTT możliwości przetwarzania
stymulacji są wyznaczane głównie przez:
a) Wytrzymałość i Wrażliwość sensoryczną
b) Reaktywność emocjonalną i Aktywność
c) Reaktywność emocjonalną i Wytrzymałość
d) Reaktywność emocjonalną i Wrażliwość sensoryczną
Która z konfiguracji cech temperamentu (wg RTT) wskazuje na
strukturę zharmonizowaną:
a) Mała wytrzymałość, duża reaktywność emocjonalna, duża
aktywność
b) Duża wytrzymałość, mała reaktywność emocjonalna, duża
aktywność
c) Duża wytrzymałość, mała reaktywność emocjonalna, mała
aktywność
d) Duża wytrzymałość, duża reaktywność emocjonalna, mała
żwawość