Lekarz Agnieszka Kujawska
Lekarz Agnieszka Kujawska
Odczyny fototoksyczne i fotoalergiczne rozwijają
się w wyniku różnych patomechanizmów ale
zawsze związane są z nałożeniem się działania :
- zewnątrzpochodnych środków
światłouczulających
- promieniowania UV.
Stanowią grupę bardzo częstych fotodermatoz,
z którymi spotykają się lekarze wszystkich
specjalności.
Większość polekowych fotodermatoz rozwija
się w wyniku oddziaływania promieni UVA :
320 – 400 nm
- UVA 1 : 340 – 400 nm
- UVA 2 : 320 – 340 nm
UVA jest odpowiedzialne za większość
indukowanych światłem reakcji polekowych !!!
Patomechanizm fotodermatoz
polekowych :
Fotodermatozy wywołane egzogennymi
czynnikami uczulającymi dzielimy na :
I. Reakcje FOTOTOKSYCZNE
II. Reakcje FOTOALERGICZNE
Odczyny fototoksyczne teoretycznie mogą wystąpić
u każdego po zadziałaniu :
-
substancji fototoksycznej w odpowiednio dużym
stężeniu
-
po odpowiednio dużej ekspozycji na światło.
W wyniku reakcji środków fototoksycznych
z promieniowaniem powstają wolne rodniki, aktywne
cząsteczki tlenu i nadtlenki. Substancje te powodują
uszkodzenie keratynocytów.
Zidentyfikowano dwa mechanizmy fototoksyczności :
zależny i niezależny od tlenu.
Patogeneza :
- pobór energii przez substancję aktywną
- przekazywanie energii
(wolne rodniki, nadtlenki, ciepło)
- toksyczne uszkodzenie komórek
- ostra reakcja fototoksyczna
Ad. II.
Patomechanizm zmian FOTOALERGICZNYCH jest
związany z alergią późną powodującą alergiczny
wyprysk kontaktowy, z tym, że światło jest tu
niezbędne
w pierwszym etapie procesu do uaktywnienia
haptenu
lub podczas procesu prezentacji antygenu.
Warunki wystąpienia odczynu fotoalergicznego :
1.
Fotoalergen (miejscowy lub ogólny)
2.
Promieniowanie UV
(dwie istotne długości fal promieniowania
świetlnego:
- spektrum absorpcyjne – wymagane do modyfikacji
alergenu
- spektrum wywołujące – niezbędne do
spowodowania objawów klinicznych – na ogół UVA)
Zmodyfikowany alergen ma odmienną budowę
chemiczną.
Wymagana dawka promieniowania świetlnego może być
niska.
3.
Niezbędna jest wcześniejsza ekspozycja na alergen
(zawsze występuje okres latencji pomiędzy pierwszą
ekspozycją i reakcją skórną)
Patogeneza :
- przemiana substancji znajdującej się w/na skórze
w nowy hapten
- połączenie z białkiem i utworzenie nowego
antygenu
- uczulenie na nowy antygen
- powtórna ekspozycja na światło
- reakcja immunologiczna na nowy
antygen
- ostra reakcja fotoalergiczna
lub
- przewlekłe fotoalergiczne
zapalenie skóry
OBJAWY KLINICZNE FOTODERMATOZ
POLEKOWYCH :
Odczyny fototoksyczne klasyczne – objawy
kliniczne :
-
przypominają oparzenie słoneczne
-
są ściśle ograniczone do okolic
eksponowanych na światło
Obraz kliniczny odczynów
fototoksycznych :
oparzenie słoneczne
przebarwienia
większość leków
-
leki przeciwarytmiczne
-amiodaron
-
pochodne fenotiazyny
-
minocyklina
-
antydepresanty -deprim
-
leki przeciwpadaczkowe
-
leki przeciwmalaryczne
-
cytostatyki
-
hormony
-
psoraleny
-
berlocque dermatitis
-
phytophotodermatitis
Zmiany
przypominające
liszaj płaski (bez
zajęcia
błon śluzowych)
Zmiany
przypominające
porfirię skórną
późną
-
tetracykliny
-
hydrochlorotiazyd
-
chinidyna
-
kwas nalidyksowy
-
furosemid
-
tetracykliny
-
naproksen
-
amiodaron
Fototoksyczne zapalenie skóry (phototoxic
dermatitis)
Reakcje fototoksyczne występują dość często ponieważ
u każdej osoby mającej kontakt z podejrzaną
substancją ekspozycja na światło słoneczne prowadzi do
rozwoju objawów.
Substancje o właściwościach fototoksycznych mogą być
stosowane miejscowo lub ogólnie.
Miejscowe substancje
fototoksyczne :
- furokumaryny
- psoraleny
- smoły, dziegcie
Furokumaryny są związkami cyklicznymi gwałtownie
reagującymi ze światłem ; powodują phytophotodermatitis
(czyli świetlne zapalenie skóry wywołane uczuleniem na
rośliny) ; są zawarte w licznych powszechnie występujących
Roślinach
- chryzantemy
- piołun
- osty
- z
Furokumaryny są związkami cyklicznymi gwałtownie
reagującymi ze światłem ; powodują
phytophotodermatitis (czyli świetlne zapalenie
skóry
wywołane uczuleniem na rośliny) ; są zawarte w
licznych powszechnie występujących roślinach
(chryzantemy, piołun, osty, złocień, barszcz olbrzymi
Heracleum sp.) ale również w warzywach (marchew,
pietruszka, seler).
Psoraleny stanowią zmodyfikowane furokumaryny i
są
stosowane właśnie z uwagi na ich działanie
fotouwrażliwiające (miejscowo i ogólnie)
Smoły, dziegcie przede wszystkim ekspozycja
przemysłowa ; czasami fototerapia
Hematoporfiryny są związkami wykorzystywanymi w
terapii fotodynamicznej nowotworów – w połączeniu z
laseroterapią
Ogólne substancje fotoksyczne – leki :
Lekami o największych właściwościach
fototoksycznych są:
amiodaron
tetracykliny
niesteroidowe leki przeciwzapalne
fenotiazyny
psoraleny
Ad. - niesteroidowe leki przeciwzapalne :
przede wszystkim :
- ibuprofen
- ketoprofen
- naproksen
- piroksykam
Również stosowane miejscowo !
Ad. : fenotiazyny :
(leki przeciwpsychotyczne)
mogą wykazywać zarówno działanie fototoksyczne
jak i
fotoalergiczne
Najczęściej stosowane preparaty to :
- chlorpromazyna (Fenactil)
- lewomepromazyna (Tisercin)
- promazyna (Promazin)
- perazyna (Pernazinum)
- tiorydazyna (Thioridazin)
Na osobną uwagę zasługują przewlekłe fotodermatozy
występujące w postaci
przebarwień – najczęściej wywoływane są przez :
- hormony (estrogeny, progesteron)
- leki przeciwarytmiczne
(amiodaron,
chinidyna)
- minocyklinę
- leki przeciwmalaryczne
Przebarwienia mogą również
pojawić się po stosowaniu 5-
fluorouracylu i bleomycyny
stosowanych w onkologii.
Reakcje fototoksyczne mogą powodować
onycholizę paznokci (m.in. po tetracyklinach
czy benoksaprofenie).
Natomiast zmiany imitujące liszaja płaskiego
(po tetracyklinach, hydrochlorotiazydzie,
chinidynie)
czyli liszaj płaski typu fototoksycznego nie
występują
na błonach śluzowych !!
Jeszcze raz należy podkreślić, że
za odczyny fototoksyczne
powodujące toksyczne
uszkodzenie struktur komórkowych
nie są odpowiedzialne żadne
znane
procesy immunologiczne !
Natomiast w następstwie odczynów o
charakterze immunologicznym –
fotoalergicznego wyprysku kontaktowego – może
dojść do utrwalenia się nadwrażliwości na
światło, pomimo zaprzestania kontaktu z
substancją uczulającą tj. do wystąpienia stanu
tzw. przetrwałej nadwrażliwości na światło.
Rozwija się wówczas bardzo oporna na leczenie
nadwrażliwość na szeroki zakres promieniowania
(UVB, UVA, a nawet światło widzialne). Oprócz
zaznaczonej lichenizacji skóry może wystąpić
erytrodermia.
Synonimami przetrwałej nadwrażliwości na światło
są: - przewlekłe posłoneczne zapalenie skóry
- chronic actinic dermatitis
- actinic reticuloid
-
pozytywny wynik testów skórnych
-
pozytywny wynik testów świetlnych
-
zmiany najczęściej na czole i karku ( czasami –
facies leonina)
Występują zmiany immunologicznej
reakcji skórnej, co jest o tyle istotne, że
w pewnym odsetku przypadków zmiany
ulegają ewolucji do skórnych
chłoniaków T-komórkowych !!!
Wskazane jest wykonywanie okresowych
biopsji skóry w celu monitorowania
możliwości rozwoju tego chłoniaka.
Nie istnieje w pełni satysfakcjonująca
metoda terapeutyczna.
Pewne efekty przynosi stosowanie
azatiopryny
oraz – czasami – kortykosterydów i
cyklosporyny.
Ostatnim istotnym zagadnieniem jest zjawisko
fotoagrawacji czyli zaostrzania się różnych dermatoz
pod wpływem promieniowania UV.
Zdecydowanie niekorzystną rolę UV w nasilaniu lub
prowokacji zmian skórnych obserwuje się w :
- toczniu rumieniowatym
- pęcherzycy
- zapaleniu skórno – mięśniowym
- chorobie Dariera
- trądziku różowatym i zwykłym
- opryszczce
- łojotokowym zapaleniu skóry
Dziękuję za
uwagę !