Ekonomia Pieniądz

Ekonomia – geneza

terminu



Termin

ekonomia

wywodzi się z języka

greckiego. Słowo

oikonomika

jest złożeniem

dwu słów:

oikos

– dom i

nomos

– nauka,

prawo.



Słowo to zostało po raz pierwszy użyty w

dziele greckiego historyka i myśliciela

Ksenofonta (V-IV w. p.n.e.) poświęconym

zasadom gospodarowania i zarządzania

majątkiem.



Terminem tym posługiwał się także

Arystoteles, który przez

oikonomike

rozumiał

naukę o zarządzaniu domem.

Ekonomia – geneza

terminu



Ekonomia polityczna

– termin użyty po

raz pierwszy przez Antoine’a de

Vatteville’a w 1615r. w

„Traite de

l’economie”.

Słowo „polityczna”

oznaczało tu, że traktat dotyczył

gospodarki państwa



Równoważnym terminem była

ekonomia

społeczna

, którym posługiwano się m. in.

W Polsce, Niemczech i we Włoszech.



Współcześnie korzysta się z nazwy

ekonomia

rozumiejąc przez nią naukę o

gospodarowaniu.

Czym jest ekonomia?



Ekonomia

– nauka o procesach

gospodarczych, tzn. procesach

produkcji, podziału, wymiany i

konsumpcji środków zaspokajania

ludzkich potrzeb.



Przedmiotem zainteresowań

ekonomii jest więc gospodarowanie,

czyli działalność gospodarcza ludzi.

Ograniczoność

zasobów



Kluczowym uwarunkowaniem działalności

gospodarczej ludzi, a tym samym ekonomii,

jest

ograniczoność zasobów gospodarczych

, z

których ludzie korzystają.



Zasoby te obejmują:

zasoby ludzkie

(wraz z

wiedzą i praktycznymi umiejętnościami

ludzi);

zasoby naturalne

(ziemia, surowce

naturalne, woda, powietrze); oraz zasoby

wytworzone przez człowieka

(narzędzia,

półprodukty, środki transportu, żywność,

środki finansowe)



Jednostki, jak i całe społeczeństwa podejmują

decyzje o wykorzystaniu tych zasobów w celu

wytworzenia pewnych dóbr, rezygnując tym

samym z produkcji innych. Wybierają także

między konsumpcją obecną i przyszłą.

Ekonomia a

ograniczoność

zasobów



Ekonomia pokazuje w jaki sposób ludzie,

działając w różnych warunkach

społeczno-gospodarczych, korzystają z

tych ograniczonych zasobów, jak ich

używają do prowadzenia działalności

gospodarczej, jak je rozdzielają między

różne, konkurencyjne wobec siebie

zastosowania, a także czym się kierują

dokonując tych wyborów.



Pokazuje również czy wykorzystanie

ograniczonych zasobów jest efektywne

czy nie.

Makro i mikro

Tradycyjnie ekonomię dzieli się na

makroekonomię i mikroekonomię.

Makroekonomia

– dziedzina ekonomii

posługująca się wielkościami

agregatowymi (zbiorczymi,

dotyczącymi całej gospodarki) do

badania prawidłowości występujących

w gospodarce jako całości. Wielkości

którymi zajmuje się makroekonomia to

np.: poziom bezrobocia, dochody i

wydatki budżetu państwa, ogólny

poziom cen.

Makro i mikro



Mikroekonomia

- bada zachowania

poszczególnych podmiotów tworzących

gospodarkę, jak: gospodarstwa domowe,

przedsiębiorstwa, rynki określonych

produktów. Kategorie mikroekonomiczne:

cena produktu, popyt i podaż produktu.

W badaniach mikroekonomicznych

gospodarkę danego kraju bądź regionu

traktuje się jako zbiór podmiotów, nie zaś

jako jeden organizm (jak w

makroekonomii).

Ekonomia pozytywna i

normatywna



Ekonomia pozytywna

– stwierdzenia

będące naukowym i

obiektywnym

wyjaśnieniem funkcjonowania

gospodarki (przykład: spadek akcyzy na

alkohol spowoduje spadek jego ceny)



Ekonomia normatywna

– sądy oparte

subiektywnym

systemie

wartościowania (przykład: brak

obciążeń podatkiem dochodowym

rolników jest niesprawiedliwy)

Ćwiczenie 1

Które z poniższych twierdzeń mają charakter pozytywny,

a które normatywny?

Ceny ropy naftowej w latach 1973-74 wzrosły ponad

3-krotnie

W 2005 roku ubogim krajom przypadła mniejsza

część dochodu światowego, niżby im się należała

W ostatnich trzech latach w Polsce istotnie

zmniejszyła się stopa bezrobocia

Rząd polski powinien prowadzić aktywną politykę

przeciwdziałającą bezrobociu

Podniesienie opodatkowania wyrobów tytoniowych

zniechęci do palenia

Obciążenie podatkiem dochodowym od osób

fizycznych jest w Polsce zbyt wysokie

Koszty pracy w Polsce są dwukrotnie niższe niż w

Wielkiej Brytanii

Potrzeby i rzadkość



Potrzeby

– ogólnie dzieli się je na

materialne i niematerialne. Ekonomia

zajmuje się sposobami zaspokajania

potrzeb materialnych.



Rzadkość

– kluczowe dla ekonomii

pojęcie. Żadna ilość dóbr nie jest w

stanie w pełni usatysfakcjonować

społeczeństwa. Bez względu na

zamożność, każdy chce posiadać

więcej. Ekonomia nazywa ten stan

nieograniczonością potrzeb ludzkich

Dobro, usługa, stan

Dobra, usługi i określone stany

stanowią

środki zaspokajania ludzkich potrzeb.



Dobro

– każdy środek służący bezpośredniemu

lub pośredniemu zaspokojeniu ludzkich

potrzeb, np. samochód, chleb



Usługa

– szczególny rodzaj dobra, służący

zaspokojeniu potrzeby przez bezpośrednie

wykonanie pracy, np. transport, leczenie



Stan

dostarczający człowiekowi określonych

korzyści, np. nieskażone środowisko naturalne,

czas wolny od pracy.

Klasyfikacja dóbr

W zależności od przeznaczenia:



Konsumpcyjne

– służące bezpośredniemu

zaspokajaniu potrzeb



Produkcyjne

– zaspokajają potrzeby

pośrednio

Kryterium zużycia w czasie:



Jednokrotnego zużycia

– żywność, surowce,

energia



Wielokrotnego zużycia

– meble, samochody

W zależności od pochodzenia:



Ekonomiczne

– wytwarzane przez człowieka



Wolne

– dobra naturalne (woda, powietrze)

Produkcja i produkt



Produkcja

to działalność ludzka

polegająca na wytwarzaniu

różnych środków niezbędnych do

zaspokajania potrzeb ludzkich.



Produkt

natomiast to dobro

uzyskane na skutek takiej

działalności.

Praca i siła robocza



Praca

to zespół świadomych i celowych

czynności człowieka, dzięki którym

oddziałuje on na przyrodę, czego efektem

jest wytworzenie dobra czy usługi.



Siła robocza

– zdolność człowieka do

wykonywania pracy.



W procesie produkcji ludzie wykorzystują

oprócz własnej siły roboczej także środki

materialne.

Środki produkcji

Na środki produkcji składają się:



przedmioty pracy

: środki podlegające

przetwarzaniu (ziemia, surowce,

półprodukty).



środki pracy

: środki za pomocą, których

ludzie przetwarzają przedmioty pracy

(maszyny, narzędzia, hale fabryczne).

Środki produkcji służą zaspokojeniu

potrzeb produkcyjnych społeczeństwa,

pośrednio zaś zaspokojeniu jego potrzeb

konsumpcyjnych, gdyż za ich pomocą

wytwarzane są

środki konsumpcji

Czynniki produkcji

Czynniki produkcji

to środki użyte w

produkcji, służące wyprodukowaniu dobra.

Wyróżnia się tu:



Pracę



Kapitał

(

fizyczny

: maszyny, zapasy,

narzędzia oraz

finansowy

: pieniądze,

akcje)



Ziemię

(zasoby naturalne: woda, użytki

rolne, surowce)



Niektórzy autorzy do tych trzech

czynników dodają kolejne –

przedsiębiorczość

organizację

Konsumpcja i podział

Konsumpcja

stanowi akt zaspokojenia

ludzkich potrzeb. Wyróżnia się konsumpcję:



Indywidualną – odnosi się do pojedynczych

osób.



Publiczną – udział w niej biorą pewne grupy

społeczne (np. studenci, chorzy) lub całe

społeczeństwo (np. obrona narodowa).

Podział

oznacza udział poszczególnych osób

fizycznych, podmiotów gospodarczych i

instytucji w masie nowo wytworzonych dóbr

i usług.



Ekonomia interesuje się rynkową formą

podziału.

Podmioty gospodarcze

W procesie gospodarowania

podmiotami

działalności są ludzie

(poszczególne

jednostki, grupy ludzi, społeczeństwo jako

całość itd.). Są oni zwykle odpowiednio

zorganizowani i tworzą podmioty gospodarcze.

Podmiot gospodarczy

to każdy aktywny

uczestnik procesu gospodarowania. Wśród

podmiotów tych wyróżnia się:



Przedsiębiorstwa



Gospodarstwa domowe



Państwo

Przedsiębiorstwo

Przedsiębiorstwa

to ludzie (lub grupy ludzi)

dysponujący określonymi środkami (ziemia,

surowce, lokale, urządzenia, fabryki, środki

transportu, środki finansowe) niezbędnymi do

regularnego prowadzenia działalności

gospodarczej w sferze produkcji, obrotu

towarowego czy usług



Przedsiębiorstwa

dostarczają gospodarstwom

domowym dóbr i usług, z drugiej strony zaś

wynagrodzenia za pracę wykonywaną przez nie.



Celem działania przedsiębiorstwa jest

maksymalizacja zysku.

Gospodarstwo domowe

Gospodarstwa domowe

pełnią funkcje

zarówno konsumpcyjne, jak i

produkcyjne.



Gospodarstwa domowe

dostarczają

przedsiębiorstwom pracy, z drugiej

strony nabywają produkty

wyprodukowane przez przedsiębiorców.



Celem działania gospodarstwa

domowego jest maksymalizacja

korzyści z konsumpcji.

Państwo



Rola

państwa

w gospodarce i stopień

jego zaangażowania jest bardzo

zróżnicowany w poszczególnych krajach

– od stosunkowo nieznacznej w jednych

do wręcz dominującej w innych.



Celem państwa jest działanie na rzecz

dobra obywateli. Tym samym jeśli

chodzi o działalność gospodarczą rolę

państwa można postrzegać jako takie

działanie, które ułatwi obywatelom

osiąganie celów gospodarczych.

Ograniczoność

zasobów, racjonalność

gospodarowania i

rachunek

ekonomiczny

Racjonalne

gospodarowanie



Ograniczoność zasobów jest podstawową

przyczyną konieczności racjonalnego

gospodarowania. Warunkiem racjonalnego

gospodarowania jest możliwość wyboru między

różnymi rozwiązaniami, a także sprecyzowane

kryteria wyboru.



I tak

producent

przy ograniczonych zasobach

musi zdecydować co będzie produkować, jaką

technologię zastosuje, ile wyprodukuje. Z kolei

konsument

także

ograniczony zasobami

(majątkiem, dochodami) musi zdecydować co i

kiedy będzie konsumować. Zarówno jeden jak i

drugi jest podmiotem racjonalnym z punktu

widzenia ekonomii. Zachowania ich opisuje

zasada racjonalnego gospodarowania.

Zasada racjonalnego

gospodarowania

Stawia ona odpowiedź na pytanie: W jaki

sposób dążyć do zamierzonego celu, aby

osiągnąć najlepszy efekt w sytuacji gdy

dysponujemy ograniczonymi zasobami?

Zasada racjonalnego gospodarowania

może być sformułowana w dwóch

wariantach:



Maksymalizacja efektów przy założonym

poziomie nakładów.



Minimalizacja nakładów przy założonym

poziomie efektów.

Rachunek

ekonomiczny

Rachunek ekonomiczny

służy

porównywaniu

efektów

uzyskiwanych

z działalności gospodarczej (np.

dochodów) z ponoszonymi w związku

z tą działalnością

nakładami

(np.

wydatkami) w celu wyboru

najbardziej efektywnych wariantów

działania.

Rachunek

ekonomiczny

Posługiwanie się rachunkiem

ekonomicznym uzależnione jest od

spełnienia następujących warunków:



efekty i nakłady muszą być

mierzalne



efekty i nakłady muszą być wyrażone

takich samych jednostkach miary



musimy dysponować możliwie

jednoznacznym kryterium wyboru

Granica możliwości

produkcyjnych



Z ograniczoności zasobów wynikają

ograniczone możliwości produkcyjne

gospodarki

, co w połączeniu ze stale

rosnącymi potrzebami zmusza do dokonywania

określonych

wyborów

spośród wytwarzanych

dóbr



Granica możliwości produkcyjnych przedstawia

alternatywne kombinacje dwóch grup

produktów, które można wytworzyć w danym

czasie z wykorzystaniem wszystkich zasobów,

w jak najlepszy sposób, przy danej technologii



Za jej pomocą można określić jakie kombinacje

dóbr są

efektywne

, które są

osiągalne

, a które

nieosiągalne

przy danych zasobach, którymi

dysponuje producent

Koszt alternatywny

Z pojęciem granicy możliwości

produkcyjnych wiąże się pojęcie kosztu

alternatywnego.

Koszt alternatywny

(koszt utraconych

korzyści) danego dobra to ilość innego

dobra, z której trzeba zrezygnować, aby

możliwe stało się wytworzenie lub

konsumpcja dodatkowej jednostki tego

pierwszego.

Dla każdej decyzji istnieje jakaś decyzja

alternatywna, wybierając coś,

rezygnujemy z czegoś innego.

Ćwiczenie 2

W plemieniu zamieszkującym tropikalną

wyspę, które zajmują się zrywaniem

orzechów kokosowych bądź zbieraniem

strusich jaj. Jeden zatrudniony może

zerwać 20 orzechów dziennie albo zebrać

10 jaj dziennie.

Wykreśl krzywą możliwości produkcyjnych

Dzięki wynalezieniu nowej techniki.

wspinania się na palmę kokosową zbiór

orzechów kokosowych stał się łatwiejszy i

jeden zatrudniony może zerwać 28

orzechów. Wykreśl nową krzywą.

Ćwiczenie 3

Kombinacje

Produkcja mięsa

(w mln ton)

Produkcja tkanin

(w mld mkw.

Tabela przedstawia ekonomicznie

efektywne kombinacje możliwych do

wyprodukowania przez daną

gospodarkę dwu dóbr: mięsa i tkanin.

Przedstaw graficznie możliwości

produkcyjne tej gospodarki.

Załóżmy, że gospodarka znajduje się

w punkcie B. Jaki jest w tej sytuacji

koszt alternatywny wyprodukowania

przez tę gospodarkę 8 dodatkowych

mld mkw. tkanin?

Rynek,

gospodarka

rynkowa i

struktury

rynkowe.

Rynek



Rynek

to całokształt transakcji kupna i

sprzedaży oraz warunków, w jakich

one przebiegają. Inaczej rynek to

zespół mechanizmów umożliwiających

kontakt producentów z konsumentami.



Rynek pełni funkcję regulatora

procesów gospodarczych. Poprzez grę

popytu i podaży dokonuje wyceny

towarów, czyli ustala ich ceny. Rynek

dostarcza informacji pozwalających

podejmować decyzje gospodarcze.

Klasyfikacja rynków

Ze względu na rodzaj dóbr będących

przedmiotem obrotu:

towarów

usług

finansowy

czynników produkcji

Ze względu na zasięg geograficzny:

lokalny

regionalny

krajowy

międzynarodowy

światowy

Ze względu na wielkość transakcji:

hurtowy

detaliczny

Ze względu na różnorodność produktu:

jednorodny

niejednorodny

Klasyfikacja rynków

W zależności od sytuacji rynkowej:

rynek

sprzedawcy

(popyt>podaż)

nabywcy

(popyt<podaż).

Ze względu na stopień

wyrównywania ceny:

doskonały

niedoskonały

Cechy rynku



odpłatność

– aby doszło do transakcji

musi być ustalona cena, na którą

godzą się obie strony transakcji.



dobrowolność

– mamy do czynienia z

pełną swobodą dokonywania

transakcji, nie ma ograniczeń co do

ilości, rodzaju towaru; swoboda

wyboru



ekwiwalentność

– następuje wymiana

równych wartości



konkurencja

Gospodarka rynkowa

System gospodarczy, w którym alokacja czynników

wytwórczych pomiędzy różnymi dziedzinami

wytwarzania oraz podział wytworzonych

produktów pomiędzy poszczególne jednostki

następuje głównie za pośrednictwem rynku przy

niewielkim wpływie państwa



Podstawą podejmowania decyzji są informacje

płynące z rynku (ceny dóbr i czynników

wytwórczych, płace, stopy procentowe, kursy

walut)



Podstawą jest prywatna własność czynników

wytwórczych, która skłania do efektywnej

konkurencji między przedsiębiorcami

Cechy gospodarki

rynkowej



Racjonalność ekonomiczna

– aby ten

warunek był spełniony, konieczna jest

dominacja własności prywatnej, która

zapewnia odpowiedzialne działanie właścicieli



Charakter pieniężny

– pieniądz pełni funkcję

parametru, wyceny dokonywane za jego

pomocą są zawsze miarodajne, a wielkości

pieniężne są zawsze podstawą podejmowania

decyzji w gospodarce rynkowej



Mechanizm rynkowy

– powinien być zdolny

do ciągłego równoważenia gospodarki

Zalety gospodarki

rynkowej



tendencja do racjonalnego

wykorzystania zasobów gospodarczych



efektywny system motywacji



duża innowacyjność gospodarki



dyscyplina finansowa przedsiębiorstw



samodzielne ustalanie się ceny rynkowej



duża elastyczność gospodarki



dobre zaopatrzenie sklepów

Wady gospodarki

rynkowej



występowanie problemów

związanych z istnieniem dóbr

publicznych



występowanie tzw. negatywnych

efektów zewnętrznych



występowanie zjawisk

destabilizujących gospodarkę



duże różnice w dochodach i majątku

(nie zawsze akceptowane społecznie)

Modele struktur

rynkowych



Struktury rynkowe to modele rynków

pojedynczych produktów lub pokrewnych

ich grup, kształtujące się w wyniku walki

konkurencyjnej lub umowy producentów.



Różnią się one liczbą producentów na

rynku, sposobem kształtowania cen,

charakterem produktów będących

przedmiotem obrotu, formami konkurencji

między producentami oraz stopniem

swobody wejścia na rynek nowych

producentów.

Konkurencja doskonała



Występuje w warunkach istnienia w danej

gałęzi produkcji dużej liczby niewielkich

producentów, z których żaden nie

wywiera większego wpływu na sytuację

rynkową, przy biernej roli państwa.



Pojedynczy producenci nie mają wpływu

na kształtowanie się ceny.



Łatwość wejścia – z uwagi na niskie ceny

i brak barier technicznych i

administracyjnych – nowych producentów

na rynek.



Produkcja i sprzedaż jednorodnych

produktów (np. płody rolne)

Konkurencja

monopolistyczna



Stosunkowo duża liczba producentów

wytwarzających produkty tego samego

typu (meble, odzież, obuwie) ale różniące

się indywidualnymi cechami, co w pewnym

stopniu pozwala różnicować ceny.



Konkurencja ma charakter przede

wszystkim niecenowy (jakość, reklama,

opakowanie)



Wejście na rynek jest trudniejsze, gdyż

wymaga większego kapitału i nakładów na

reklamę i promocję

Oligopol



Liczba producentów nie przekracza

kilkunastu, produkty mają charakter

jedno- lub różnorodny.



Ceny dyktowane są przez największe z

przedsiębiorstw oligopolu (przywódcę

cenowego); istnieje niebezpieczeństwo

ustalenia się ceny w wyniku zmowy

między producentami.



Konkurencja ma charakter niecenowy i

polega na ciągłym dążeniu do poprawy

jakości, ustaleniu dogodnych warunków

sprzedaży lub gwarancji; reklamie i

promocji (np. rynek telekomunikacyjny)

Monopol pełny



Występuje gdy jeden producent

wytwarza zazwyczaj unikatowy

produkt i kształtuje cenę rynkową

zapewniającą mu wysoki zysk,

przy niskiej podaży.



Wejście innych producentów na

taki rynek jest praktycznie

niemożliwe.

Cena

to wartość pieniężna (lub

określona w inny sposób), za

przyjęcie której sprzedający jest

gotów zrzec się swoich praw do

danego dobra, lub też kupujący jest

gotów ją oddać, aby do tego dobra

nabyć prawa.



Pieniężny wyraz wartości towaru lub usługi



Koszt, który musi być poniesiony w

momencie zakupu

Popyt

to ilość dóbr i usług, którą nabywcy są w

stanie nabyć po określonej cenie i w określonym

czasie

Czynniki wpływające na wielkość popytu:



cena dobra,



ceny dóbr substytucyjnych i komplementarnych,



dochody,



gusta i preferencje.

Prawo popytu

– wraz ze wzrostem ceny produktu

zmniejsza się, ceteris paribus*, popyt na ten

produkt, natomiast wraz ze spadkiem ceny

popyt wzrasta.

*założenie niezmienności pozostałych warunków (czynników) wpływających

na dane zjawisko

Substytuty i dobra

komplementarne

Dwa dobra są

substytutami

jeżeli zmiana

ceny (wzrost, spadek) na jedno z dóbr,

przy niezmienionej cenie drugiego,

przesuwa popyt w kierunku dobra

tańszego. Przykład: masło i margaryna.

Dwa dobra są

komplementarne

jeżeli

wzrost (spadek) ceny na dane dobro

wywołuje spadek (wzrost) popytu na

drugie dobro. Przykład: samochód i

benzyna.

Podaż

to ilość dóbr i usług zaoferowanych

przez producentów do sprzedaży po

określonej cenie, w określonym czasie

Czynniki wpływające na wielkość podaży:



cena dobra,



ilość przedsiębiorstw na rynku



koszty produkcji,



technologia.

Prawo podaży

– wzrost ceny rynkowej

produktu prowadzi, ceteris paribus, do

wzrostu oferowanych ilości tego produktu,

natomiast spadek ceny wywołuje

zmniejszenie ilości oferowanego produktu.

Nietypowe zależności

między popytem i ceną



Paradoks Giffena

– wzrost cen produktów niższego

rzędu przy niskich dochodach powoduje wzrost popytu

na to dobra (np. wzrost ceny chleba uniemożliwia

zakup innych art. spoż., chleb kupowany w większej

ilości zastępuje te art., z których konsument rezygnuje)



Przypadek Veblena

– wzrost cen powoduje wzrost

cen ze względu na reakcje snobistyczne



Efekt spekulacji

– wzrost cen odbiera się jako objaw

stałej tendencji (oczekuje się dalszego wzrostu cen) i

kupuje się „na zapas”



Paradoks owczego pędu

– polega na nietypowym

zachowaniu konsumentów w wyniku oddziaływania

producentów poprzez reklamę i promowanie pewnego

stylu życia. Istnieje grupa nabywców, którzy kupują

takie dobra jak ich znajomi. Wzrost ceny nie zniechęca

ich do kupna – wręcz przeciwnie

Cena równowagi

rynkowej



Cena, przy której rozmiary podaży

(ilości oferowane produktu) zrównują

się z rozmiarami popytu (ilości

produktu, które konsumenci chcą

kupić) nosi nazwę

ceny równowagi

rynkowej

. Cena równowagi

„oczyszcza” rynek z jakichkolwiek

nadwyżek popytu lub podaży.

Document Outline