Proces

Actio



Centralne pojecie prawa rzymskiego !!!



Celsus D. 44.7.51:

„Actio jest niczym innym jak prawem sądowego

dochodzenia tego, co się komu należy”



Stąd specyfika prawa rzymskiego – prawo nie

istnieje, jeśli nie może być dochodzone w

procesie

„Otrzymam ochronę procesową (mam

odpowiednią actio) = mam prawo (uprawnienie)”



Różne podziały skarg (w tym

actiones utiles

- np.

actio ex lege Aquilia utilis

;

actiones

ficticiae

- np.

actio Publiciana

oraz

skargi z

transpositio

)

Zakaz samopomocy



Paulus D.50.17.176 pr:

„Nikt nie posiada przywileju dokonywania w swoim

imieniu tego, co powinno być dokonywane przez

władzę publiczną i to jest zakazane w celu uniknięcia

jeszcze większego zamieszania”



Poza wyjątkami wynikającymi z zasady

vim vi

repellere licet

(np. ochrona zagrożonego

posiadania, obrona konieczna) samopomoc

była zakazana



Od Marka Aureliusza osoba, która dochodziła w

ten sposób swego roszczenia z pominięciem

drogi sądowej traciła je bezpowrotnie

Podstawowe pojęcia



Zdolność procesowa – zdolność do

samodzielnego występowania w

procesie

(pozbawione jej były osoby nie mające

zdolności do czynności prawnych – w tym do

Konstantyna Wielkiego kobiety – a także niewolnicy)



Legitymacja procesowa – uprawnienie

do występowania w charakterze powoda

(legitymacja czynna)

lub pozwanego

(legitymacja bierna)

w konkretnej sprawie

Zastępstwo procesowe



Cognitor

– zastępca bezpośredni, który

jest ustanawiany w obecności

przeciwnika procesowego w sposób

formalny



Procurator –

zastępca pośredni, który

jest ustanawiany w sposób nieformalny

(zazwyczaj był to zarządca majątku),

którego czynności musiał dopiero

zatwierdzić zastępowany

Właściwość



Właściwość miejscowa – zasada

actor rei

forum sequitur

: powód wytacza

powództwo w miejscu zamieszkania

(domicyl) pozwanego



Możliwa była umowa pomiędzy stronami

co do określenia właściwości innego sądu

(

prorogatio fori

)



Wyjątkowo właściwość ustanawiana ze

względu na inne okoliczności np. położenie

spornej nieruchomości (

forum rei sitae

)

Legis actiones



Legis actio sacramento

(

in rem; in personam

)



Dla wszystkich spraw nie poddanym innym

leges actiones



Legis actio per iudicis postulationem



Dla stosunku prawnego powstałego ze

sponsio

i rozliczeń

między współwłaścicielami



Legis actio per condictionem



Dochodzenie ściśle oznaczonych należności pieniężnych i

tak samo oznaczonych rzeczy innych niż pieniądze



Legis actio per pignoris capionem



Pozasądowe zajęcie przedmiotu należącego do dłużnika w

celu zmuszenia go do wykonania żądanego świadczenia



Legis actio per manus iniectionem



Służy dochodzeniu zobowiązań z wyroków (skarga

egzekucyjna) i wierzytelności z

nexum

i legatu

Litis contestatio



Skutki formalnoprawne (procesowe)



Konsumpcja skarg



Skargi in personam wygasają,



Skargi in rem (w zasadzie nie wygasają, ale nie jest możliwe

dochodzenie ich z tego samego stanu faktycznego –

exceptio rei iudicatae vel in iudicium deductae)



Konsumpcja dotyczy również wszystkich skarg

konkurujących



Od tego momentu wcześniejsze zobowiązanie

niedziedziczne staje się dziedziczne



Decyduje stan prawny z tej chwili. Późniejsze zmiany (np.

zwrot rzeczy) nie wpływają na wynik procesu



Przerywa bieg przedawnienia



W pewnych sytuacjach możliwe lis infitiando crescit in

duplum

Litis contestatio



Skutki materialnoprawne



Skutek novatio (condemnari oportere)



Zakaz sprzedaży res litigiosae



Wzrost odpowiedzialności pozwanego

(przypadkowa utrata rzeczy nie chroni go przed
zasądzeniem)



Obowiązek zwrotu od tej chwili
wszystkich pożytków z rzeczy

Proces legisakcyjny i formułkowy –

cechy wspólne



Pozew prywatny



Sędzia prywatny



2 fazy:

in iure

(przed

magistratus

)

apud

iudicem

(przed sędzią)



Litis contestatio



Kontradyktoryjność



Swobodna ocena dowodów



Wyrok opiewający na zasądzenie pieniężne



Brak wyroku zaocznego



Brak apelacji



Egzekucja przez wprowadzenie w całość

majątku

Proces formułkowy i kognicyjny -

różnice



Hierarchia sądów z cesarzem na szczycie



Sędzia – urzędnik



Pozew - urzędowy



Jedna faza (wszystko przed sędzią)



Litis contestatio

– tylko wskazówka zawisłości

sporu (

lis pendens

)



Hierarchia dowodów



Wyrok – również na świadczenie w naturze



Apelacja



Egzekucja z poszczególnych składników

majątku

Postępowanie egzekucyjne –

podstawowe pojęcia



Missio in bona

– wprowadzenie przez

pretora wierzycieli w cały majątek dłużnika



Bonorum emptor

– nabywca majątku (rodzaj

sukcesji uniwersalnej), który nabywał

majątek dłużnika i spłacał z niego

wierzycieli

(wobec dłużników dłużnika przysługiwały mu

actio

Rutiliana

actio Serviana

)



Beneficium competentiae



Distractio bonorum

– egzekucja syngularna

Ochrona pozaprocesowa



Interdykty i ich podziały



restitutoria, prohibitoria i exhibitoria



adipiscendae, retinendae i recuperandae



duplicia, simplicia



Stypulacje pretorskie



Missiones



Restitutio in integrum

Document Outline