KULTURA

Wykład 11

 

 

„Antropologowie amerykańscy, 

gdy piszą o kulturze, zdają się 

czasem śpiewać mistyczny pean 

na cześć swojej muzy, 

przypisując jej, niczym w litanii 

do Najświętszej Panny, długą 

serię różnorakich i często nie 

dających się wzajem pogodzić 

atrybutów” 

Philip Bagby

 

 

Kultura a natura



Pierwotne znaczenie kultury: od colere 
(uprawiać) 



Rozwój filogenetyczny i ontogenetyczny  



Kultura jest odpowiedzią na naturalne 
ludzkie potrzeby: wersja pozytywna B. 
Malinowski, wersja negatywna Z. Freud



Socjobiologia: „natura trzyma człowieka i 
jego kulturową aktywność na 
biologicznej smyczy” 

 

 

Etnocentryzm a relatywizm 
kulturowy



Podejście 
wartościująco – 
oceniające



Samuel Pufendorf 
(XVII w)



Antropolodzy 
amerykańscy w 
XIX w. (np.L. H. 
Morgan)



Podejście 
opisowe – 
uniwersalistyczn
e:



Johann Gotfried 
Herder (XVIII w) 

 

 

Definicje kultury



Opisowo – wyliczające 
(nominalistyczne) 



Historyczne 



Normatywne 



Psychologiczne 



Strukturalistyczne 



Genetyczne 

 

 

Definicja kultury



Robert Bierstedt: kulturą jest to 
wszystko co ludzie czynią, myślą i 
posiadają jako członkowie 
społeczności 

 

 

Charakterystyka kultury



Obejmuje całość życia człowieka 



Nie jest pojęciem wartościującym 



Jest tworem zbiorowym



Zewnętrzny i wewnętrzny aspekt kultury



Jest tworzona w obrębie różnych 
zbiorowości



Zmienia się w czasie (dyfuzja i 
innowacja)

 

 

Charakterystyka kultury c.d.



Kultura jest systemem



„Oczywistość” kultury (kontakt 
kulturowy, zmiana kulturowa, 
konflikt pokoleń)

 

 

Treść kultury



Płaszczyzna materialna



Płaszczyzna psychologiczna



 Płaszczyzna aksjonormatywna

-

wartości, normy i sankcje



Płaszczyzna behawioralna:

-

wzory kulturowe

 

 

Wartości

-

Wartość to dowolny przedmiot w 
stosunku do którego jednostki lub 
zbiorowości przyjmują postawę szacunku, 
przypisują mu ważną rolę w swoim życiu i 
dążenie do jego osiągnięcia odczuwają 
jako ważny przymus. 

-

Wartości odczuwane, uznawane i 
realizowane. 

 

 

CBOS 2005

CBOS 2005

 

 

CBOS 2005

CBOS 2005

 

 

Normy



Prawidła i reguły, według których 
powinno się postępować w danej 
grupie 



Normy:

-

idealne i realne, 

-

jawne i ukryte

-

formalne i nieformalne

 

 

Wzory kulturowe



Prawidłowości, powtarzające się 
zachowania ludzkie w podobnych 
sytuacjach; mniej lub bardziej 
ustalony sposób zachowania się i 
myślenia w danej zbiorowości.



Jawne, ukryte, postulowane, 
realizowane, zwyczaje, obyczaje, 
wzory moralne i prawne  

 

 

Oceny etyczne zachowań (1)



Bezwzględnemu potępieniu podlegają: 
wykorzystywanie pracowników przez 
pracodawców oraz korupcja.



Zdecydowana większość badanych 
uznała za złe: bicie dzieci, 
wykorzystywanie służbowego 
stanowiska dla osobistych korzyści 
oraz zdradę małżeńską.  

CBOS 2005

CBOS 2005

 

 

Oceny etyczne zachowań (2)



Z dezaprobatą respondentów, choć 
już nie z tak silnym potępieniem, 
spotykają się: zaniedbywanie swoich 
obowiązków w pracy, przerywanie 
ciąży, oszustwa podatkowe, 
homoseksualizm oraz przekraczanie 
dozwolonej prędkości na jezdni. 

CBOS 2005

CBOS 2005

 

 

Oceny etyczne zachowań (3)



Ponad połowa ankietowanych oceniła 

jako nieprzyzwoite, ale tylko mniej więcej 

co trzeci uznał za bezwzględnie 

niedopuszczalne: wręczanie prezentów 

lekarzom, pielęgniarkom czy też 

urzędnikom za załatwienie sprawy lub jej 

przyspieszenie, eutanazję, świadome 

kupowanie fałszowanych rzeczy, jazdę na 

gapę w środkach komunikacji, rozwód.

CBOS 2005

CBOS 2005

 

 

Oceny etyczne zachowań 
(4)



Zdecydowanie rzadziej 
napiętnowaniu społecznemu 
podlegają takie zachowania, jak: 
ściąganie na egzaminach, życie w 
związku bez ślubu oraz 
nieuczestniczenie w wyborach.

CBOS 2005

CBOS 2005

 

 

Oceny etyczne zachowań (5)



Zachowania związane z seksualnością 
(uprawianie seksu przedmałżeńskiego, 
stosowanie środków antykoncepcyjnych) 
przez większość badanych postrzegane 
są w kategoriach raczej pozytywnych niż 
negatywnych. Około jedna czwarta ogółu 
ankietowanych ocenia te zachowania 
jako zawsze usprawiedliwione.

CBOS 2005

CBOS 2005

 

 

Względność dobra i 
zła

CBOS 2005

CBOS 2005

 

 

Subiektywizacja zasad 

etycznych

CBOS 2005

CBOS 2005

 

 

Kategorie kultury



Kultura bytu



Kultura socjetalna



Kultura symboliczna (sztuka, zabawa, 
religia, nauka) 

-

kultura ludowa

-

kultura  masowa

-

kultura elitarna