Radzenie sobie w 

sytuacjach 

trudnych.

Pojęcie sytuacji 
trudnej

Sytuacja  trudna  to  taka,  gdy  przebieg 
aktywności  podstawowej  jest  zakłócony,  a 
prawdopodobieństwo  wykonania  zadania  jest 
mniejsze  niż  w  sytuacji  normalnej.  W  sytuacji 
trudnej  zadania  stojące  przed  podmiotem, 
przynajmniej  w  początkowej  fazie,  stoją  powyżej 
jego  możliwości.  Zmusza  to  do  podwyższenia 
możliwości  lub  do  różnego  rodzaju  czynności 
obronnych. 

Rodzaje sytuacji trudnych

W zależności od czynników stresujących 
wyróżniamy kilka typów sytuacji trudnych: 

- sytuacje zagrożenia

- sytuacje przeciążenia

- sytuacje zakłócenia

- sytuacje deprywacji

- sytuacje konfliktowe

Sytuacje zagrożenia

Sytuacje zagrożenia występują wtedy, gdy 
następuje  naruszenia  istotnej  dla  danej 
osoby  wartości.  Ze  względu  na  rodzaj 
wartości można wyróżnić zagrożenia fizyczne 
i  społeczne.  Zagrożoną  wartością  fizyczną 
może  być  życie  lub  zdrowie.  Natomiast 
zagrożoną  wartością  społeczną  może  być 
własną  godność,  dobre  imię,  kontakt  z 
kochaną osobą.

Sytuacje przeciążenia

Sytuacje  przeciążenia  zaistnieją  wtedy, 
gdy jednostka wykonuje określone czynności 
na  granicy  swoich  możliwości  fizycznych  i 
psychicznych.  Czynności  te  wymagają  zbyt 
wiele wysiłku. Okazjonalnie powtarzające się 
przeciążeni 

powoduje 

zmęczenie 

i 

zniechęcenia, 

natomiast 

sytuacja 

przeciążenia utrzymująca się stale powoduje 
stan chronicznego napięcia emocjonalnego.

Sytuacje 
zakłócenia

Sytuacje zakłócenia polegają na tym, że 
jednostka  nie  może  efektywnie  wykonywa 
podjętych  czynności,  ponieważ  na  drodze 
ich  realizacji  pojawiają  się  rozmaite 
przeszkody.

Sytuacje deprywacji

Sytuacja 

deprywacji 

polega 

na 

pozbawieniu  danej  osoby  czegoś,  co  jest  jej 
w  danej  chwili  niezbędne.  Brak  płynów  jest 
sytuacją deprywacji dla osoby spragnionej. 

Sytuacje konfliktowe

Sytuacje  konfliktowe  mogą  dotyczyć  dążeń 
jednej osoby i nazywamy je wtedy konfliktami 
motywacyjnymi, a mogą też dotyczyć dwu lub 
więcej  osób  -  powiemy  wtedy,  że  są  to 
konflikty interpersonalne.

Radzenie sobie z sytuacją trudną

Osoby  znajdujące  się  w  jakiejkolwiek  sytuacji 
dokonują  tzw.  oceny  pierwotnej,  czyli  ustalenia 
znaczenia  sytuacji.  Ocena  ta  polega  na 
oszacowaniu  wszystkich  elementów  sytuacji  i 
podjęciu  decyzji,  czy  dane  zdarzenia  sprawia 
trudność,  dyskomfort,  czy  też  może  jest  to 
zdarzenia korzystne z jakiegoś względu, a może 
obojętne. 

W 

przypadku 

zakwalifikowania 

(ocenienia)  sytuacji  jako  trudnej  czyli  zdarzenia 
stresującego,  dana  osoba  określa  charakter 
trudności  tkwiący  w  sytuacji.  Czynność  ta 
również należy do oceny pierwotnej.

Osoby znajdujące się w sytuacji 
trudnej mogą ocenić ją jako: 

- krzywdę

- zagrożenia

- wyzwanie

W  przypadku  gdy  czynniki  wywołujące  stres 
(stresory)  stanowią  przeszkodę  w  realizacji  celów  i 
zadań,  i  dana  osoba  upatruje  w  tych  czynnikach 
rzeczywistą  przeszkodę,  mamy  do  czynienia  z 
frustracją.  Sposoby  radzenia  sobie  ze  stanem 
frustracji  badano  już  w  psychologii  od  dawna. 
Stwierdzono,  że  ludzie  przejawiają  dwie  strategie 
radzenia 

sobie 

z 

sytuacjami 

frustrującymi. 

Posługując  się  określeniami  wprowadzonymi  przez 
T.M.Newcomba można je podzielić na:

- działania ukierunkowane na osiągnięcie celu przez 
pokonanie przeszkody

- 

działania 

ukierunkowane 

na 

przeszkodę, 

zmierzające do zapewnienia sobie bezpieczeństwa

Działania  ukierunkowane  na  osiągnięcie  celu 
(mieszczące  się  w  ramach  pierwszej  strategii) 
mogą  przybierać  trzy  formy.  Mogą  to  być 
działania  zmierzające  do  pokonania  przeszkody, 
działania  zmierzające  do  ominięcia  przeszkody 
oraz  działania  zmierzające  do  osiągnięcia  celu 
zastępczego,  który  również  pozwoli  zaspokoić 
potrzebę  w  przypadku  uznania  przeszkody  za 
niemożliwą do pokonania.

Zachowania 

ukierunkowane 

na 

przeszkodę 

(składające  się  na  drugi  rodzaj  strategii  działań) 
nazywa  się  też  zachowaniami  lub  reakcjami 
obronnymi. 

Najczęściej wymieniamy cztery 
rodzaje reakcji obronnych:

- agresję

- fiksację

- regresję

- ucieczkę

Rekcje agresywne są tym silniejsze, im większa 

była  motywacja  do  osiągnięcia  celu  oraz  im 
większa  zaistniałą  przeszkoda  w  jego  realizacji. 
Przybiera  postać  aktu  fizycznego  lub  słownego. 
Agresja  może  być  jawna,  lub  gdy  nie  jest 
społecznie  akceptowalna-  ukryta  (np.:  dziecko 
przeżywające 

uczucia 

agresywne 

wobec 

rodziców  przejawia  je  wobec  młodszego 
rodzeństwa lub samego siebie. Mówimy wtedy o 
przemieszczeniu agresji.)

Fiksacja  polega  na  uporczywym  wykonywaniu 

tych  samych  czynności,  nie  przynoszących 
spodziewanych efektów.

Regresja  jest  cofaniem  się  do  pierwotnych, 

wcześniej  opanowanych  form  zachowania.  (u 
dzieci  szkolnych  może  to  być  moczenie  się 
nocne  a  u  osób  dorosłych  np.:  przybieranie 
form  zachowań  charakterystycznych  dla 
dzieci – przymilanie się, zdrobnienia w mowie, 
elementy stroju dziecięcego)

Ucieczka  jako  reakcja  obronna  występuję 
najczęściej  wtedy,  gdy  sytuacja  frustracyjna 
wzbudza  lęk.  Może  to  być  ucieczka  o 
charakterze  psychologicznym,  kiedy  osoba  w 
stanie frustracji „odcina” się od całej sytuacji, a 
może  to  być  też  ucieczka  w  sensie  fizycznym 
(np.:  ze  szpitala).  Swoistą  formą  ucieczki  o 
charakterze psychologicznym jest rezygnacja.

Zasadniczą funkcją mechanizmów obronnych 

jest zmniejszenie poczucia zagrożenia 

osobistego i obrona Struktury Ja, głównie w 

kierunku podwyższenia poczucia własnej 

wartości.

Istnieją następujące mechanizmy 

obronne: 

- tłumienia
- wyparcie
- projekcja
- introjekcja
- racjonalizacja
- kompensacja
- hiperkompensacja
- fantazjowanie
- identyfikacja

Tłumienie  polega  na  wygaszaniu  zew.  oznak 
emocji  i  innych  wewnętrznych  przeżyć.  Osoba 
stosująca  mechanizm  tłumienia  zdaje  sobie 
sprawę z własnych uczuć. 

Wyparcie  to  usuwanie  ze  świadomości  silnych 
emocji,  najczęściej  negatywnych,  ale  czasem 
również  pozytywnych.  Osoba  stosująca  ten 
mechanizm  nie  zdaje  sobie  częściowo  lub 
całkowicie sprawy z przeżywanych emocji.

Istotą  projekcji  jest  przypisywanie  własnych 
uczuć  innym  osobom.  Głownie  dotyczy  to 
uczuć negatywnych.

Mechanizm 

introjekcji 

polega 

na 

przypisywaniu  sobie  przyczyn  niewłaściwego 
zachowania innych osób, głownie znaczących.

Racjonalizacja 

jest 

uzasadnieniem 

swojego 

nieracjonalnego postępowania. 

Kompensacja  to  wyrównanie  swoich  braków  czy 
ułomności  w  jednej  dziedzinie  dążeniem  do 
sukcesów  w  innej.  Mechanizm  jest  ten  stosunkowo 
częsty u osób niepełnosprawnych.

Hiperkompensacja jest jakościowo tym samym co 
kompensacja,  lecz  w  nieporównywalnie  większym 
nasileniu.  Wszystkie  dążenia  i  czynności  osoby  są 
podporządkowane sukcesowi w jakiejś dziedzinie

Fantazjowanie polega na zastępowaniu działania 
aktywnością  całkowicie  rozgrywającą  się  w 
umyśle,  jest  formą  ucieczki  od  zagrażającej 
rzeczywistości

Identyfikacja jest bliska fantazjowaniu i łączy się 
z  nim.  Jest  też  formą  ucieczki  od  rzeczywistości  i 
polega  na  utożsamianiu  się  z  bohaterami  filmów, 
książek  i  rzeczywistymi  osobami,  rodzicami, 
nauczycielami, itp.

Dziękujemy 
za uwagę.

Prezentację przygotowali:
Joanna Androsiuk
Adam Jakubowski
Michał Kralisz
w oparciu o książkę Jacka Formańskiego  
„Psychologia”.