Biologiczne 

uwarunkowania 

ADHD

Prof. UP dr hab. Robert Stawarz

Uniwersytet Pedagogiczny 

im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie

A

ttention 

D

eficit 

H

yperactivity 

D

isorder

Zespół nadpobudliwości ruchowej 

z zaburzeniami koncentracji uwagi

Terminy używane 

synonimicznie

ADD

A

ttention 

D

eficit 

D

isorder

HD

H

yperkineti

c 

D

isorder

ADHD

 

jest schorzeniem 

o podłożu biologicznym

 

Główne objawy 

ADHD

:

 - zaburzenia koncentracji 

uwagi 

- nadruchliwość

- nadmierna impulsywność

Kołakowski, A. i inni. 2007. ADHD – zespół nadpobudliwości psychoruchowej. Przewodnik dla rodziców i wychowawców. GWO. 14

Przyczyny ADHD

Wewnętrzne

Objawy ADHD są wypadkową: 

Struktury biologicznej jednostki
Konstrukcji psychologicznej
Doświadczeń życiowych
Oddziaływania środowiska

Zewnętrzne

Przyczyny ADHD

Naturalne

Objawy ADHD są wypadkową: 

Struktury biologicznej jednostki
Konstrukcji psychologicznej
Doświadczeń życiowych
Oddziaływania środowiska

Wychowawcz

e

Przyczyny ADHD

Genetyczne

Objawy ADHD są wypadkową: 

Struktury biologicznej jednostki
Konstrukcji psychologicznej
Doświadczeń życiowych
Oddziaływania środowiska

Środowiskow

e

Genetyka

U około 25% członków najbliższej rodziny 

dzieci 

z ADHD również stwierdzono ADHD

W rodzinach, w których stwierdzono ADHD 

istnieje 5-krotnie większe ryzyko 

wystąpienia tego zespołu u dzieci

Wśród bliźniąt jednojajowych w 90% 

przypadków, jeśli jedno ma ADHD, to drugie 

również choruje 

na ten zespół

Biderman, J., Faraone, S.V., Keenan, K., Knee, D. 1990. Family-genetic and psychosocial risk factors in DSM-III attention deficit disorder. 
J.Am.Acad.Child and Adolescent Psychiatry. 29. 526-533

Udowodniono, że gen kodujący 

jeden z rodzajów receptora 

dopaminy jest odpowiedzialny za 

wystąpienie 

zaburzeń psychicznych

U chorych na ADHD częstość 

występowania tego rodzaju 

receptora jest bardzo duża

Prawdopodobnie jednak - wystąpienie 

ADHD uwarunkowane jest kilkoma 

genami

Comings, D.E., Comings, B.G., et al. 1991. The dopamine D2 receptor locus as a modifying gene in neuropsychiatric disorders. 
Journal of the American Medical Association 266 (13), pp. 1793-1800  

G

e

n

e

ty

ka

Neuroanatomia

U dzieci z ADHD prawa strona 

jądra ogoniastego jest wyraźnie 

większa od lewej jego strony

Jądro ogoniaste chorych jest 

mniejsze 

niż u ludzi zdrowych

Hynd, G.W. et al.. 1991. Corpus callosum morphology in Attention Deficit/Hyperactivity Disorder; morphometric analysis of MRI. 
Journal of Learning Disabilities. 24. 141-146.

Jądro ogoniaste 
inicjuje i kontroluje 
ruchy dowolne

Widok pnia mózgu od strony 
grzbietowej

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Widok pnia mózgu od strony 
grzbietowej

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Prawa strona jądra ogoniastego

Lewa strona jądra ogoniastego

Widok pnia mózgu od strony 
grzbietowej

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Zdrowy

ADHD

Widok pnia mózgu od strony 
grzbietowej

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Zdrowy

ADHD

Widok pnia mózgu od strony 
grzbietowej

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Jądro ogoniaste

Jądro ogoniaste: 
inicjuje
i kontroluje
ruchy dowolne

prawidłowe
ruchy

Jądro 
soczewkowate

Prążkowie:
utrzymanie uwagi
hamowanie emocji
popędów

Układ limbiczny

emocje
popędy

prawidłowe
utrzymanie 
uwagi

prawidłowe 
kontrolowanie
emocji 
i popędów

Regulacja uwagi, ruchów, emocji i popędów u zdrowego człowieka

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Jądro 

ogoniaste

Jądro ogoniaste:
u chorych na ADHD 
- mniejsze -
inicjuje i kontroluje
ruchy dowolne 

nieprawidłowe
ruchy – 
nadruchliwość

Jądro 
soczewkowate

Prążkowie:
utrzymanie uwagi
hamowanie emocji
popędów – 
jego funkcja jest zaburzona

Układ limbiczny

emocje
popędy

trudności 
w utrzymaniu 
uwagi

nieprawidłowe 
kontrolowanie
emocji 
i popędów

Regulacja uwagi, ruchów, emocji i popędów u chorego na 

ADHD

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Wyniki badań wskazują, 

że przyczyną 

ADHD

 

może być mniej 

rozwinięta lewa część 

jądra ogoniastego

Nieprawidłowości budowy 

jądra ogoniastego częściej 

występują u chłopców

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Wielkośc jądra 

ogoniastego 

w miarę dorastania 

zwiększa się i przestaje 

się różnić od ludzi 

zdrowych

Część objawów ADHD 

ustępuje 

z wiekiem

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Jądro ogoniaste

Jądro ogoniaste: 
inicjuje
i kontroluje
ruchy dowolne

prawidłowe
ruchy

Jądro 
soczewkowate

Prążkowie:
utrzymanie uwagi
hamowanie emocji
popędów

Układ limbiczny

emocje
popędy

prawidłowe
utrzymanie 
uwagi

prawidłowe 
kontrolowanie
emocji 
i popędów

Regulacja uwagi, ruchów, emocji i popędów u zdrowego człowieka

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Jądro 

ogoniaste

Jądro ogoniaste:
u chorych na ADHD 
- mniejsze -
inicjuje i kontroluje
ruchy dowolne 

nieprawidłowe
ruchy – 
nadruchliwość

Jądro 
soczewkowate

Prążkowie:
utrzymanie uwagi
hamowanie emocji
popędów – 
jego funkcja jest zaburzona

Układ limbiczny

emocje
popędy

trudności 
w utrzymaniu 
uwagi

nieprawidłowe 
kontrolowanie
emocji 
i popędów

Regulacja uwagi, ruchów, emocji i popędów u zdrowego człowieka

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

U dzieci zdrowych płaty 

czołowe mózgu są większe 

niż u dzieci 

z 

ADHD

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

U dzieci z 

ADHD 

płaty 

czołowe mózgu są mniejsze

Filipek, P.A. et al.. 1997. Volumetric MRI analysis comparing subjects having attention-deficit hyperactivity disorder with normal 
controls. Neurology. 48. 589-601.

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Pełnią one ważną 

rolę 

w planowaniu zadań 

i kontrolowaniu 

impulsów płynących 

między innymi 

z układu limbicznego

Wielkość płatów czołowych

u dziecka zdrowego

Wielkość płatów czołowych

u dziecka z 

ADHD

Układ limbiczny

Układ limbiczny

Płaty czołowe

Płaty 

czołowe

Jakości emocjonalne

Jakości emocjonalne

Jakości emocjonalne

Jakości emocjonalne

U dziecka zdrowego jakości emocjonalne są kontrolowane 
a udział działań planowanych w aktywności dziecka jest znaczny i 
niezaburzony

Działania planowane

U dziecka chorego na 

ADHD 

jakości emocjonalne nie są skutecznie 

kontrolowane 
a udział działań planowanych w aktywności dziecka jest znacznie mniejszy i 
zaburzony

i

e

D za

ł

a

n

a

planow

an

i

U dzieci z 

ADHD

 mniejsze 

jest ciało modzelowate

Jest to skupienie tzw. dróg spoidłowych, 

zespalających obie półkule mózgu 

umożliwiające integracje informacji 

przetworzonych w każdej z półkul

Hynd, G.W. et al.. 1990. Brain morphology in developmentaldyslexia and attention deficit/hyperactivity. Archives of Neurology. 
47. 919-926.

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

U dzieci z 

ADHD

 mniejsze 

jest ciało modzelowate

Jest to skupienie tzw. dróg spoidłowych, 

zespalających obie półkule mózgu 

umożliwiające integracje informacji 

przetworzonych w każdej z półkul

Hynd, G.W. et al.. 1990. Brain morphology in developmentaldyslexia and attention deficit/hyperactivity. Archives of Neurology. 
47. 919-926.

N

e

u

ro

a

n

a

to

m

ia

Neurofizjologia

Zapisy EEG dzieci z ADHD wyglądają 

tak, jak zazwyczaj u młodszych dzieci, 

u których bioelektryczna aktywność 

mózgu jest mniej dojrzała

Buschbaum, M., Wender, P. 1973. Average evoked responses in normal and minimally brain dysfunctional children treated with 
Amphetamine. Arch. of General Psychiatry. 29. 6. 764-770. 

Przepływ krwi w obszarach mózgu 

odpowiedzialnych za objawy ADHD 

jest zmniejszony

Zjawisko to jest szczególnie widoczne 

w jądrze ogoniastym 

w okolicach prążkowia 

i w płatach czołowych

N

e

u

ro

fi

zj

o

lo

g

ia

Aktywnośc metaboliczna płatów 

czołowych u osób z 

ADHD

 jest 

mniejsza

N

e

u

ro

fi

zj

o

lo

g

ia

Buschbaum, M., Wender, P. 1973. Average evoked responses in normal and minimally brain dysfunctional children treated with 
Amphetamine. Arch. of General Psychiatry. 29. 6. 764-770. 

Neurochemia

W obszarach mózgu odpowiedzialnych 

za wystąpienie objawów 

ADHD

 

znajduje się bardzo dużo receptorów 

dopaminergicznych i 

noradrenergicznych

Sugeruje to na istnienie związku 

adrenaliny 

i noradrenaliny z objawami 

ADHD

Shen, Y., Wang, Y. 1984. Urinary 3-methoxy-4-hydroxy-phenyl-glycoll sulfate excretion in seventy-three school choldreen with 
minimal brain dysfunction syndrome. Biological Psychiatry. 19. 861-877

Teratogeneza

Nikotynizm

Nadużywanie alkoholu

Objawy ADHD są związane z zespołem 

embriopatii poalkoholowej

Zatrucia metalami ciężkimi

Shen, Y., Wang, Y. 1984. Urinary 3-methoxy-4-hydroxy-phenyl-glycoll sulfate excretion in seventy-three school choldreen with 
minimal brain dysfunction syndrome. Biological Psychiatry. 19. 861-877

Urazy

Uszkodzenia obszarów mózgu 

odpowiedzialnych za wystąpienie 

objawów ADHD

hipoksja okołoporodowa

prążkowie jest szczególnie narażone 

na uszkodzenia podczas porodu

Luk, S., Leung, P. 1989. Conners’ teacher’s rating scale – a validity study in Hong Kong. J. of Child Psychiatry. 30. 663-670.

Leczenie farmakologiczne

Leki psychostymulujące 

(pochodne amfetaminy) – Metylfenidat

Atomoksetyna

Antydepresanty

Klonidyna

Neuroleptyki

Metylfenidat

Utrzymuje się w organizmie krótko (3 godziny)

Czy możliwe jest powstanie 

uzależnienia?

- 

nie wykazano u dzieci objawów abstynencji

- u dorosłych leczonych w dzieciństwie metylfenidatem 

nie stwierdzono większych predyspozycji do 

powstawania różnorodnych uzależnień

-Leczenie psychostymultantami w dzieciństwie 

zmniejsza ryzyko uzależnienia w okresie dorastania

MTA Cooperative Group. 2004. National Institute of Health Multimodal Treatment Study of ADHD Follow-up: changes in 
efectiveness and growth after the end of treatment. Pediatrics. 113. 762-769

Atomoksetyna

Zarejestrowany w 2002 roku

Charakteryzuje się wysoką 

skutecznością

- 

pełną skuteczność lek osiąga 

po 6 tygodniach podawania

- nie poznano jeszcze wszystkich efektów 

i skutków jego działania

- ma właściwości przeciwtikowe, nie uzależnia

Antydepresanty

(Imipramina)

Skuteczne u około 60% dzieci nadpobudliwych

Wyraźnie wpływają na nastrój dzieci, 

które bywają smutne, przygnębione 

i lękliwe

- 

leczą zaburzenia snu

- wywołują zaburzenia rytmu serca

Klonidyna

Wpływa na impulsywność, zmniejsza 

nadruchliwość, ułatwia zasypianie

- 

efekty działania ujawniają się dopiero po 6 

tygodniach

- może mieć niekorzystny wpływ na układ krążenia

-- czasem powoduje nadmierną senność

Connor, D.F. et al.. 1999. A meta-analysis of clonidyne for symptoms of attention-deficit hiperactivity disorder. J. of the Am. 
Acad. Of Child and Adolescent Psychiatry. 38 (12). 1551-1559.

Neuroleptyki

Leki ostatniej szansy

- 

mogą pogarszać zdolność koncentracji

- stosowane u dzieci z krańcowo 

nasiloną nadpobudliwością

Literatura

1.

Kołakowski, A. i inni. 2007. ADHD – zespół nadpobudliwości psychoruchowej. 

Przewodnik dla rodziców i wychowawców. GWO. 14

2.

Biderman, J., Faraone, S.V., Keenan, K., Knee, D. 1990. Family-genetic and 

psychosocial risk factors in DSM-III attention deficit disorder. J.Am.Acad.Child and 

Adolescent Psychiatry. 29. 526-533.

3.

Comings, D.E., Comings, B.G., et al. 1991. The dopamine D2 receptor locus as a 

modifying gene in neuropsychiatric disorders. Journal of the American Medical 

Association 266 (13), pp. 1793-1800.

4.

Hynd, G.W. et al.. 1991. Corpus callosum morphology in Attention 

Deficit/Hyperactivity Disorder; morphometric analysis of MRI. Journal of Learning 

Disabilities. 24. 141-146.

5.

Filipek, P.A. et al.. 1997. Volumetric MRI analysis comparing subjects having 

attention-deficit hyperactivity disorder with normal controls. Neurology. 48. 589-

601.

6.

Hynd, G.W. et al.. 1990. Brain morphology in developmentaldyslexia and attention 

deficit/hyperactivity. Archives of Neurology. 47. 919-926.

7.

Buschbaum, M., Wender, P. 1973. Average evoked responses in normal and 

minimally brain dysfunctional children treated with Amphetamine. Arch. of General 

Psychiatry. 29. 6. 764-770. 

8.

Shen, Y., Wang, Y. 1984. Urinary 3-methoxy-4-hydroxy-phenyl-glycoll sulfate 

excretion in seventy-three school choldreen with minimal brain dysfunction 

syndrome. Biological Psychiatry. 19. 861-877.

9.

Luk, S., Leung, P. 1989. Conners’ teacher’s rating scale – a validity study in Hong 

Kong. J. of Child Psychiatry. 30. 663-670.

10.

MTA Cooperative Group. 2004. National Institute of Health Multimodal Treatment 

Study of ADHD Follow-up: changes in efectiveness and growth after the end of 

treatment. Pediatrics. 113. 762-769.

11.

Connor, D.F. et al.. 1999. A meta-analysis of clonidyne for symptoms of attention-

deficit hiperactivity disorder. J. of the Am. Acad. Of Child and Adolescent Psychiatry. 

38 (12). 1551-1559.

12.

Gray, H. 1918, 2000. Anatomy of the Human Body. PHILADELPHIA: LEA & FEBIGER, 

1918 

NEW YORK: BARTLEBY.COM, 2000