Budżet państwa i finanse
publiczne
- w kontekście obowiązujących
rozwiązań prawnych
Dr Jarosław Wierzbicki
Szkoła Główna
Handlowa
Budżet państwa i finanse
publiczne
- w kontekście obowiązujących
rozwiązań prawnych
Dr Jarosław Wierzbicki
Szkoła Główna
Handlowa
System finansów
publicznych
Całokształt zjawisk oraz procesów
związanych z powstawaniem i
rozdysponowywaniem pieniężnych środków
publicznych zapewniających
funkcjonowanie sektora publicznego
(Owsiak);
• zjawiska pieniężne;
• dysponent / właściciel – podmiot publiczny;
• formy nabycia; zarządzania;
wydatkowania.
Struktura przepływowa
finansów publicznych
Mechanizm transferu bogactwa
(
dobrobytu
);
– Przejęcie wartości od sektora prywatnego;
– Rozdysponowanie pomiędzy agendami
podmiotów publicznych;
– Wydatkowanie na cele społecznie
pożądane i dobra publiczne;
– Majątkowe przesunięcia (
transfery
).
Zjawiska gospodarcze
związane z finansami
publicznymi
Decyzje alokacyjne:
– Co do rodzajów dochodów i wydatków
(
finansowania dóbr społecznie pożądanych i publicznych
);
– Czasu
(
moment konsumpcji i termin / charakter płatności
);
– Zakresu władzy publicznej
(
dominacja egzekutywy nad legislatywą bądź odwrotnie
).
Pieniądz - pojęcie centralne
• Cechy / funkcje ekonomiczne:
– środek płatności;
– miernik wartości;
– środek akumulacji.
• Prawnie:
– prawny środek płatniczy (
zwalniający ze
zobowiązań pieniężnych
) w obrocie towarowo-
pieniężnym;
– środek zapłaty danin publicznych.
Bank centralny i jego
zadania
• Bank emisyjny;
• Bank banków;
• Bank państwa.
• Monopol na prowadzenie polityki
pieniężnej (
decydowanie o wartości pieniądza
polskiego
);
• Funkcje wykonawcze w sferze polityki
dewizowej
Mechanizm planistyczny sektora
finansów publicznych –
uwarunkowania
• Niewielka przejrzystość sfery właścicielskiej,
• Ograniczona efektywność nadzoru,
• Rozproszone ośrodki kontrolne,
• Istnienie tzw. miękkiego ograniczenia
budżetowego,
• Ograniczone poczucie odpowiedzialności (
hazard
motywacyjny
),
• Występowanie kolizji interesów jednostkowych i
zbiorowych,
• Silna pokusa nadużycia (
hazard moralny
).
Ograniczenia planowania I
• Mechanizm przetargu planistycznego;
• Brak motywacji do ograniczania
wydatków (
zwiększania efektywności wykorzystania
środków
);
• Ograniczenia w przetwarzaniu danych
na poziomie zbiorczym;
Ograniczenia planowania II
• Brak praktycznych możliwości
planowania średnio- i
długookresowego;
• Ograniczenia związane z realizacją
dyrektyw politycznych;
• Długość cyklu politycznego;
System źródeł prawa w
Polsce I
Źródła prawa RP
– Konstytucja;
– Umowy międzynarodowe
ratyfikowane za uprzednią
zgodą wyrażoną w ustawie;
– Prawo organizacji m-
narodowych na które RP
przeniosła wykonywanie
części uprawnień
suwerennych;
– Ustawy;
– Ratyfikowane umowy
międzynarodowe;
– Rozporządzenia;
– Lokalne
Źródła prawa WE
• Prawo pierwotne
(„konstytucyjne”), traktaty
wspólnotowe;
• Prawo wtórne:
– Rozporządzenia;
– Dyrektywy;
– Decyzje;
– Zalecenia i Opinie.
System prawa w Polsce II
• Zasada numerus clausus źródeł prawa
powszechnie obowiązującego;
• Hierarchia źródeł prawa stanowionego;
• Kolizje systemowe źródeł prawa
(
supremacja Konstytucji vs. supremacja prawa
wspólnotowego
);
Materialne sfery regulacji
prawa finansów publicznych I
• Pieniądz;
• Zagraniczne wartości pieniężne i inne
nośniki wartości;
• System administracji publicznymi
środkami pieniężnymi
– szczególna rola ministra finansów (
właściwego
do spraw działów: finanse publiczne; budżet; instytucje
finansowe
),
– administracja skarbowa;
– administracja centralna i
zdecentralizowana (
samorząd terytorialny
).
Materialne sfery regulacji
prawa finansów publicznych II
• Dochody publiczne
– daninowe (
podatki, opłaty, cła
);
– Pozostałe (
wynikające z prawa własności
);
• Jednostki sektora finansów
publicznych – formy organizacyjne;
• Zasady zarządzania i
gospodarowania środkami
publicznymi (
system budżetowy
);
Materialne sfery regulacji
prawa finansów publicznych III
• Zasady wydatkowania środków
publicznych;
• Planowania finansowe i jego
doniosłość prawna;
• Rachunkowość i sprawozdawczość;
• Kontrola finansowa i audyt;
• Zasady odpowiedzialności za
zachowania niezgodne z prawem.
Sektor finansów publicznych
1) organy władzy publicznej, w tym organy administracji rządowej,
organy kontroli państwowej i ochrony prawa, sądy i trybunały;
2) gminy, powiaty i samorząd województwa, zwane dalej „jednostkami
samorządu terytorialnego”, oraz ich związki;
3) jednostki budżetowe, zakłady budżetowe i gospodarstwa
pomocnicze jednostek budżetowych;
4) państwowe i samorządowe fundusze celowe;
5) państwowe szkoły wyższe;
6) jednostki badawczo-rozwojowe;
7) samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej;
8) państwowe i samorządowe instytucje kultury;
9) Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Kasa Rolniczego Ubezpieczenia
Społecznego i zarządzane przez nie fundusze;
10) Narodowy Fundusz Zdrowia;
11) Polska Akademia Nauk i tworzone przez nią jednostki
organizacyjne;
12) inne państwowe lub samorządowe osoby prawne utworzone na
podstawie drębnych ustaw w celu wykonywania zadań publicznych,
z wyłączeniem przedsiębiorstw, banków i spółek prawa handlowego.
(4.1)
Podstawowe formy
organizacyjne
• Jednostka budżetowa
– Gospodarstwo pomocnicze;
– Rachunek dochodów własnych;
– Fundusz motywacyjny.
• Zakład budżetowy;
• Fundusz celowy;
• Inne.
Jednostka budżetowa I
• Pokrywa wydatki bezpośrednio z
budżetu, a pobrane dochody odprowadza
bezpośrednio na rachunek budżetu
państwa lub jednostki samorządu
terytorialnego (
budżetowanie brutto
);
• Prowadzi gospodarkę na podstawie planu
dochodów i wydatków.
• Nie posiada podmiotowości
prywatnoprawnej – mienie posiada w
zarząd.
Jednostka budżetowa II
Elementy wyłączone spod zasady
budżetowania brutto:
– Gospodarstwo pomocnicze działające j.b.
• wyodrębniona z jednostki budżetowej, pod
względem organizacyjnym i finansowym, część
jej podstawowej działalności lub działalność
uboczna;
• Pokrywa koszty swojej działalności z
uzyskiwanych przychodów własnych;
• Sprzedaży usług na rzecz macierzystej jednostki
budżetowej dokonuje według kosztów własnych;
• Wpłaca do budżetu połowę osiągniętego zysku.
Jednostka budżetowa III
– Rachunek dochodów własnych;
• Dochody z opłat za udostępnianie dokumentacji przetargowej;
• Spadki, zapisy i darowizny w postaci pieniężnej na rzecz
jednostki budżetowej;
• Odszkodowania i wpłaty za utracone lub uszkodzone mienie
będące w zarządzie bądź użytkowaniu jednostki budżetowej;
• Państwowe j.b. również tytuły określone w art. 22 ust. 2
ustawy o finansach publicznych
– Fundusz motywacyjny (
wyłącznie państwowe j.b. z części
dochodów budżetu państwa uzyskanych z tytułu przepadku rzeczy lub
korzyści majątkowych pochodzących z ujawnienia przestępstw i
wykroczeń przeciwko mieniu oraz przestępstw skarbowych i wykroczeń
skarbowych.
).
Zakład budżetowy
• Odpłatnie wykonuje wyodrębnione zadania;
• Pokrywa koszty swojej działalności z
przychodów własnych (
budżetowanie netto
);
• Prowadzi gospodarkę na podstawie rocznego
planu finansowego obejmującego przychody, w
tym dotacje z budżetu, koszty i inne obciążenia,
stan środków obrotowych, stan należności i
zobowiązań na początek i koniec okresu oraz
rozliczenia z budżetem;
• Wpłaca do budżetu nadwyżki środków
obrotowych, ustalone na koniec okresu
rozliczeniowego
Fundusz celowy
• Fundusz powołany ustawowo, którego
przychody pochodzą ze środków
publicznych, a wydatki są przeznaczone
na realizację wyodrębnionych zadań;
• Wyjątek od zasady niefunduszowania
(
jedności materialnej budżetu
);
• Forma: osoba prawna lub wyodrębniony
rachunek bankowy;
• Podstawa gospodarki: roczny plan
finansowy.
Inne
• Np. fundacje utworzone ze środków
publicznych
(
pod warunkiem utworzenia ich w drodze ustawowej –art.
30 uofp
);
Postulaty / zasady
budżetowe
• Powszechności (
zupełności
);
• Jedności formalnej;
• Jedności materialnej (
niefunduszowania
);
• Szczegółowości budżetu;
• Przejrzystości;
• Jawności;
• Roczności;
• Uprzedniości;
• Równowagi.
Prawo budżetowe
• Materialne
• Ustawa
budżetowa /
ustawa o
prowizorium
budżetowym.
• Formalne
• Regulacja zasad
postępowania w
sferze
przygotowania i
uchwalania ustawy
budżetowej.
Konstrukcja budżetu
• Roczny plan dochodów planem dochodów
i wydatków oraz przychodów i rozchodów:
– organów władzy publicznej, w tym organów
administracji rządowej, organów kontroli i
ochrony prawa;
– sądów i trybunałów.
• Cel – sfinansowanie zadań państwa;
• Pieniężne ujęcie;
• Zestawienie wartości planowanych;
forma ustawowa.
Dochody / Przychody
•
podatki i opłaty;
•
cła;
•
wpłaty z zysku przedsiębiorstw państwowych oraz
jednoosobowych spółek Skarbu Państwa;
•
wpłaty z tytułu dywidendy;
•
wpłaty z zysku Narodowego Banku Polskiego;
•
wpłaty nadwyżek dochodów własnych, nadwyżek
środków obrotowych oraz części zysku;
•
dochody pobierane przez państwowe jednostki
budżetowe;
•
dochody z najmu i dzierżawy oraz z innych umów o
podobnym charakterze dotyczące składników
majątkowych SP;
•
odsetki od środków na rachunkach bankowych
państwowych jednostek budżetowych;
•
odsetki od lokat terminowych ustanowionych ze
środków zgromadzonych na centralnym rachunku
bieżącym budżetu;
•
odsetki od udzielonych z budżetu państwa pożyczek;
•
grzywny, mandaty i inne kary pieniężne;
•
spadki, zapisy i darowizny w postaci pieniężnej na
rzecz Skarbu Państwa;
•
dochody ze sprzedaży majątku, rzeczy, praw,
niestanowiące przychodów;
•
inne dochody;
•
środki pochodzące z budżetu UE przeznaczone na
finansowanie programów i projektów realizowanych
przez administrację rządową.
•
ze sprzedaży papierów wartościowych
oraz z innych operacji finansowych,
•
z prywatyzacji majątku Skarbu
Państwa oraz majątku jednostek
samorządu terytorialnego,
•
ze spłat pożyczek udzielonych ze
środków publicznych,
•
z otrzymanych pożyczek i kredytów;
Wydatki / Rozchody
•
utrzymanie i funkcjonowanie organów
władzy publicznej, kontroli i ochrony
prawa;
•
zadania wykonywane przez administrację
rządową;
•
funkcjonowanie sądów i trybunałów;
•
subwencje ogólne dla jednostek
samorządu terytorialnego;
•
dotacje dla jednostek samorządu
terytorialnego;
•
środki wpłacane do budżetu Unii
Europejskiej, zwane dalej „środkami
własnymi Unii Europejskiej”;
•
subwencje dla partii politycznych;
•
dotacje na zadania określone odrębnymi
ustawami;
•
obsługę długu publicznego;
•
finansowanie programów i projektów, na
realizację których uzyskano środki
pochodzące z budżetu Unii Europejskiej,
zwane dalej „współfinansowaniem”;
•
realizację Wspólnej Polityki Rolnej.
•
zadania określone w odrębnych ustawach
i umowach międzynarodowych.
•
spłaty otrzymanych pożyczek i
kredytów;
•
wykup papierów wartościowych;
•
udzielone pożyczki;
•
płatności wynikające z odrębnych
ustaw, których źródłem finansowania
są przychody z prywatyzacji majątku
Skarbu Państwa oraz majątku
jednostek samorządu terytorialnego;
•
pożyczki udzielone na finansowanie
przejściowe zadań realizowanych z
udziałem środków pochodzących z
budżetu Unii Europejskiej, zwane dalej
„prefinansowaniem”;
•
inne operacje finansowe związane z
zarządzaniem długiem publicznym i
płynnością.
Klasyfikacja wydatków
• Dotacje i subwencje;
• Świadczenia na rzecz osób fizycznych;
• Wydatki bieżące jednostek budżetowych;
• Wydatki majątkowe;
• Wydatki na obsługę długu Skarbu
Państwa;
• Wpłaty środków własnych Unii
Europejskiej.
Klasyfikacja budżetowa
• System podziałek budżetowych w ramach
których ujmuje się poszczególne rodzaje
dochodów i wydatków budżetowych oraz
przychodów i rozchodów budżetu;
• Każdej podziałce budżetu przypisany jest
właściwy dysponent;
• Dochody (
wg źródeł, części i działów klasyfikacji budżetowej
);
• Wydatki (
wg części działów rozdziałów oraz kategorie wydatków
z wyodrębnieniem środków operacyjnych / pomocowych
).
Transfery publiczne
• Dotacje
• Podlegające szczególnym zasado
rozliczenia wydatki na:
• finansowanie lub dofinansowanie:
– zadań z zakresu administracji
rządowej oraz innych zadań zleconych
jednostkom samorządu terytorialnego
ustawami,
– ustawowo określonych zadań, w tym
zadań z zakresu mecenatu państwa
nad kulturą, realizowanych przez
jednostki inne niż jednostki
samorządu terytorialnego,
– bieżących zadań własnych jednostek
samorządu terytorialnego,
– zadań zleconych do realizacji
organizacjom pozarządowym
• kosztów realizacji inwestycji „dotacje
celowe”;
• dofinansowanie działalności bieżącej
ustawowo wskazanego podmiotu,
„dotacje podmiotowe”;
• dopłaty do określonych rodzajów
wyrobów lub usług, kalkulowane
według stawek jednostkowych
„dotacje przedmiotowe”;
• Subwencje - bezzwrotny transfer
ze środków budżetowych
udzielany podmiotom określonym
w ustawie (forma pomocowa).
Rezerwy
• Rezerwa ogólna – tworzona obligatoryjnie, nie może być wyższa niż
0,2% kwoty wydatków budżetu;
• Rezerwy celowe –fakultatywnie - mogą być tworzone rezerwy
celowe:
– na wydatki, których szczegółowy podział na pozycje klasyfikacji
budżetowej nie może być dokonany w okresie opracowywania budżetu;
– na wydatki, których realizacja uwarunkowana jest zaciągnięciem
kredytu w międzynarodowej instytucji finansowej;
– na wydatki związane z realizacją Wspólnej Polityki Rolnej oraz
programów i projektów realizowanych z udziałem środków
pochodzących z budżetu Unii Europejskiej;
– gdy odrębne ustawy tak stanowią.
• Suma rezerw celowych, nie może przekroczyć 5% wydatków
budżetu.
• W częściach budżetu państwa, których dysponentami są
poszczególni wojewodowie, może być tworzona rezerwa w
wysokości do 1% planowanych wydatków, z wyłączeniem dotacji
dla jednostek samorządu terytorialnego.
Deficyt i zasady pokrywania
Różnica między dochodami a wydatkami budżetu
państwa stanowi odpowiednio nadwyżkę
budżetu państwa lub deficyt budżetu państwa
• Generowany przede wszystkim na poziomie
wydatków sztywnych budżetu państwa;
• Zakaz pokrywania deficytu poprzez zaciąganie
zobowiązania w centralnym banku państwa;
• Poziom maksymalny w danym roku określany
na poziomie projektu ustawy budżetowej.
Źródła pokrywania deficytu
• Przychody pochodzące ze:
• sprzedaży skarbowych papierów
wartościowych na rynku krajowym i
zagranicznym;
• kredytów zaciąganych w bankach
krajowych i zagranicznych;
• pożyczek;
• prywatyzacji majątku Skarbu Państwa;
• nadwyżki budżetu państwa z lat
ubiegłych.
Państwowy dług publiczny I
Zobowiązania sektora finansów publicznych z
tytułów:
• wyemitowanych papierów wartościowych
opiewających na wierzytelności pieniężne;
• zaciągniętych kredytów i pożyczek;
• przyjętych depozytów;
• wymagalnych zobowiązań:
– wynikających z odrębnych ustaw oraz
prawomocnych orzeczeń sądów lub ostatecznych
decyzji administracyjnych,
– uznanych za bezsporne przez właściwą jednostkę
sektora finansów publicznych, będącą dłużnikiem.
Dług publiczny II
• Państwowy dług publiczny nie może
przekroczyć 60% wartości rocznego
produktu krajowego brutto;
• Strategia zarządzania długiem
publicznym (
trzyletnia
)
• Podmiot odpowiedzialny – Minister
Finansów.
Wymogi ostrożnościowe w
zakresie długu publicznego
• wartość relacji kwoty państwowego długu
publicznego do produktu krajowego brutto
jest większa od 50%, a nie większa od 55%:
– na kolejny rok Rada Ministrów uchwala projekt
ustawy budżetowej, w którym relacja deficytu
budżetu państwa do dochodów budżetu państwa
nie może być wyższa niż analogiczna relacja z roku
bieżącego;
– Relacja ta, stanowi górne ograniczenie relacji
deficytu każdej jednostki samorządu terytorialnego
do jej dochodów, jaka może zostać uchwalona w
budżecie jednostki samorządu terytorialnego
Wymogi ostrożnościowe w
zakresie długu publicznego
• wartość relacji kwoty państwowego długu
publicznego do produktu krajowego brutto jest
większa od 55%, a nie większa od 60%:
– na kolejny rok Rada Ministrów uchwala projekt
ustawy budżetowej, przyjmując jako górne
ograniczenie deficytu jego poziom zapewniający, że
relacja długu Skarbu Państwa do produktu
krajowego brutto przewidywana na koniec roku
budżetowego, którego dotyczy projekt ustawy,
będzie niższa;
– górne ograniczenie relacji deficytu każdej jednostki
samorządu terytorialnego do jej dochodów, jaka
może zostać uchwalona w budżecie jednostki
samorządu terytorialnego, zostaje zmniejszone
przez pomnożenie przez współczynnik R
R = (0,6 - PDP/PKB) : 0,05
Procedury sanacyjne
• wartość relacji kwoty państwowego długu
publicznego do produktu krajowego brutto jest
równa lub większa od 60%, to:
– poczynając od siódmego dnia po dniu ogłoszenia relacji, o
której mowa, jednostki sektora finansów publicznych nie
mogą udzielać nowych poręczeń i gwarancji,
– Rada Ministrów, najpóźniej w terminie miesiąca od dnia
ogłoszenia relacji, przedstawia Sejmowi program sanacyjny
mający na celu ograniczenie tej relacji do poziomu poniżej
60%,
– w kolejnym roku budżetowym obowiązuje zakaz udzielania
nowych poręczeń i gwarancji przez jednostki sektora
finansów publicznych,
– w projekcie ustawy budżetowej na kolejny rok budżetowy
oraz w uchwalonych budżetach jednostek samorządu
terytorialnego kwota wydatków jest równa lub niższa od
kwoty dochodów.
Opracowywanie projektu
budżetu
• Założenia projektu budżetu państwa na rok
następny przedstawiane są na Radzie
Ministrów przez Ministra Finansów;
• Materiały do projektu opracowują i
przedstawiają MF dysponenci części
budżetowych;
• Minister Finansów przedstawia Radzie
Ministrów projekt ustawy budżetowej na rok
następny z uzasadnieniem;
• Dysponenci „włączani” – względna autonomia
budżetowa z procedurą opiniowania przez RM.
Uzasadnienie projektu ustawy
budżetowej
Uzasadnienie zawiera w szczególności:
• główne cele polityki społecznej i gospodarczej;
• założenia makroekonomiczne na rok budżetowy i dwa kolejne lata, dotyczące
prognozy:
– produktu krajowego brutto i jego składowych, w tym:
• wielkości eksportu netto,
• popytu krajowego, w tym konsumpcji prywatnej i zbiorowej,
• nakładów brutto na środki trwałe,
– poziomu cen towarów i usług konsumpcyjnych,
– kursu walutowego,
– przeciętnego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej,
– poziomu zatrudnienia i bezrobocia,
– salda obrotów bieżących;
• przewidywane wykonanie budżetu państwa za rok budżetowy poprzedzający;
• omówienie projektowanych:
– przychodów i rozchodów oraz dochodów i wydatków budżetowych,
– przychodów i wydatków państwowych funduszy celowych,
– zestawień określonych w art. 99 ust. 2 pkt 8 i 9;
• omówienie przewidywanego salda i długu sektora finansów publicznych;
• omówienie wielkości środków własnych Unii Europejskiej oraz środków
pochodzących z budżetu UE;
• informacje o udzielonych przez Skarb Państwa kwotach poręczeń i gwarancji;
• kierunki prywatyzacji majątku Skarbu Państwa.
Procedury uchwalania
budżetu
• Rada Ministrów uchwala projekt
ustawy budżetowej i wraz z
uzasadnieniem przedstawia Sejmowi
w terminie do dnia 30 września roku
poprzedzającego rok budżetowy;
• Ustawa budżetowa posiada rangę
formalną równą pozostałym
ustawom.
Specyfika normatywna ustawy
budżetowej
• Wyłączna inicjatywa ustawodawcza
przysługuje Radzie Ministrów;
• Parlament nie może zwiększyć deficytu
budżetowego ponad zaproponowany w
projekcie;
• Szczególny terminarz uchwalania;
• Roczny okres obowiązywania;
Specyfika normatywna ustawy
budżetowej
• Szczególny zakres materialny
regulacji (
zagadnienie dyskusyjne
);
• Zakaz wetowania ustawy budżetowej
przez Prezydenta;
• Obowiązek rozliczenia się RM z
wykonania budżetu i uzysknia
skwitowania;
Przetarg planistyczny
– dlaczego nikt nigdy nie ma pieniędzy w
sektorze publicznym?
• Paradoks planowania
• Motywacja do wykonania planu.
Uchwalenie budżetu
państwa
• Sfera wiążąca ustawy budżetowej;
• Zasady dokonywania zmiany w planie
budżetowym;
• Przesłanki rozwiązania parlamentu w
przypadku nieuchwalenia ustawy
budżetowej;
• Rozwiązania zastępcze w przypadku
nieuchwalenia ustawy budżetowej lub
ustawy o prowizorium budżetowym.
Harmonogram wykonania
budżetu
• W terminie 21 dni od dnia ogłoszenia
ustawy budżetowej dysponenci części
budżetowych przedstawiają Ministrowi
Finansów szczegółowy plan dochodów i
wydatków danej części budżetowej, zwany
dalej „układem wykonawczym” (
128
);
• Minister Finansów, w porozumieniu z
dysponentami części budżetowych
opracowuje harmonogram realizacji
budżetu państwa
(
129 - brak charakteru dyrektywnego tego planu
).
Zasady gospodarki finansowej
(
wykonania budżetu
)
• ustalanie, pobieranie i odprowadzanie dochodów budżetu
państwa następuje na zasadach i w terminach wynikających z
obowiązujących przepisów;
• pełna realizacja zadań następuje w terminach określonych
przepisami i harmonogramem,
• dokonywanie wydatków następuje w granicach kwot określonych
w planie finansowym, z uwzględnieniem prawidłowo dokonanych
przeniesień i zgodnie z planowanym przeznaczeniem, w sposób
celowy i oszczędny, z zachowaniem zasady uzyskiwania
najlepszych efektów z danych nakładów;
• przeniesienia wydatków w budżecie państwa mogą być
dokonywane na zasadach i w zakresie określonych w ustawie o
finansach publicznych;
• zlecanie zadań powinno następować na zasadzie wyboru
najkorzystniejszej oferty, z uwzględnieniem przepisów o
zamówieniach publicznych, a w odniesieniu.
Obsługa bankowa budżetu I
• Rachunki bankowe:
– centralny rachunek bieżący budżetu państwa, z
wyodrębnieniem rachunków dochodów i wydatków budżetu
państwa oraz rachunków środków do sfinansowania
pożyczkowych potrzeb budżetu państwa;
– rachunki bieżące państwowych jednostek budżetowych, z
wyodrębnieniem rachunków dochodów i wydatków;
– rachunki bieżące urzędów obsługujących organy podatkowe,
dla gromadzenia dochodów budżetu państwa, z
wyodrębnieniem rachunków dla niektórych rodzajów dochodów;
– rachunki bieżące państwowych funduszy celowych, o ile
przepisy odrębnych ustaw nie stanowią inaczej;
– rachunki bieżące zakładów budżetowych i gospodarstw
pomocniczych jednostek budżetowych;
– rachunki pomocnicze;
– rachunki bieżące jednostek budżetowych mających siedzibę
poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Obsługa bankowa budżetu II
• Może być prowadzona przez
Narodowy Bank Polski lub Bank
Gospodarstwa Krajowego
(ograniczenia związane z przyjęciem
EURO);
Blokowanie wydatków
budżetowych
• Okresowy lub obowiązujący do końca
roku zakaz dysponowania częścią lub
całością planowanych wydatków;
• Przesłanki zastosowania:
– niegospodarności w określonych
jednostkach;
– opóźnień w realizacji zadań;
– nadmiaru posiadanych środków;
– naruszenia zasad gospodarki finansowej.
Blokowanie wydatków
budżetowych c.d.
• Podmioty uprawnione do wydania
decyzji blokującej:
– Minister Finansów - w zakresie całego
budżetu państwa (
z wyłączeniem podmiotów
objętych autonomią budżetową
),
– dysponenci części budżetowych - w
zakresie ich części budżetu państwa.
Blokowanie wydatków
budżetowych c.d.II
• W przypadku zagrożenia realizacji ustawy
budżetowej może nastąpić blokowanie na
czas oznaczony planowanych wydatków
budżetu państwa;
• Rada Ministrów, po uzyskaniu pozytywnej
opinii komisji sejmowej właściwej do spraw
budżetu podejmuje, w drodze rozporządzenia,
decyzję o blokowaniu wydatków,
• Szczegółową klasyfikację wydatków, które
podlegają blokowaniu, ustala dysponent
części budżetowej
Wygasanie wydatków
budżetowych
• Niezrealizowane kwoty wydatków budżetu państwa
wygasają;
• Wyjątki (wydatki niewygasające):
– których planowanym źródłem finansowania są przychody z
kredytów zagranicznych;
– przeznaczone na finansowanie zadań, programów i projektów
realizowanych ze środków pomocowych;
– których źródłem finansowania są dochody własne
państwowych jednostek budżetowych,
– zgromadzone na rachunkach funduszy motywacyjnych.
• Do 15 grudnia roku budżetowego Rada Ministrów może
ustalić, w drodze rozporządzenia, po uzyskaniu w tej
sprawie opinii komisji sejmowej właściwej do spraw
budżetu wykaz i plan finansowy wydatków
niewygasających.
Rada Ministrów i jej
kompetencje I
• Uprawnienia kierownicze w zakresie realizacji
budżetu państwa (
137
), obejmujące udzielanie w
drodze rozporządzenia wytycznych obejmujących:
– organy administracji rządowej uprawnione do
dokonywania określonych rodzajów wydatków;
– szczegółowy sposób dokonywania wydatków;
– szczegółowy sposób i terminy sporządzania informacji z
wykonania wydatków, oraz jednostki obowiązane do ich
sporządzania;
– jednostki sektora finansów publicznych, w których
przeprowadza się audyt zewnętrzny;
– tryb i zasady wydawania decyzji dotyczących
zapewnienia finansowania z budżetu państwa
projektów dofinansowywanych z budżetu Unii
Europejskiej.
Rada Ministrów i jej
kompetencje II
• Dysponuje rezerwą ogólną budżetu
państwa (
możliwość upełnomocnienia Prezesa RM i MF
);
• Uchwalanie polityki Rządu, na wniosek
ministra kierującego działem;
• Uchwalanie projektów aktów prawnych
na wniosek ministra kierującego
działem
(
w związku z inicjatywą legislacyjną
);
• Przes RM może zwiększyć z rezerwy
ogólnej wydatki do kwoty 1 mln zł.
Minister finansów i jego rola
• Właściwość w zakresie działów:
– Finanse publiczne;
– Budżet;
– Instytucje finansowe.
• W zakresie działu, którym kieruje
minister jest obowiązany do
przygotowywanie na posiedzenia RM
projektów polityki rządu, projektów
aktów prawnych, jak również do
wykonywania polityki rządu.
Minister finansów
• Może zwiększyć z rezerwy ogólnej
wydatki w kwocie do 0,75 mln zł.
(
zawiadamiając o tym Prezesa RM
);
• W porozumieniu z właściwymi
dysponentami dokonuje podziału
niektórych rezerw celowych;
• Zarządza długiem skarbu państwa
(również wolnymi środkami);
Środki wspólnotowe w
krajowym systemie finansów
publicznych
• Środki pochodzące z budżetu UE:
– Przeznaczane na cele wynikające z umowy
międzynarodowej;
– Wydatkowane zgodnie z procedurami
wspólnotowymi;
– Gromadzone na odrębnych rachunkach bankowych,
wydatkowane do wysokości zgromadzonych kwot;
• Odpowiednie stosowanie przepisów
dotyczących dotacji z budżetu państwa;
• Nadzór i ocena wykorzystania środków
pomocowych;
• Prefinansowanie projektów
współfinansowanych przez UE .
Zasady sprawozdawczości
budżetowej
• Obowiązek dokumentowania polityki
finansowej;
• Zasady rachunkowości:
– Przejrzystości;
– Ciągłości;
– Istotności;
– Kontynuacji działalności; memoriału i
współmierności;
– Ostrożności.
Zasady sprawozdawczości
budżetowej
• Zakres sprawozdawczości:
– Pobieranie i gromadzenie dochodów;
– Wydatkowanie środków publicznych;
– Finansowanie deficytu; zaciąganie
zobowiązań angażujących środki
publiczne;
– Zarządzenie środkami publicznymi;
zarządzenie długiem publicznym.
Kontrola finansowa
• Przedmiot kontroli:
– Procesy związane z gromadzeniem i
rozdysponowaniem środków publicznych oraz
gospodarowaniem mieniem.
• Elementy kontroli:
– Wstępna ocena celowości zaciągania zobowiązań
finansowych i dokonywania wydatków;
– Badanie i porównanie stanu faktycznego ze stanem
wymaganym w zakresie dotyczącym procesów
pobierania i gromadzenia środków publicznych,
zaciągania zobowiązań finansowych i dokonywania
wydatków ze środków publicznych, udzielania
zamówień publicznych oraz zwrotu środków
publicznych;
– Prowadzenie gospodarki finansowej oraz stosowanie
procedur dotyczących procesów kontrolnych.
Kontrola budżetowa
• Uprzednia;
• Bieżąca;
• Następcza.
• Zadania Najwyższej Izby Kontroli;
• Zasady i charakter prawny udzielania
absolutorium z wykonania budżetu.
Audyt wewnętrzny w sektorze
finansów publicznych
• Ogół działań obejmujących:
– niezależne badanie systemów zarządzania i kontroli w
jednostce, w tym procedur kontroli finansowej, w wyniku
którego kierownik jednostki uzyskuje obiektywną i niezależną
ocenę adekwatności, efektywności i skuteczności tych
systemów;
– czynności doradcze, w tym składanie wniosków, mające na
celu usprawnienie funkcjonowania jednostki.
• Elementy oceny:
– Zgodność prowadzonej działalności z przepisami prawa oraz
obowiązującymi w jednostce procedurami wewnętrznymi;
– efektywność i gospodarność podejmowanych działań w
zakresie systemów zarządzania i kontroli;
– wiarygodność sprawozdania finansowego oraz sprawozdania z
wykonania budżetu.
Audyt wewnętrzny zasady
• Wyspecjalizowane służby;
• Ochrona stabilności i niezależności
pracy audytora;
• Roczny plan audytu;
• Dodatkowe źródło informacji dla
kierownika jednostki;
• Koordynacja audytu wewnętrznego i
kontroli finansowej.
Mechanizmy odpowiedzialności
w sferze finansów publicznych
• Odpowiedzialność o charakterze
powszechnym
(
prawo karne
);
• Odpowiedzialność o charakterze
powszechnym szczególnym
(
prawo karne skarbowe
);
• Odpowiedzialność wewnętrzna
(
odpowiedzialność dyscyplinarna i z zakresu
dyscypliny finansów publicznych
)
Odpowiedzialność za
naruszenie dyscypliny
finansów publicznych I
Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności
za naruszenie dyscypliny finansów publicznych
Przedmiot ochrony:
Legalność postępowania w sferze finansów
publicznych i doboru kontrahentów Skarbu Państwa.
Odpowiedzialność za
naruszenie dyscypliny
finansów publicznych II
Zabezpieczane akty prawne:
• Ustawa z dnia 30 czerwca 2005 r.
o finansach publicznych
• Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r.
Prawo zamówień publicznych
Odpowiedzialność za
naruszenie dyscypliny
finansów publicznych II
• Strona dochodowa finansów publicznych
(
brak dochodu lub jego zmniejszenie
);
• Wydatki publiczne
(
wygenerowanie lub ich nieprawne zwiększenie
);
• Naruszenie zasad gospodarowania środkami
publicznymi;
• Naruszenie zasad reprezentacji skarbu państwa
w sferze umów prywatnych (
zamówienia publiczne
);
• Naruszenia w sferze kontrolnej finansów
publicznych