Edukacyjna rola
pielęgniarki w
stosunku do rodziny
chorego psychicznie
Pielęgniarstwo III rok,
licencjat
Justyna Chomko
Edukacyjna rola
pielęgniarki w
stosunku do rodziny
chorego psychicznie
Pielęgniarstwo III rok,
licencjat
Justyna Chomko
1. Czym jest edukacja?
Edukacja proces zdobywania wiedzy, polega
na zdobywaniu wiedzy w szkole lub
indywidualnie. Pojęcie używane dla określenia
stanu wiedzy danej osoby, społeczeństwa,
narodu. W tym kontekście mówi się o dobrej
lub złej edukacji, wystarczającej lub
niewystarczającej.
Wychowanie - to całość zamierzonych
oddziaływań środowiska społecznego,
przyrodniczego na jednostkę, trwające całe
życie.
Czym jest edukacja? – c.d.
W zakres pojęcia wchodzi:
wychowanie
naturalne
pod
wpływem
środowiska w którym jednostka funkcjonuje
- rodzina, kontakty społeczne, obyczaje,
religia
wychowanie instytucjonalne - celowe,
planowe
oddziaływanie
instytucji
wychowujących takich jak: przedszkola,
szkoły, internaty, domy dziecka
samowychowanie
2. Rodzina w sytuacji
choroby
Choroba stwarza w rodzinie specyficzną sytuację
psychologiczną, która można rozpatrywać na dwóch
płaszczyznach :
- potrzeb członków rodziny
- zadań podejmowanych przez członków rodziny.
Choroba nasila potrzeby, które są zazwyczaj
zaspakajane
przez rodzinę. Należy do nich na przykład potrzeba
bezpieczeństwa czy kontaktu emocjonalnego. Choroba
stwarza
Cały system oczekiwań osoby chorej, dotyczącej opieki i
wsparcia. Oczekiwania te nasilają się niekiedy do prób
czerpania korzyści z sytuacji choroby.
Podatnym gruntem dla takich oczekiwań są
przejawiane czasem przez członków rodziny
postawy nadopiekuńczości. Postawy tego
rodzaju mogą posuwać się do swojego
rodzaju „ubezwłasnowolnienia” osoby objętej
opieką, co może być przyczyna odczuwania
przez nią dyskomfortu.
Niekiedy zdarza się odwrotna sytuacja -
rodzina nie spełnia oczekiwań osób chorych,
zaniedbując zaspokajanie ich potrzeb.
Każdy z członków rodziny przypisane ma w niej
określone funkcje i obowiązki, z których powinien się
wywiązywać. Na skutek choroby część zadań może nie
być przez niego wykonywana wcale lub częściowo bądź
może być przejęta przez innych członków rodziny, co
niekiedy dezorganizuje jej życie.
Zatem
niemożność
wykonywania
obowiązków
spowodowana choroba powoduje różny stopień
dezorganizacji życia rodzinnego, w zależności od tego,
który z jej członków jest chory.
Ciężka choroba zaburza klimat emocjonalny rodziny,
wprowadzając atmosferę leku, a czasem nawet
wzajemnej wrogości i oskarżeń o ewentualne
zaniedbania.
Zasadniczy wpływ na przystosowanie się do trudnej
sytuacji, jaka stwarza choroba, ma jakość przedchorobowego
funkcjonowania rodziny. Rodziny dobrze zintegrowane, o
ciepłym i zdrowym klimacie emocjonalnym są znacznie mniej
zdezintegrowane niż te obciążone rozmaitymi problemami
natury
psychologicznej. Dla rodzin słabo zintegrowanych choroba
może
stać się sytuacja kryzysowa, rodzącą bardzo poważne
konflikty.
Dzieje się tak w przypadku problemów utajonych, na przykład
skrywanej niechęci, które mogą zostać przez chorobę
ujawnione.
Natomiast w przypadku rodziny jawnie skłóconej
sytuacja choroby może stać się czynnikiem integrującym.
Czasami choroba powoduje zmiany w
aktywności zewnętrznej rodziny, co może
przejawiać się na przykład w poszukiwaniu
kontaktów z rozmaitymi grupami wsparcia,
organizacjami itp. Obserwuje się również
wstępujący czasem wzrost religijności członków
rodziny.
Choroby psychiczne stwarzają szczególne
zagrożenie dla układu partnerskiego pomiędzy
mężem i żoną. Zachowanie układu
partnerskiego w sytuacji każdej choroby zależy
od odporności psychicznej i zdolności
adaptacyjnych obojga małżonków, jednak
choroby psychiczne w szczególnym stopniu
powodują utrudnienia w zaspokajaniu potrzeb.
Działania psychoedukacyjne to pomoc rodzinie
w akceptacji chorego i jego ograniczonych
możliwości życiowych oraz pomoc w
minimalizacji ryzyka nawrotów choroby. Jeżeli
w rodzinie pojawia się choroba psychiczna,
interwencja pielęgniarska jest na ogół
konieczna. Polega ona na wsparciu
emocjonalnym rodziny podczas hospitalizacji
chorego, na pomocy w przystosowaniu się do
nowych zadań, a przede wszystkim na pomocy
w zaakceptowaniu chorego z jego innością.
Choroba psychiczna jednego z członków jest
stresem dla całej rodziny. W tej sytuacji
ważne jest emocjonalne podtrzymanie
rodziny oraz doradzanie jej, jak uniknąć
nadmiernego stresu oraz kryzysu
emocjonalnego. Pielęgniarka może
podkreślać znaczenie drobnych zmian na
lepsze w stanie zdrowia chorego członka
rodziny, stosując strategię małych kroczków
w
podtrzymywaniu nadziei na poprawę.
Spójność rodziny jako grupy, charakter
więzi emocjonalnych, które w niej dominują,
decydują o tym, jak przeżywana jest w niej
choroba oraz o tym, czy zdrowie jest w
rodzinie istotną wartością.
3. Edukacja rodziny
pacjenta z zaburzeniami
afektywnymi
Kontakt z rodziną należy nawiązać równocześnie z
przyjęciem chorego do przychodni lub szpitala. Należy
informować rodzinę o, często nieznacznych, objawach
rozwijającej się depresji, rodzących się myślach
samobójczych,
konieczności przestrzegania pewnego reżimu przy
przyjmowaniu leków i sposobach spędzania czasu przez
pacjenta. Poprawi to sytuację zdrowotna chorego i
zmniejszy
dyskomfort odczuwany przez jego otoczenie.
Pielęgniarka powinna poinformować rodzinę, że każde
podejrzenie o myślach i tendencjach samobójczych powinno
być
niezwłocznie przekazane lekarzowi prowadzącemu lub
pielęgniarce.
Nie wolno ignorować wypowiadanych przez chorego myśli o
śmieci, beznadziejności życia, nieuleczalności choroby,
ponieważ podejmowanie takich tematów może świadczyć o
podjęciu decyzji o samobójstwie. Należy też uprzedzić rodzinę,
ze samobójstwo może być aktem spontanicznym, nie
poprzedzonym wcześniejszymi symptomami.
Sygnałem ostrzegawczym dla rodziny mogą być
następujące zachowanie się chorego:
zainteresowanie tematami związanymi ze śmiercią,
zachowania ryzykanckie (noszenie noża lub broni,
szybka jazda samochodem, wchodzenie na dachy lub
galerie
wysokich
budynków
pod
wymyślonym
pretekstem itp.),
nagłe polepszenie nastroju u osoby z depresją,
wycofanie się z dotychczasowych działań lub
związków z ludźmi,
porządkowanie swoich spraw (pisanie testamentu,
wyzbywanie się własności , zegnanie z ludźmi),
poczucie lęku , rozpaczy,
halucynacje słuchowe nakazujące samookaleczenie
lub odebranie sobie życia,
planowanie odebranie sobie życia.
Rodzinę należy poinformować ze może ochraniać
chorego przez:
- kontrolowanie systematycznego zażywania leków ,
które skrócą czas trwania depresji, a tym samym
zlikwidują myśli samobójcze,
- zapobieganie gromadzeniu i przedawkowaniu leków w
celach samobójczych,
-
uniemożliwienie
dostępu
do
potencjalnie
zagrażających przedmiotów i urządzeń (broń, noże,
leki),
- pozwolenie choremu na wypowiadanie myśli
samobójczych bez okazywania szoku i potępienia,
wyrażanie zrozumienia dla jego przeżyć depresyjnych,
co zmniejszy jego poczucie osamotnienia, winy i chęci
ukarania samego siebie.
Pielęgniarka opiekująca się rodzina chorego może
uzgodnić
z
nią
plan
dotyczący
leczenia
farmakologicznego, trybu życia, sposobu postępowania
w przypadku pogorszenia się stanu zdrowia oraz zasad
obowiązujących przy podjęciu decyzji o umieszczeniu
chorego w szpitalu.
4. Edukacja rodzin pacjentów z
psychozami schizofrenicznymi
Ważne jest , aby równolegle z leczeniem pacjenta
prowadzić terapię jego rodziny. Badania wykazały, ze
rodziny
które angażują się emocjonalnie, zbytnio koncentrujące się
na
pacjencie i nadmiernie go ochraniające sprawiają, ze
nawroty
horoby występują częściej. Z drugiej strony, nadmiernym
krytycyzmem wobec chorego, wyrażanym tonem głosu,
niejasnymi pretensjami, niechęcią, dezaprobatą,
sarkazmem lub
złością, również można spowodować u niego
wysokie ryzyko nawrotu choroby.
Celami podejścia psychoedukacyjnego są :
pomoc choremu i jego rodzinie w zaakceptowaniu
przewlekłej lub nawracającej, w zasadzie
nieuleczalnej choroby wraz z zaburzeniami nastroju,
myślenia, aktywności i zachowania,
identyfikacja specyficznych objawów choroby oraz
sposobów radzenia sobie z nimi,
pomoc rodzinie w uświadomieniu sobie zmian,
jakie nastąpiły w sposobie postrzegania pacjenta
oraz w demonstrowaniu wobec niego postaw,
sprowokowanych choroba,
wyjaśnienie przyczyn, objawów i konsekwencji
choroby,
uświadomienie
znaczenia
długoterminowej
obserwacji, systematycznej kontroli lekarskiej oraz
odpowiednio wczesnego rozpoczęcia leczenia w
fazie zaostrzenia choroby,
odróżnienie skutków ubocznych leczenia od
objawów choroby.
Trening umiejętności komunikowania się w
rodzinie pozwala na rzeczowe, autentyczne i
skuteczne radzenie sobie z problemami.
Pomaga również rodzinie w uwolnieniu się od
poczucia winy, bezradności i nadmiernej
odpowiedzialności za stan pacjenta.
Według J.W.Aleksandrowicza, nazwanie i
wyjaśnienie przyczyn choroby i jej objawów
zmniejsza lęk, powoduje ,,oswojenie’’ się z
choroba, które prowadzi do zaakceptowania
chorego takim, jaki jest. Psychoedukacja może
przyczynić się do tego, że rodzina i chory
zaczną mówić swobodnie o objawach choroby,
jej przeżywaniu przez chorego, o
ograniczeniach jakie z niej wynikają dla
wszystkich osób w rodzinie. Rodzina i chory
mogą otrzymywać wskazówki dotyczące
strategii unikania konfliktów w czasie
zaostrzenia objawów choroby.
5. Edukacja rodzin pacjentów z
zaburzeniami
psychoorganicznymi
Pielęgniarka powinna przygotować rodzinę do opieki nad chorym,
ponieważ choroba i łącząca się z nią konieczność zajmowania się
pacjentem może trwać latami. Rodzina powinna być poinformowana
o
zaniku pamięci chorego, o konieczności prowadzenia notatek
dotyczących
odżywiania, wypróżniania się, podawanych leków. Jeżeli osoba chora
z
zaburzeniami pamięci, wychodzi z domu, powinna mieć przy sobie
karteczkę z danymi osobowymi.
Pielęgniarka powinna poinformować , opiekunów chorego o
adresach i
kompetencjach osób, które mogą udzielić pomocy w sytuacjach
kryzysowych ( pielęgniarka środowiskowa, siostra PCK, grupy
wsparcia, oddziały dzienne). W razie potrzeby pielęgniarka informuje
również o trybie przyjęcia chorego do domu opieki.
6. Edukacja rodzin chorych z
zaburzeniami reaktywnymi
Pomoc rodzinie w przypadku zaburzeń reaktywnych u
jednego z członków polega na udzieleniu wsparcia w
sytuacji
nagłej, powodującej zagubienie, bezradność, często
przerażenie. Rodzina powinna być poinformowana, ze
zachowanie
spokoju, zrozumienie, szacunek, empatia, zezwalanie
choremu
na płacz lub wypowiadanie wrogich uczuć bez karania go,
krytykowania i pouczania, utrzymywania powagi wobec
Śmiesznych niekiedy zachowań, poważne traktowanie jego
skarg - wszystko to pomoże choremu szybciej powrócić do
równowagi psychicznej.
7.Edukacja rodziny dziecka z
występującymi zaburzeniami
psychicznymi
Stosowanie działań psychoedukacyjnych jest szczególnie
istotne w
leczeniu nerwic i zaburzeń zachowania. Do tych działań należy
udzielanie wyjaśnień, instruowanie, doradzenie właściwego
postępowania, perswazja, dostarczenie wiedzy o życiu
psychicznym
człowieka.
W zapobieganiu występowania nerwic dziecięcych
najważniejszym
czynnikiem jest prawidłowa, kochająca, ciepła rodzina, która uczy
właściwych postaw, czuwa nad prawidłowa socjalizacją dziecka,
wzmacnia pożądane zachowania, a niewłaściwe eliminuje,
wspomaga dziecko w zdrowym, spontanicznym
rozwoju emocjonalnym.
W łagodzeniu ciężaru opieki nad przewlekle
chorym psychicznie dzieckiem może się
okazać pomocne wsparcie ze strony rodziny i
przyjaciół, ale również ze strony pielęgniarki i
organizacji społecznych. Rodzice powinni być
poinformowani przez pielęgniarkę, o istnieniu,
różnych form pomocy, terapii rodzinnej, o
grupowych spotkaniach rodzin pacjentów,
grup samopomocowych, klubów rodzin etc..
Pielęgniarka powinna udzielić wsparcia
psychicznego i potrzebnych informacji o
chorobie dziecka oraz sposobach radzenia
sobie wszystkimi niedogodnościami które
niesie ze sobą.
Pielęgniarka powinna kierować do grup
samopomocy i grupowych spotkań rodzin
pacjentów, podczas których rodzice będą mogli
dzielić się swoimi pozytywnymi i negatywnymi
doświadczeniami i uczyć się patrzeć z
dystansem na sytuację, w jakiej się znaleźli. W
swoim cierpieniu nie będą czuli się wtedy
osamotnieni, wiedząc, że w razie potrzeby
mogą wrócić się o pomoc do pielęgniarki.
Działając na rzecz grupy, rodzice będą chcieli
poprawić sytuację ludzi chorych, a dzięki temu
także warunki życia swoich dzieci. Przeniosą
część swojej uwagi z własnego dziecka na
problemy, jakie mają inni rodzice i chorzy.
Spotkania tego typu pozwolą wypełnić pustkę,
wyrwać się z samoizolacji.
Zalecana przez pielęgniarkę postawa rodziny
polega na zachowaniu spokojnej życzliwości,
opartej na rozumieniu istoty choroby, oraz
realistycznych
oczekiwań
wobec
chorego
dziecka. Korzystna jest tutaj zasada złotego
środka, która przejawia się w maksymalnie
możliwym angażowaniu dziecka w samodzielne i
aktywne
bytowanie,
przy
równoczesnym
wystrzeganiu się przeciążenia zadaniami, z
którymi nie będzie sobie potrafiło poradzić.
Ważne jest, by członkowie rodziny utrzymywali
kontakt ze służbami psychiatrycznymi, które
powinny im zapewnić odpowiednią porcję
wiedzy na temat postępów choroby lub
możliwości leczenia lub treningu oraz wsparcia.
To wszystko ma ogromnie pozytywny wpływ na
egzystencję dziecka i całej rodziny.
Znaczącą role zarówno w profilaktyce jak
i w leczeniu chorych psychicznie - odgrywają
pielęgniarki. Najważniejszą i najtrudniejszą
sprawą dla personelu pielęgniarskiego jest
zadbanie o stworzenie chorym atmosfery
zaufania i życzliwości przez wyeliminowanie
postaw niechęci uprzedzeń przyjmowanych
nierzadko przez ich rodziny.
Rodzina podczas opieki nad chorym
psychicznie powinna wobec chorego
wykazywać się spolegliwością, poświęcać
choremu czas, zaspokajać jego potrzeby.
Przede wszystkim nie oceniać, nie potępiać i
nie krytykować. Należy też zwalczać
bezczynność chorego .
Naturalny system wsparcia, bazujący na
najbliższej rodzinie oraz osobach z najbliższego
otoczenia ( rodzice, rodzeństwo, krewni),
pomoże przetrwać kryzysy emocjonalne i
trudne sytuacje życiowe. Ten system wsparcia
jest szczególnie ważny przy takich schorzeniach
jak: depresje, nerwice, chroniczne choroby
psychiczne. Jego brak pogarsza rokowanie w
psychogeriatrii i schizofrenii. Dlatego tak bardzo
ważne jest odpowiednie wyedukowanie rodziny
chorego aby była w stanie dobrze zająć się
chorym psychicznie bez szkody dla niego i dla
samej rodziny.
PIŚMIENNICTWO
1. Bilikiewicz A. ,Landowski J. , Radziwiłowicz
P. : Psychiatria. Wydawnictwa Lekarskie
PZWL, Warszawa 1999.
2. Ugniewska C : Pielęgniarstwo
psychiatryczne i neurologiczne
Wydawnictwa Lekarskie PZWL, Warszawa
1996, 1998.
3. Formański J. Psychologia Wydawnictwa
Lekarskie PZWL, Warszawa 1998.