Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Wprowadzenie do modelowania 

obiektowego

funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa

Dr hab. inż. Edward Kołodziński, prof. UWM, 

WAT

ekolodziński@wp.pl

 

MWwB- 2

 

Warszawa 2012/2013

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Literatura podstawowa do wykładu:

1.

Dąbrowski W., Stasiak A., Wolski M.: modelowanie 

systemów informatycznych w języku UML 2.1 w 

praktyce, PWN 2007

2.

OBC-3 Modelowanie obiektowe 

funkcjonowania systemów bezpieczeństwa, 

http://www.ptib.pl/pl/component/remository/

?

func=startdown&id=429

 

Literatura pomocnicza  do wykładu:

1.

Śmiałek M.: Zrozumieć UML 2.0 – metody  

modelowania obiektowego, Helion, Gliwice 2005.

2.

Wrycza S. i inni: Język UML 2.0 w modelowaniu 

systemów informatycznych, Helion, Gliwice 2005.

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Podmi

ot

Źródła 

zagrożeń

Bezpieczeństwo funkcjonowania podmiotu

 

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Podmi

ot

Źródła 

zagrożeń

System 

Bezpieczeń

stwa 

Podmiotu

Bezpieczeństwo funkcjonowania podmiotu

 

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Podmi

ot

Źródła 

zagrożeń

System 

Bezpieczeń

stwa 

Podmiotu

Bezpieczeństwo funkcjonowania podmiotu

Działania  związane  z  zapewnieniem  bezpieczeństwa  funkcjonowania 

podmiotu:

1. identyfikacja zadań realizowanych przez podmiot,
2. identyfikacja technologii realizacji zadań,
3. analiza  zagrożeń  bezpieczeństwa  realizacji  wyróżnionych  zadań  i 

możliwych ich skutków,

4. analiza  możliwości  przeciwdziałania  zagrożeniom  i  ich  skutkom   

poprzez: zapobieganie i reagowanie na ich wystąpienie,

5. analiza  zasobów  (sił  i  środków)  niezbędnych  do  zapewnienia 

bezpieczeństwa funkcjonowania podmiotu,

6. opracowanie  procedur  bezpieczeństwa  na  przypadek  wystąpienia 

wyróżnionych rodzajów zagrożeń,

7. opracowanie planu zarządzania bezpieczeństwem funkcjonowania 

podmiotu,

8. realizacja  planu  zarządzania  bezpieczeństwem  funkcjonowania 

podmiotu.

 

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Podmi

ot

Źródła 

zagrożeń

System 

Bezpieczeń

stwa 

Podmiotu

Bezpieczeństwo funkcjonowania podmiotu

Działania  związane  z  zapewnieniem  bezpieczeństwa  funkcjonowania 

podmiotu:

1. identyfikacja zadań realizowanych przez podmiot,
2. identyfikacja technologii realizacji zadań,
3. analiza zagrożeń bezpieczeństwa realizacji wyróżnionych zadań i możliwych ich skutków,
4. analiza  możliwości  przeciwdziałania  zagrożeniom  i  ich  skutkom    poprzez:  zapobieganie  i 

reagowanie na ich wystąpienie,

5. analiza  zasobów  (sił  i  środków)  niezbędnych  do  zapewnienia  bezpieczeństwa  funkcjonowania 

podmiotu,

6. opracowanie  procedur  bezpieczeństwa  na  przypadek  wystąpienia  wyróżnionych  rodzajów 

zagrożeń,

7. opracowanie planu zarządzania bezpieczeństwem funkcjonowania podmiotu,

8. realizacja planu zarządzania bezpieczeństwem funkcjonowania podmiotu.

Działania 1-7 realizujemy w oparciu o stosowne modele.
Korzystne jest opracowanie stosownych modeli obiektowych.
Proces opracowania modeli obiektowych nazywamy  modelowaniem 

obiektowym. 

 

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Modelowanie 

obiektowe 

funkcjonowania 

systemów

 

 (MOFS)

1.co to jest?

2. po co?

3. jak jest realizowane ?

Ad. 1. MOS, to proces opracowywania 

modelu systemu

.

       

Model obiektowy systemu: 

1.to kopia rzeczywistości wykonana w 

określonym celu, a więc z określonej 

perspektywy;

2. 

wykonany  w odpowiedniej filozofii 

(obiektowej)

         i notacji - języku; 

3.    może opisywać różne wybrane aspekty 

jego  funkcjonowania;

1. 

zawiera różne elementy ( klasy, przypadki 

użycia, związki itp. ), które uwidaczniane są 

za pomocą różnego rodzaju diagramów;

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

1. co to jest?

2. po co?

3. jak ?

Ad 2

.  

Po  co? 

czyli

 Jaki jest cel opracowywania 

modelu systemu? 

Cel ogólny modelowania systemu, to

: 

1. doskonalenie jakości jego funkcjonowania :

• użyteczności, 

• skuteczności,

•  efektywności,

• ZAPEWNIENIE POŻĄDANEGO POZIOMU 

BEZPIECZEŃSTWA PODMIOTU

;

2. ułatwienie zrozumienia związków 

przyczynowo skutkowych jego 

funkcjonowania. 

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów bezpieczeństwa

1.

co to jest?

2.

po co? – 

cd.

3.

jak ?

Ad. 2. cd.

Cele szczegółowe modelowania systemu  , to przede wszystkim:

1. maksymalizacja  użyteczności systemu 

przy 

minimalizacji kosztów jego wytwarzania i eksploatacji;

2. zapanowanie nad złożonością 

procesów realizowanych w 

poszczególnych fazach cyklu życia systemu – aby ich realizacja była 

sterowalna;

3. 

 

skrócenie czasu 

od powstania potrzeby do faktycznego jej 

zaspokojenia:

    + 

eliminując podejmowanie  realizacji funkcjonalności nie 

wykorzystywanych przez  

przyszłego użytkownika  wytwarzanego systemu,

    + 

podejmując do realizacji funkcjonalności z uwzględnieniem: wagi, kosztów 

 i ryzyka;

4.       

lepsze zrozumienie celu i zasad funkcjonowania modelowanego 

systemu;

5

.       ułatwienie komunikacji

 między uczestnikami (udziałowcami) 

przedsięwzięcia      

doskonalenia  jakości systemu .

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Ad2. cd.

Sposób osiągania podstawowego celu  jakim jest:

 

„maksymalizacja użyteczności systemu przy 

minimalizacji kosztów jego wytwarzania i 

eksploatacji”, 

to, przede wszystkim, „trafne” 

ustalanie wymagań na tworzony system

,

 bądź zakres jego modyfikacji, doskonalenia itp.  

Powyższe stwierdzenie

, odnośnie wagi trafności wymagań 

na zakres i 

sposób  realizacji  przedsięwzięcia doskonalącego SBP, 

uzasadniają, 

przedstawione niżej, wyniki badań nad efektywnością 

wytwarzania 

artefaktów z klasy systemy informatyczne.

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Cele bezpośrednie przedsięwzięcia 

zapewnienia

 bezpieczeństwa funkcjonowania podmiotu, 

to:

 wdrożyć  „właściwy” system, 

  nie przekroczyć budżetu,                               

                                                                         

                                                                         

    

  dotrzymać terminu.

Kryterium powodzenia przedsięwzięcia, to:

  zaspokojenie potrzeb zamawiającego – 

wyrażonych w  „Wymaganiach …”;

   zmieszczenie się w zaplanowanym 

budżecie;

  zmieszczenie się  w ramach czasowych.

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Rzeczywistość w  realizacji przedsięwzięć analogicznych do
 SBP „w statystyce” :  

                                                                                   

                                                                                 

                                                                                 

                                                                                 

                                                                                 

                            

  w ponad 

50%

 

przedsięwzięć przekraczany jest 

termin i budżet,

  

ponad

 

25%

  

przedsięwzięć jest przerywanych.

Procentowy udział etapów przedsięwzięcia w niekorzystnej 

statystyce „rzeczywistości” ? 

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa

Rzeczywistość „w statystyce” :                                           

                                                                                           

                                                                                           

                                                                                           

                                                                                           

                              

  

w ponad

 50% 

przedsięwzięć  przekraczany termin i 

budżet,

  

ponad 

25%  

przedsięwzięć jest przerywanych.

Procentowy udział etapów przedsięwzięcia  

w statystyce

 niekorzystnej „rzeczywistości”:

  

56% - wymagania na sposób 

realizacji   przedsięwzięcia,

  

26% - projektowanie,

 7%  - wykonawstwo,

 11% - inne.

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Koszty błędów

20

2

1

0.5

0.1

Etap

Określanie wymagań

Projektowanie

Wykonawstwo

 

Testowanie podzespołów

Testowanie akceptacyjne

Utrzymanie zdatności systemu

5

56%

56%

26 %

7%

Koszty usuwania błędów na 

etapie

 „

Utrzymanie zdatności systemu

” są 

200 razy 

większe niż na etapie „Określania wymagań na 

sposób realizacji przedsięwzięcia…” 

   

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Ad2. cd.
Ustalanie wymagań na sposób realizacji  

przedsięwzięć zapewniających  pożądany 
poziom bezpieczeństwa podmiotu, poprzez 
modelowanie obiektowe, realizowane jest w 
następujących etapach:

1.

opracowanie obiektowego modelu biznesowego 
ochranianego podmiotu-

 w ramach którego:

a)

  identyfikowane są procesy produkcyjne i 
zarządcze  (tj. informacyjno- decyzyjne) 
realizowane przez (w) podmiot oraz jego 
powiązania   z otoczeniem,

      b)  identyfikowane są zakłócenia i zagrożenia 

bezpieczeństwa funkcjonowania   podmiotu – na 
podstawie wyników z a);

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Ad2. cd.

Ustalanie wymagań na sposób realizacji  przedsięwzięć zapewniających  pożądany 

poziom

 bezpieczeństwa podmiotu, poprzez modelowanie obiektowe, realizowane jest w 

następujących etapach:

1.

opracowanie obiektowego modelu biznesowego ochranianego podmiotu-

 w 

ramach którego:

a)

  identyfikowane są procesy produkcyjne i zarządcze  (tj. informacyjno- 

    decyzyjne) realizowane przez (w) podmiot oraz jego powiązania   z otoczeniem,
      b)  identyfikowane są zakłócenia i zagrożenia bezpieczeństwa funkcjonowania   

podmiotu – na podstawie wyników z a);

2. 

opracowanie obiektowego modelu biznesowego 

Systemu Bezpieczeństwa Podmiotu 

-

 w ramach 

którego:

a) opracowywane są obiektowe modele biznesowe 

bezpieczeństwa dziedzinowego podmiotu dla 

zagrożeń zidentyfikowanych w 1;

b) opracowywane są modele obiektowe procesów 

informacyjno-decyzyjnych zapewnienia 

bezpieczeństwa dziedzinowego podmiotu dla 

zagrożeń zidentyfikowanych w 1;

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Ad2. cd.

Ustalanie wymagań na sposób realizacji  przedsięwzięć zapewniających 

pożądany poziom bezpieczeństwa 

podmiotu,  poprzez modelowanie obiektowe, realizowane jest w następujących 

etapach:

1.

opracowanie obiektowego modelu biznesowego ochranianego podmiotu-

 w 

ramach którego:

a)

  identyfikowane są procesy produkcyjne i zarządcze  (tj. informacyjno- 

decyzyjne) realizowane przez podmiot oraz jego powiązania   z otoczeniem,

      b)  identyfikowane są zakłócenia i zagrożenia bezpieczeństwa 

funkcjonowania   podmiotu –

            na podstawie wyników z a);

2. 

opracowanie obiektowego modelu biznesowego Systemu Bezpieczeństwa 

Podmiotu 

-

 w ramach którego:

a)

opracowywane są obiektowe modele biznesowe bezpieczeństwa 

dziedzinowego podmiotu dla zagrożeń zidentyfikowanych w 1;

b)

opracowywane są modele obiektowe procesów informacyjno-decyzyjnych 

zapewnienia bezpieczeństwa dziedzinowego podmiotu dla zagrożeń 

zidentyfikowanych w 1;

 

3. 

określenie  wymagań na

 System 

Bezpieczeństwa Podmiotu 

- 

w ramach którego:

a) identyfikowane są pożądane właściwości SBP,
b) określane są wymagania na SBP, z uwzględnieniem 

możliwych nakładów na ich realizację oraz 

dopuszczalnego czasu realizacji. 

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa

1.

co to jest?

2.

po co?

3. jak ?

Ad. 3.

 

Stosując w poszczególnych fazach cyklu 

życia systemu, zweryfikowane w praktyce:

–

podejście

 – filozofię modelowania,

–

metody

,

–

notacje zapisu modeli

 – język (narzędzia) do 

precyzyjnego wyrażania myśli (w zwartej 
formie) w postaci modeli – bez zbędnych 
naleciałości i eliminujące nieokreśloności dla 
wszystkich uczestników (udziałowców) 
przedsięwzięcia projektowego.

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Istota 

modelowania obiektowego 

polega na zbliżaniu 

technik

jego realizacji do wyobrażenia i rozumienia pojęć 

stosowanych 

przez wszystkich udziałowców tego przedsięwzięcia, tj.:

•zamawiającego,  

•użytkownika, 

•analityka, 

•projektanta, 

•wdrożeniowca,

•eksploatatora, itd.

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Obiektowość 

–

–

 

 

sposób myślenia i ujmowania 

rzeczywistości oparty  na

widzeniu otaczającej nas rzeczywistości 

(świata) jako zbioru obiektów 

fizycznych

, 

, wzajemnie 

powiązanych – 

wszędzie obiekty, obiekty,...,  np.:

   +  

Jan Kowalski (JK)

- obiekt należący  do grupy 

człowiek; 

   +  

mój zegarek 

- obiekt należący  do grupy 

zegarek i 

nadgrupy rzecz;

   +  itd.;

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Obiekt  fizyczny 

– 

będący wyróżnioną częścią rzeczywistości

 –

 w obiektowym podejściu do jej modelowania, 

reprezentowany jest przez 

obiekt systemowy,

 

który nazywać będziemy w skrócie 

obiektem.

Obiekt  systemowy

 

jest zatem  reprezentantem wyodrębnionego

 

obiektu fizycznego podmiotu

 (organizacji, 

elementu środowiska itp.). 

Przykłady obiektów fizycznych : osoba, urządzenie, 

dokument, interfejs, baza danych itp. 

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Dokumentowanie modelowania obiektowego 

funkcjonowania 

systemów bezpieczeństwa realizowane jest za 

pomocą

 diagramów - schematów. 

Podstawowe diagramy używane do 

prezentacji dynamiki

 funkcjonowania SBP:

 kontekstowy;
 przypadków użycia 

(ang. use case);

 czynności 

(ang.activity).

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Diagram  kontekstowy  systemu 

stosowany  jest  do 

przedstawienia jego

 

otoczenia 

– 

ukazania 

obiektów 

otoczenia 

(użytkowników)  i  ich  związków  z    systemem 
(organizacją, podmiotem).

Obiekty  otoczenia  systemu  reprezentowani  są  za 

pomocą 

aktorów. 

Aktor

– to spójny zbiór ról odgrywanych przez 

użytkowników 

systemu:

•  

osobowych

 – osoba, zespół, dział, instytucja itp. ;

•  

nieosobowych

 – urządzenia, czas, baza danych itp. 

Symbol aktora na diagramach -------

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Diagram kontekstowy hurtowni  – 

zestawienie aktorów będących w interakcji z 
danym systemem.

 

HURTOWNIA

Służby

Dostawca 

Klient 

Dostawca

mediów

Bank

?

Model kontekstowy systemu

, to diagram kontekstowy + charakterystyka 

obiektów otoczenia,
( tj. aktorów ) i ich współdziałania z systemem.

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Zadania

    realizowane  przez  system  na  rzecz   

obiektów jego

 

otoczenia 

w 

modelowaniu 

obiektowym 

przedstawia się za pomocą 

przypadków użycia 

systemu . 

Przypadki użycia systemu, 

są to zatem 

zadania szczegółowe systemu

 

realizowane na rzecz obiektów otoczenia.

Przypadki użycia 

określają czynności,

 które obiekt otoczenia chce

 aby system wykonywał na jego rzecz. 

Obiekt    otoczenia  systemu 

–  w  modelowaniu 

obiektowym nazywany jest  

aktorem.

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Symbol graficzny 

przypadku użycia 

systemu 

 

w 

notacji  UML.

 

Zadanie do

 wykonania  przez

system na rzecz aktora

Wyrażane w 

trybie 

rozkazującym

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Przypadki użycia systemu cd.

Symbol  graficzny 

przypadku  użycia 

systemu

 

w 

UML.

 

Diagram  przypadków  użycia  systemu

– 

to  graficzne  przedstawienie 

użycia systemu przez aktorów.

Symbol graficzny diagramu przypadków użycia systemu:

Ramka 

Zawartość merytoryczna diagramu

Nagłówek

Otoczenie –

aktorzy

PU1

PU2

Zadanie do

 wykonania  przez

system na rzecz aktora

Wyrażane w 

trybie 

rozkazującym

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Przypadki użycia- 

określają

 

 sposoby 

(przedstawione za pomocą diagramów np. czynności)

 w jaki  

aktorzy 

korzystają z systemu.

Przypadek użycia 

powinien być całością 

wyodrębnionego  zadania (

widzianego z  

perspektywy aktora

) wykonywanego przez 

system na rzecz aktora.

Przypadek użycia systemu 

inicjowany jest 

przez 

aktora- 

którym może być również czas

.

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Diagram przypadków użycia 

to schemat, na 

którym przedstawione są wszystkie PU 

systemu przez aktorów 

 

Model przypadków użycia systemu 

to 

diagram + opis wszystkich PU.

Jest  użyteczny tylko wtedy, gdy dostarcza 

adresatowi informacji do czego używany jest  

(jak działa) system.

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

 

Zawartość merytoryczna diagramu

Nagłówek

Każdy aktor na DPU 

musi mieć powiązanie

co najmniej 

z jednym  PU

Rodzaje związków na diagramie –

rozpatrywane 

przez nas

:

1. asocjacja,
2. zależność,

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Rodzaje związków na DPU- 

asocjacja

Ad1. Asocjacja –

 

wskazuje na związek

 

na DPU

„ aktor – przypadek użycia”

Rezerwuj

 salę

Wykładowca 

Asocjacja 

Asocjacja  wskazuje jedynie na interakcję „ aktor – przypadek użycia”, 

 

a nie przepływ danych – 

bez wskazania strony inicjującej

.

Jeśli chcemy określić stronę inicjującą PU, to 

strzałką 

wskazujemy 

kierunek 

nawigacji.

Rezerwuj 

salę

Modelowanie wymagań w bezpieczeństwie 

Ad2. Zależność 

– związek między 

dwoma  PU 

na

 

DPU

,

w którym zmiana działania 

niezależnego 

PU 

wpływa na zmianę sposobu działania PU 

zależnego

.

Rodzaje zależności:



zawieranie 

    –  ang. include,



rozszerzenie

 -  ang. extend. 

Przypadek zawierany

 

nie jest wykonywany samodzielnie, lecz 

wyłącznie przy odwołaniu się do

 niego przez 

zawierającego

.

Dokonaj

 rezerwacji

Sprawdź 

listę wolnych 

pokoi

Klient 

<< include>>

Zastosowanie :

 istnieje możliwość wydzielenia pewnej wspólnej funkcjonalności  dla wielu PU;

 realizacja wydzielonej  części licznie powtarzających  się PU w funkcjonowaniu 
   organizacji.

PU

Zawierając

y 

PU

Zawierany 

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Tworzenie DPU jest procesem iteracyjnym.

Etapy tworzenia DPU :

1. identyfikacja i szczegółowa charakterystyka 

aktorów,

2. opracowanie diagramu kontekstowego,

3. ustalenie asocjacji PU z obiektami otoczenia i 

związków między PU,

4. identyfikacja PU i ich charakterystyka- opis,

5. sporządzenie dokumentacji.

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Tworzenie DPU jest procesem iteracyjnym.

Etapy tworzenia DPU :

1.

identyfikacja i szczegółowa charakterystyka aktorów,

2.

opracowanie diagramu kontekstowego - opcjonalnie,

3.

identyfikacja PU i ich charakterystyka- opis,

4.

ustalenie związków i ich charakterystyka- opis,

5.

sporządzenie dokumentacji.

Ad 1. charakterystyka każdego aktora powinna zawierać:
         

# specyfikację zadań współdziałania;

         # częstość współdziałania;
         # szczegółową specyfikację wymienianych danych;
         # treść i forma wymiany;
         #  wszelkie uwarunkowania mające wpływ na sposób 

„obsługi”  aktora przez system – realizację PU (

może być 

więcej niż jeden).

  

Stopień szczegółowości opisu aktora- opis powinien zawierać informację 

wystarczającą do opracowania modelu biznesowego organizacji  i 
analitycznego – opracowywanego systemu dla organizacji. 

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Tworzenie DPU jest procesem iteracyjnym.

Etapy tworzenia DPU :

1.

identyfikacja i szczegółowa charakterystyka aktorów,

2.

opracowanie diagramu kontekstowego - opcjonalnie,

3.

identyfikacja PU i ich charakterystyka- opis,

4.

ustalenie związków i ich charakterystyka- opis,

5.

sporządzenie dokumentacji.

Ad 1. charakterystyka każdego aktora powinna zawierać:
         # specyfikację zadań współdziałania;
         # częstość współdziałania;
         # szczegółową specyfikację wymienianych danych;
         # treść i forma wymiany;
         #  wszelkie uwarunkowania mające wpływ na sposób „obsługi”     aktora przez 

system – realizację PU (może być więcej niż jeden).

 

Ad 2. 

zaleca się sporządzanie 

diagramów  

kontekstowych

 – poprawiają komunikatywność 

dokumentacji.

  

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Tworzenie DPU jest procesem iteracyjnym.

Etapy tworzenia DPU :

1.

identyfikacja i szczegółowa charakterystyka aktorów,

2.

opracowanie diagramu kontekstowego - opcjonalnie,

3.

identyfikacja PU i ich charakterystyka- opis,

4.

ustalenie związków i ich charakterystyka- opis,

5.

sporządzenie dokumentacji.

Ad 1. charakterystyka każdego aktora powinna zawierać:
         # specyfikację zadań współdziałania;
         # częstość współdziałania;
         # szczegółową specyfikację wymienianych danych;
         # treść i forma wymiany;
         #  wszelkie uwarunkowania mające wpływ na sposób „obsługi”    aktora przez 

system – realizację PU (może być więcej niż jeden). 

Ad 2. zaleca się sporządzanie 

diagramów  kontekstowych

 – poprawiają 

komunikatywność dokumentacji. 

Ad 3. 

opis powinien zawierać treści niezbędne do 

opracowania diagramów dynamiki organizacji  i 
opracowywanego dla niej  systemu. 

 

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Skąd uzyskać informację do opracowania DPU 

organizacji ?

Z doświadczenia wynika, że szczególnie dobre 

wyniki można uzyskać ze współpracy z grupami 

osób takich, jak:

•

klienci, którzy często bywają krytycznymi, lecz 

również kreatywnymi dostawcami wiedzy; 

•

partnerzy biznesowi;

•

eksperci w analizowanej dziedzinie;

•

uczestnicy i kontrolerzy procesów biznesowych;

•

zarząd firmy;

•

pracownicy;

•

niezależni obserwatorzy.

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Metody poznawania procesów biznesowych

W procesie analizy i poznawania procesów biznesowych 

pomocne bywają następujące techniki:

•

obserwacja pracowników przy pracy;

•

branie udziału w analizowanych procesach 

biznesowych;

•

przyjęcie roli uczestnika zewnętrznego (na przykładzie 

klienta);

•

ankiety;

•

przeprowadzanie wywiadów;

•

organizowanie burzy mózgów z udziałem wszystkich 

zaangażowanych grup;

•

 prowadzenie dyskusji z ekspertami;

•

analiza istniejących formularzy, dokumentacji, 

specyfikacji i narzędzi pracy;

•

opisywanie struktury organizacyjnej i zasad przepływu 

informacji (diagramy organizacyjne itp.).

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Model przypadków użycia systemu 

= 

diagram PU + opis PU + diagram czynności PU+ 

opis czynności PU

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Czynność

 (ang. activity) – reprezentuje złożony 

element składowy  procesu biznesowego 

bądź przetwarzania informacji.

W przypadku dużej złożoności czynności jest ona

  dekomponowana na podczynności  aż do poziomu 

akcji.

 

Symbol graficzny czynności – np.    

Wystaw rachunek 

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Czynność

 

(

ang. activity

) – reprezentuje złożony element składowy  

procesu 

biznesowego bądź przetwarzania 

informacji.

Diagram czynności 

– 

graficzne 

przedstawienie sekwencyjnych i (lub) 
współbieżnych przepływów sterowania oraz 
danych pomiędzy uporządkowanymi ciągami 
czynności, bądź  akcji i obiektów. 

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Elementy składowe 

diagramu czynności:

• czynności,
• akcje,
• przepływy sterowania,
• początek,
• koniec,
• zakończenie przepływu.

Nazwa

Notacja graficzna

Definicja/Interpretacja

Czynność

Czynność to określone zachowanie złożone z logicznie 
uporządkowanych ciągów podczynności, akcji oraz 
obiektów w celu wykonania pewnego procesu.

Akcja

Akcja to elementarna jednostka specyfikacji zachowania, 
która reprezentuje transformację lub przetwarzanie w 
modelowanym systemie.

Przepływ 
sterowania

Przepływ sterowania to relacja między dwoma 
czynnościami bądź akcjami, wskazująca, że po 
wykonaniu źródłowej czynności albo akcji sterowanie 
zostanie przekazane do celowej czynności albo akcji.

Początek

Początek to punkt rozpoczęcia przepływu sterowania i 
danych inicjujący funkcjonowanie diagramu czynności. 
Standartowo w diagramach czynności występuje jeden 
początek. W złożonych systemach, szczególnie tych 
funkcjonujących w czasie rzeczywistym, może wystąpić 
więcej niż jeden początek.

Koniec

Koniec to punkt zatrzymania wszystkich przepływów 
sterowania i danych na diagramie czynności. Na jednym 
diagramie czynności może wystąpić więcej niż jeden 
koniec.

Zakończenie 
przepływu

Zakończenie przepływu to punkt zatrzymania wybranego 
przepływu sterowania. Na jednym diagramie czynności 
może wystąpić więcej niż jedno zakończenie przepływu.

Sporządź

zamówienie

Generuj fakturę

Wylicz płacę

brutto

płaca := liczbaGodzin*

stawkaGodzinowa;

c;

bx

2

ax

:

f(x)









Podstawowe kategorie pojęciowe i ich  symbolika diagramu 

czynności 

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Diagramy czynności – 

przepływy decyzyjne

W modelowaniu funkcjonowania organizacji rodzaj kolejno wykonywanej czynności zależy od 

spełnienia określonych warunków. Sytuacje te definiujemy za pomocą 

bloków 

decyzyjnych:

•

decyzja – jedno wejście wiele wyjść warunkowych;

•

złączenie – wiele wejść jedno wyjście,

•

Integracja funkcji

         decyzji +złączenia 

 

[W1]

[W2]

[W3]

[W1] 

[W2] 

Warunki ujęte 

w nawiasach 

kwadratowyc

h

Modelowanie obiektowe funkcjonowania systemów 

bezpieczeństwa 

Notacje stosowane w dokumentowaniu procesów 

współbieżnych

 

Przepływy współbieżne:
•

rozwidlenia (ang. fork node) – jeden wejściowy przepływ i wiele 
wyjściowych

•

scalenie (ang. jone mode) – wiele wejściowych i jeden wyjściowy 

• zintegrowanie funkcji 
 scalenia i rozwidlenia  

[

odprawa 

zakończona 

powodzeniem

]

Akceptacja zdarzenia (akcja)

(strzałka w dół) krawędź aktywności

Wywołanie aktywności

Węzeł decyzyjny

Pasażer poddaje się

odprawie 

Pasażer wsiada

na pokład

Załadunek bagaży 

na samolot

Samolot kołuje 

na pas startowy

◊

 

[else]

Rozgałęzienie

Złączenie

Akcja

Końcowy węzeł 
aktywności

Diagram aktywności przypadku użycia „obsługa pasażerów”

          o niskim poziomie abstrakcji.

Pasażer zgłasza się

przy punkcie 

odpraw

Torowy diagram aktywności - z partycjami

Diagram czynności PU „Odprawa 
pasażera”

Pasażer

Obsługa pasażera

Okazanie biletu

w punkcie odpraw

Weryfikacja

biletu

      Przekazanie bagażu

Opłacenie

dopłaty

Skierowanie pasażera

do obsługi klientów

Przyjęcie

bagażu

Wydanie karty

pokładowej

[Bilet prawidłowy]

[Bagaż kwalifikuje się do dopłaty]

[Else]

[Else]